|

نوشتن در خرابه‌ها

شرق: رمان «همۀ رؤیاهایتان را به یاد می‏‌آورم» نوشته رنه فرنی، نویسنده معاصر فرانسوی چنان تأثیرگذار است که برخی منتقدان معتقدند او مخاطب را وامی‌دارد تا نگاهش را به زندگی یکسر تغییر بدهد. رنه فرنی در ایران چندان شناخته‌شده نیست و انتشار رمان «همه رؤیاهایتان را به یاد می‌آورم» با ترجمه منصور انصاری در نشر نگاه، امکان مواجهه با این نویسنده که در زندگی‌اش تجربیات عجیبی را از سر گذرانده فراهم می‌کند. «همۀ رؤیاهایتان را به یاد می‏‌آورم» صرف‌نظر از حضور پررنگ خود نویسنده در داستان و استفاده از تجربیات زندگی پرفرازونشیب خود در کتاب، خرده‌داستان‌هایی دارد که حول محور شخصیت‌های مطرود و گمشده و سرگشته در زندگی روزمره معاصر روایت می‌شود؛ مطرودین جامعه هم‌چون زندانی‌ها، بی‌خانمان‌ها، مردها و زن‌های تنها که از حاشیه به مرکز پر زرق و برق کشیده می‌شوند، دست‌مایه خرده‌داستان‌های فرنی است که رمان را می‌سازد. چنان‌که در شرح کتاب آمده است «رنه فرنی در این رمان، ما را وارد دنیایی می‌کند که دیگر دلمان نمی‌خواهد از آن بیرون بزنیم؛ می‌خواهیم همان‌جا بمانیم و بخشی از داستان شویم. به قول مفسر ادبی فیگارو، این کتاب بیش از هر چیزی رمانی فلسفی است که نگاه خاصی به جهان دارد و ما را، خواسته یا ناخواسته، وامی‌دارد نگاهمان به جهان را تغییر دهیم؛ «چشم‌ها را باید شست، جور دیگر باید دید».
رنه فرنی، در 8 ژوئیه سال 1947 در یکی از محلات فقیرنشین مارسی فرانسه به دنیا آمد. او پس از فرار از ارتش از کشور خارج شد و ناگزیر به مدت پنج سال در خارج از وطن با هویتی جعلی گذراند. خودش این تجربه را چنین روایت می‌کند که یک صبح خوب از این سیاه‌چالِ ارتش فرار کرد و با اوراق جعلی از مرز گذشت، دور اروپا گشت و مشاغل عجیب‌وغریب را تجربه کرد و خود را به جاده‌های ناآشنا سپرد، و مدتی هم در استانبول ماند. سرانجام به وطن برگشت و مدت هفت سال در فرانسه به‌عنوان پرستار در یک بیمارستان روانی کار کرد و به‌روایت خودش تمام این مدت جنون آدم‌ها را از نزدیک تماشا کرد. او بعد از آن تجربه عجیب به کارهای دیگری پرداخت، از جمله در کافه‌تئاترها کار می‌کرد و می‌نوشت تا اینکه نوشتن را به‌عنوان کاری تمام‌وقت انتخاب کرد. فرنی بعد از نوشتن چند نمایش‌نامه و اجرای آنها در جنوب فرانسه به‌قول خودش بدون اینکه متوجه شود به‌سمت رمان‌نویسی کشانده شد و همه مصالح را هم در اختیار داشت: از تجربیاتش در زندان‌های نظامی و جاده‌ها و سفرها تا آنچه در آسایشگاه رخ داده و او شاهدش بود. پس نوشتن را آغاز کرد و چنان‌که رمبو گفته بود تنها کاری که باید می‌کرد این بود که خودنویسش را دوباره پر کند. فرنی مدتی نیز در در زندان اکس ‌آن پروونس، کارگاه‌های نویسندگی خلاق برگزار کرد. فرنی جوایز متعدد معتبر ادبی دریافت کرده است از جمله رمان‌های مطرح او «جاده‌های سیاه» و «ما هرگز نمی‌خوابیم» جوایزی را برای او به ارمغان آوردند. در بخشی از کتاب «همۀ رؤیاهایتان را به یاد می‏‌آورم» می‌خوانیم: «هر سال ماه سپتامبر که از راه می‏‌رسد، ترس از مرگ بیشتر از همیشه به دلم چنگ می‏‌زند؛ همین می‏‌شود که می‏‌روم و دفترچه‏ یادداشتی می‏‌خرم. از پنج‏‌سالگی، هر روز و هر ساعتم با ترس از مرگ گذشته... در سپتامبر، این ترس جانکاه‌‏تر هم می‏‌شود. سپتامبر ماه فریبایی است، با آن آسمان صاف و آبی‏‌اش. اینجایی که ما زندگی می‏‌کنیم، سپتامبر زیباترین ماه سال است، سپتامبر که فقط یک ماه نیست، ثمره و میوۀ سال است. دم‏دم‏های غروب که می‏‌روم کنار رودخانه تا از لای خاربن‏‌های غیرقابل‏ نفوذ تمشک وحشی بچینم، از آن طرف صدای جیغ و فریادهای شادمانۀ کودکانی‏ را می‏‌شنوم که سوار بر تیوب سیاه خرمن‏کوب روی رودخانه شناورند؛ همانند آب سبزفام میان نیزارها، آزاد و رها. رنگ و رخساره‏‌شان به سیاهی همان تیوبی است که از ترس افتادن در آب با همۀ وجود بدان چنگ زده‌‏اند... سپتامبر ماه بادام است و فندق و گردو. همین که روی دیوارۀ سنگلاخیِ گذرگاهی بنشینی، می‏‌توانی تا دلت می‏‌خواهد با سنگ از آنها بشکنی یا جیب‏‌هایت را پر کنی و مثل سنجاب ببری خانه. اما قضیۀ درخت انجیر کاملاً فرق دارد؛ اهل جلب توجه نیست، خرابه‏‌ها و جاهای پرت را ترجیح می‏‌دهد، آنجا را مأمنش می‌دا‏‌ند و همان‏جا پا می‌‏گیرد. من همۀ این تپه‏‌ها، خرابه‌‏ها، آغل‏‌های واگذاشته و کپه‌‏سنگ‌‏های به‌‏جامانده از کبوترخانه‌‏های قدیمی را مثل کف دست می‌‏شناسم. در هُرم بعدازظهرهای داغِ آخرِ تابستان، از این خرابه به آن خرابه سَرک می‌‏کشم، این میوه‏‌های سوزان را لای دو انگشت شست می‏‌شکافم... الان که مشغول نوشتنم، درست در چنین وضعیتی هستم؛ ساعت سه بعدازظهر است و من، مردی میانسال‏ و تنها، در سکوت سنگین یکی از همین خرابه‌‏ها، مشغول نوشتنم».

شرق: رمان «همۀ رؤیاهایتان را به یاد می‏‌آورم» نوشته رنه فرنی، نویسنده معاصر فرانسوی چنان تأثیرگذار است که برخی منتقدان معتقدند او مخاطب را وامی‌دارد تا نگاهش را به زندگی یکسر تغییر بدهد. رنه فرنی در ایران چندان شناخته‌شده نیست و انتشار رمان «همه رؤیاهایتان را به یاد می‌آورم» با ترجمه منصور انصاری در نشر نگاه، امکان مواجهه با این نویسنده که در زندگی‌اش تجربیات عجیبی را از سر گذرانده فراهم می‌کند. «همۀ رؤیاهایتان را به یاد می‏‌آورم» صرف‌نظر از حضور پررنگ خود نویسنده در داستان و استفاده از تجربیات زندگی پرفرازونشیب خود در کتاب، خرده‌داستان‌هایی دارد که حول محور شخصیت‌های مطرود و گمشده و سرگشته در زندگی روزمره معاصر روایت می‌شود؛ مطرودین جامعه هم‌چون زندانی‌ها، بی‌خانمان‌ها، مردها و زن‌های تنها که از حاشیه به مرکز پر زرق و برق کشیده می‌شوند، دست‌مایه خرده‌داستان‌های فرنی است که رمان را می‌سازد. چنان‌که در شرح کتاب آمده است «رنه فرنی در این رمان، ما را وارد دنیایی می‌کند که دیگر دلمان نمی‌خواهد از آن بیرون بزنیم؛ می‌خواهیم همان‌جا بمانیم و بخشی از داستان شویم. به قول مفسر ادبی فیگارو، این کتاب بیش از هر چیزی رمانی فلسفی است که نگاه خاصی به جهان دارد و ما را، خواسته یا ناخواسته، وامی‌دارد نگاهمان به جهان را تغییر دهیم؛ «چشم‌ها را باید شست، جور دیگر باید دید».
