|

تعدیل ساختاری و گسترش زاغه‌نشینی

کتاب «سیاره زاغه‌ها» اثر مایک دیویس از مهم‌ترین آثار در زمینه خوانش مارکسیستی از تحولات شهری در دنیای سرمایه‌داری نولیبرال است. این کتاب با مرور تغییرات بی‌سابقه در شیوه‌های انباشت سرمایه و استثمار در لوای برنامه تعدیل ساختاری در سطح جهان به بررسی عوامل مهم در شکل‌گیری کلان‌شهرها و حاشیه‌نشینی به‌ویژه در جهان سوم و ترکیب و لایه‌بندی‌های جدید در طبقه کارگر جهانی می‌پردازد. سیاره دیویس در نوشتن کتاب «سیاره زاغه‌ها» به یافته‌های تجربی پژوهشگران دیگر و همچنین به سند پژوهشی سازمان ملل در مورد زاغه‌های جهان و چهره فقر شهری در هزاره جدید اتکا می‌کند. در بخشی از کتاب، دیویس درک‌های کلاسیک مارکسیسم را از طبقه کارگر به چالش می‌کشد و درعین‌حال سؤالات و نتیجه‌گیری‌های مهمی را در رابطه با پیکار طبقاتی و سازماندهی طبقه کارگر مطرح می‌کند. در کتاب دو نکته برجسته می‌شود. اول تأکید بر شکل‌گیری یک نیمه‌پرولتاریای یک‌میلیاردنفری که نویسنده آنها را بی‌کاران فعال می‌نامد و نشان می‌دهد که سرعت رشد این لایه از پرولتاریا فوق‌العاده بیشتر از طبقه پرولتر شاغل در اقتصاد رسمی است. نکته دیگر شکل‌گیری شهرهای بزرگ در «جهان سوم» تحت تأثیر قوه محرکه فقر است. در اغلب شهرهای بزرگ جهان سوم اکثریت جمعیت در زاغه‌ها زیست می‌کنند و روند رو به گسترش شهرنشینی نه ناشی از توسعه اقتصادی بلکه کاملا منفصل از روند توسعه اقتصادی در شهرهاست. برنامه‌های تعدیل ساختاری را می‌توان سرآغاز سرطانی‌شدن رشد زاغه‌نشینی و فقر دانست. تعدیل ساختاری دربرگیرنده مواردی بود اعم از کوچک‌شدن بخش دولتی یا عقب‌نشینی دولت از حوزه خدمات عمومی، خصوصی‌سازی گسترده، قطع بودجه‌های عمومی و رفاهی (به بهانه صرفه‌جویی)، قطع سوبسیدهای اقتصادی، آزادسازی قیمت‌ها و... به‌واسطه همین سیاست‌های بی‌رحمانه است که فورا شاهد پدیده‌هایی همچون پایین‌آمدن دستمزدها، بالارفتن قیمت‌ها، صعود نجومی بی‌کاری و فقر فراگیر هستیم و در همه این بحران‌ها نقش دخالتی دولت برای بهبود وضعیت به حداقل ممکن می‌رسد. با همه این احوال، رشد سرطانی شهرها، به‌ویژه در جهان سوم، با سرعتی روزافزون تداوم دارد و فقر و فلاکتی توحش‌آمیز را با ابعادی خیره‌کننده و بی‌سابقه در سطح توده‌های مردم می‌پراکند. درواقع، باید پرسید چگونه می‌شود در شهرهای بزرگ جهان از یک طرف شاهد مصرف‌گرایی انبوه و تمرکز بی‌سابقه ثروت و امتیازات ویژه اقتصادی بود و از طرف دیگر، شاهد گسترش هرروزه فقر و بحران و زاغه‌نشینی؟ دیویس این واقعیت هولناک را خاطرنشان می‌کند که امروزه بسیاری از زاغه‌نشینان، به دلیل عدم امنیت و عدم برخورداری از حق مالکیت خصوصی به رسمیت شناخته‌شده، به مکان‌هایی پناه می‌برند که به لحاظ محیطی و طبیعی بی‌اندازه آلوده و خطرناک است. او با برشمردن مثال‌هایی در این زمینه، به یکی از این زاغه‌های بنگلادش اشاره می‌کند که موقعیت محیطی ویژه‌ای دارد. این زاغه از یک‌ سو در محاصره یک دریاچه سمی بسیار خطرناکی است و از سوی دیگر در محاصره کارخانه‌ای که فضولات شیمیایی کشنده خود را مستقیما در محیط رها می‌کند. اما آنها به این دلیل ساده چنین محیطی را برای زندگی انتخاب می‌کنند که می‌دانند دولت یا سرمایه‌داران هیچ‌گاه از چنین محل غیرجذاب و خطرناکی خوششان نمی‌آید. برای همین، اسکان در محیط‌های فاجعه‌بار به یکی از معیارهای امنیت سکونت زاغه‌نشینان بدل شده است. برخی از بزرگ‌ترین زاغه‌های جهان روی کمربندهای زلزله قرار دارند. خیلی از آنها در معرض خطر رانش زمین‌اند. بعضی با خطر دائمی سیل درگیرند. برخی از آنها به دلیل سکونت در محیط‌های آلوده و مسموم در معرض انواع بیماری‌های وخیم و سرطان‌های مختلف هستند. برخی از زاغه‌ها با خطر فوران آتشفشان و بروز سونامی مواجه‌اند. به دلیل اینکه عموم این زاغه‌ها با ارزان‌ترین و دردسترس‌ترین مواد و مصالح ساخته می‌شوند، بسیاری از بحران‌های طبیعی می‌تواند در یک چشم به‌هم‌زدن آنها را با خاک یکسان کند. بدین‌سان است که طی روندی متناقض، فاجعه و بحران ملاک امنیت زاغه‌نشینان می‌شود. سوای بحران‌ها و بلایای طبیعی، زاغه‌ها با خطرات ناشی از آلودگی‌های مصنوعی و صنعتی و شیمیایی نیز روبه‌رو هستند. به دلیل نبود امکانات بهداشتی، اعم از لوله‌کشی، سیستم فاضلاب، جمع‌آوری زباله و... ساکنان زاغه‌ها در جوار محل زندگی موش‌ها، انگل‌ها، قارچ‌ها و حشرات موذی به سر می‌برند. وقتی ابعاد حیرت‌آور زاغه‌نشینی در سطح جهان را دریابیم، تازه پی به وخامت وضعیت جهانی کنونی‌مان می‌بریم. طبق برآورد سازمان ملل در سال ۲۰۰۱، جمعیت زاغه‌نشینان جهان حدود یک‌میلیارد نفر است و با گذشت دو تا سه دهه این میزان به رقم غیرقابل‌باور دو میلیارد نفر می‌رسد.

کتاب «سیاره زاغه‌ها» اثر مایک دیویس از مهم‌ترین آثار در زمینه خوانش مارکسیستی از تحولات شهری در دنیای سرمایه‌داری نولیبرال است. این کتاب با مرور تغییرات بی‌سابقه در شیوه‌های انباشت سرمایه و استثمار در لوای برنامه تعدیل ساختاری در سطح جهان به بررسی عوامل مهم در شکل‌گیری کلان‌شهرها و حاشیه‌نشینی به‌ویژه در جهان سوم و ترکیب و لایه‌بندی‌های جدید در طبقه کارگر جهانی می‌پردازد. سیاره دیویس در نوشتن کتاب «سیاره زاغه‌ها» به یافته‌های تجربی پژوهشگران دیگر و همچنین به سند پژوهشی سازمان ملل در مورد زاغه‌های جهان و چهره فقر شهری در هزاره جدید اتکا می‌کند. در بخشی از کتاب، دیویس درک‌های کلاسیک مارکسیسم را از طبقه کارگر به چالش می‌کشد و درعین‌حال سؤالات و نتیجه‌گیری‌های مهمی را در رابطه با پیکار طبقاتی و سازماندهی طبقه کارگر مطرح می‌کند. در کتاب دو نکته برجسته می‌شود. اول تأکید بر شکل‌گیری یک نیمه‌پرولتاریای یک‌میلیاردنفری که نویسنده آنها را بی‌کاران فعال می‌نامد و نشان می‌دهد که سرعت رشد این لایه از پرولتاریا فوق‌العاده بیشتر از طبقه پرولتر شاغل در اقتصاد رسمی است. نکته دیگر شکل‌گیری شهرهای بزرگ در «جهان سوم» تحت تأثیر قوه محرکه فقر است. در اغلب شهرهای بزرگ جهان سوم اکثریت جمعیت در زاغه‌ها زیست می‌کنند و روند رو به گسترش شهرنشینی نه ناشی از توسعه اقتصادی بلکه کاملا منفصل از روند توسعه اقتصادی در شهرهاست. برنامه‌های تعدیل ساختاری را می‌توان سرآغاز سرطانی‌شدن رشد زاغه‌نشینی و فقر دانست. تعدیل ساختاری دربرگیرنده مواردی بود اعم از کوچک‌شدن بخش دولتی یا عقب‌نشینی دولت از حوزه خدمات عمومی، خصوصی‌سازی گسترده، قطع بودجه‌های عمومی و رفاهی (به بهانه صرفه‌جویی)، قطع سوبسیدهای اقتصادی، آزادسازی قیمت‌ها و... به‌واسطه همین سیاست‌های بی‌رحمانه است که فورا شاهد پدیده‌هایی همچون پایین‌آمدن دستمزدها، بالارفتن قیمت‌ها، صعود نجومی بی‌کاری و فقر فراگیر هستیم و در همه این بحران‌ها نقش دخالتی دولت برای بهبود وضعیت به حداقل ممکن می‌رسد. با همه این احوال، رشد سرطانی شهرها، به‌ویژه در جهان سوم، با سرعتی روزافزون تداوم دارد و فقر و فلاکتی توحش‌آمیز را با ابعادی خیره‌کننده و بی‌سابقه در سطح توده‌های مردم می‌پراکند. درواقع، باید پرسید چگونه می‌شود در شهرهای بزرگ جهان از یک طرف شاهد مصرف‌گرایی انبوه و تمرکز بی‌سابقه ثروت و امتیازات ویژه اقتصادی بود و از طرف دیگر، شاهد گسترش هرروزه فقر و بحران و زاغه‌نشینی؟ دیویس این واقعیت هولناک را خاطرنشان می‌کند که امروزه بسیاری از زاغه‌نشینان، به دلیل عدم امنیت و عدم برخورداری از حق مالکیت خصوصی به رسمیت شناخته‌شده، به مکان‌هایی پناه می‌برند که به لحاظ محیطی و طبیعی بی‌اندازه آلوده و خطرناک است. او با برشمردن مثال‌هایی در این زمینه، به یکی از این زاغه‌های بنگلادش اشاره می‌کند که موقعیت محیطی ویژه‌ای دارد. این زاغه از یک‌ سو در محاصره یک دریاچه سمی بسیار خطرناکی است و از سوی دیگر در محاصره کارخانه‌ای که فضولات شیمیایی کشنده خود را مستقیما در محیط رها می‌کند. اما آنها به این دلیل ساده چنین محیطی را برای زندگی انتخاب می‌کنند که می‌دانند دولت یا سرمایه‌داران هیچ‌گاه از چنین محل غیرجذاب و خطرناکی خوششان نمی‌آید. برای همین، اسکان در محیط‌های فاجعه‌بار به یکی از معیارهای امنیت سکونت زاغه‌نشینان بدل شده است. برخی از بزرگ‌ترین زاغه‌های جهان روی کمربندهای زلزله قرار دارند. خیلی از آنها در معرض خطر رانش زمین‌اند. بعضی با خطر دائمی سیل درگیرند. برخی از آنها به دلیل سکونت در محیط‌های آلوده و مسموم در معرض انواع بیماری‌های وخیم و سرطان‌های مختلف هستند. برخی از زاغه‌ها با خطر فوران آتشفشان و بروز سونامی مواجه‌اند. به دلیل اینکه عموم این زاغه‌ها با ارزان‌ترین و دردسترس‌ترین مواد و مصالح ساخته می‌شوند، بسیاری از بحران‌های طبیعی می‌تواند در یک چشم به‌هم‌زدن آنها را با خاک یکسان کند. بدین‌سان است که طی روندی متناقض، فاجعه و بحران ملاک امنیت زاغه‌نشینان می‌شود. سوای بحران‌ها و بلایای طبیعی، زاغه‌ها با خطرات ناشی از آلودگی‌های مصنوعی و صنعتی و شیمیایی نیز روبه‌رو هستند. به دلیل نبود امکانات بهداشتی، اعم از لوله‌کشی، سیستم فاضلاب، جمع‌آوری زباله و... ساکنان زاغه‌ها در جوار محل زندگی موش‌ها، انگل‌ها، قارچ‌ها و حشرات موذی به سر می‌برند. وقتی ابعاد حیرت‌آور زاغه‌نشینی در سطح جهان را دریابیم، تازه پی به وخامت وضعیت جهانی کنونی‌مان می‌بریم. طبق برآورد سازمان ملل در سال ۲۰۰۱، جمعیت زاغه‌نشینان جهان حدود یک‌میلیارد نفر است و با گذشت دو تا سه دهه این میزان به رقم غیرقابل‌باور دو میلیارد نفر می‌رسد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.