رنه فرنی، در 8 ژوئیه سال 1947 در یکی از محلات فقیرنشین مارسی فرانسه به دنیا آمد. او پس از فرار از ارتش از کشور خارج شد و ناگزیر به مدت پنج سال در خارج از وطن با هویتی جعلی گذراند. خودش این تجربه را چنین روایت می‌کند که یک صبح خوب از این سیاه‌چالِ ارتش فرار کرد و با اوراق جعلی از مرز گذشت، دور اروپا گشت و مشاغل عجیب‌وغریب را تجربه کرد و خود را به جاده‌های ناآشنا سپرد، و مدتی هم در استانبول ماند. سرانجام به وطن برگشت و مدت هفت سال در فرانسه به‌عنوان پرستار در یک بیمارستان روانی کار کرد و به‌روایت خودش تمام این مدت جنون آدم‌ها را از نزدیک تماشا کرد. او بعد از آن تجربه عجیب به کارهای دیگری پرداخت، از جمله در کافه‌تئاترها کار می‌کرد و می‌نوشت تا اینکه نوشتن را به‌عنوان کاری تمام‌وقت انتخاب کرد. فرنی بعد از نوشتن چند نمایش‌نامه و اجرای آنها در جنوب فرانسه به‌قول خودش بدون اینکه متوجه شود به‌سمت رمان‌نویسی کشانده شد و همه مصالح را هم در اختیار داشت: از تجربیاتش در زندان‌های نظامی و جاده‌ها و سفرها تا آنچه در آسایشگاه رخ داده و او شاهدش بود. پس نوشتن را آغاز کرد و چنان‌که رمبو گفته بود تنها کاری که باید می‌کرد این بود که خودنویسش را دوباره پر کند. فرنی مدتی نیز در در زندان اکس ‌آن پروونس، کارگاه‌های نویسندگی خلاق برگزار کرد. فرنی جوایز متعدد معتبر ادبی دریافت کرده است از جمله رمان‌های مطرح او «جاده‌های سیاه» و «ما هرگز نمی‌خوابیم» جوایزی را برای او به ارمغان آوردند. در بخشی از کتاب «همۀ رؤیاهایتان را به یاد می‏‌آورم» می‌خوانیم: «هر سال ماه سپتامبر که از راه می‏‌رسد، ترس از مرگ بیشتر از همیشه به دلم چنگ می‏‌زند؛ همین می‏‌شود که می‏‌روم و دفترچه‏ یادداشتی می‏‌خرم. از پنج‏‌سالگی، هر روز و هر ساعتم با ترس از مرگ گذشته... در سپتامبر، این ترس جانکاه‌‏تر هم می‏‌شود. سپتامبر ماه فریبایی است، با آن آسمان صاف و آبی‏‌اش. اینجایی که ما زندگی می‏‌کنیم، سپتامبر زیباترین ماه سال است، سپتامبر که فقط یک ماه نیست، ثمره و میوۀ سال است. دم‏دم‏های غروب که می‏‌روم کنار رودخانه تا از لای خاربن‏‌های غیرقابل‏ نفوذ تمشک وحشی بچینم، از آن طرف صدای جیغ و فریادهای شادمانۀ کودکانی‏ را می‏‌شنوم که سوار بر تیوب سیاه خرمن‏کوب روی رودخانه شناورند؛ همانند آب سبزفام میان نیزارها، آزاد و رها. رنگ و رخساره‏‌شان به سیاهی همان تیوبی است که از ترس افتادن در آب با همۀ وجود بدان چنگ زده‌‏اند... سپتامبر ماه بادام است و فندق و گردو. همین که روی دیوارۀ سنگلاخیِ گذرگاهی بنشینی، می‏‌توانی تا دلت می‏‌خواهد با سنگ از آنها بشکنی یا جیب‏‌هایت را پر کنی و مثل سنجاب ببری خانه. اما قضیۀ درخت انجیر کاملاً فرق دارد؛ اهل جلب توجه نیست، خرابه‏‌ها و جاهای پرت را ترجیح می‏‌دهد، آنجا را مأمنش می‌دا‏‌ند و همان‏جا پا می‌‏گیرد. من همۀ این تپه‏‌ها، خرابه‌‏ها، آغل‏‌های واگذاشته و کپه‌‏سنگ‌‏های به‌‏جامانده از کبوترخانه‌‏های قدیمی را مثل کف دست می‌‏شناسم. در هُرم بعدازظهرهای داغِ آخرِ تابستان، از این خرابه به آن خرابه سَرک می‌‏کشم، این میوه‏‌های سوزان را لای دو انگشت شست می‏‌شکافم... الان که مشغول نوشتنم، درست در چنین وضعیتی هستم؛ ساعت سه بعدازظهر است و من، مردی میانسال‏ و تنها، در سکوت سنگین یکی از همین خرابه‌‏ها، مشغول نوشتنم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.