|

تاریخچه مطالعات فرهنگی در ایران

کتاب «مطالعات فرهنگی در ایران: هم‌آیندی‌های یک سیاست دانش» اثر هادی آقاجانزاده مجلد چهارم از مجموعه «تاریخ انتقادی» ‌است که از سوی گروهی از پژوهشگران علوم اجتماعی تحت هدایت ابراهیم توفیق در حال انتشار است. کتاب پیش‌رو به تاریخ رشته‌ای و فرارشته‌ای «مطالعات فرهنگی» در ایران می‌پردازد. البته برای چنین کاری به ناچار گزارشی کوتاه از تاریخ منازعات حول مسئله فرهنگ در 40ساله اخیر ایران نیز ارائه می‌کند؛ تا جایی که بتواند به درک سوانح و احوال رشته مطالعات فرهنگی در ایران کمک کند. این پژوهش تلاش می‌کند برای تحلیل این پدیده از منظرهای گوناگون به واقعیت پیش‌رو نزدیک شود. در نتیجه از نظر روشی، تلفیقی است از مطالعه اسنادی، مصاحبه با استادان و کنشگران این رشته، مصاحبه با دانشجویان و مطالعه کتاب‌ها و مقالات مربوط به سیاست و برنامه‌ریزی فرهنگی. به این ترتیب محقق تلاش کرده است تا روایتی پیچیده و زنده از درون میدان بربسازد که از آنجا که با تحقیقات تاریخی رایج در ایران هم‌شکل نیست، ممکن است در لحظه اول برای خواننده به‌عنوان تحقیقی تاریخی جلوه نکند. اما اگر این تصویر کلیشه‌ای از مطالعات تاریخی را که گویی شیوه‌ای است که به بازه‌های بلند زمانی می‌پردازد کنار بگذاریم، اگر بپذیریم که مطالعه تاریخی نه مطالعه بلندمدت پدیده‌ها که مطالعه زمان‌مند آنها است و اگر به خاطر داشته باشیم آن وضعیتی که از نظر تاریخی بر جهان ما حکم‌فرماست، عموما ریشه در تحولات دهه‌های اخیر دارد، این تحقیق را تاریخی انتقادی درباره وضعیت دانش و نهاد دانش در ایران خواهیم یافت. تحقیقی که تلاش می‌کند پیچیدگی‌های واقعیت را در مفصل‌بندی روایت‌های موجود و تشخیص هم‌آیندی‌ها به تصویر بکشد.
فصل اول مروری دارد بر مسئله مطالعات فرهنگی و نحوه شکل‌گیری این رشته در ایران و نویسنده این موضوع را در تضاد با «روایت‌های استعلایی»‌ تشریح می‌کند. نویسنده در فصل دوم توضیح مفصلی درباره «تحلیل هم‌آیندی» ارائه کرده؛ اما به لحاظ تکنیکی، دادن وجه روایی به این هم‌آیندی‌ها، از خلل واسازی پی‌در‌پی روایت‌های فردی ممکن شده است. گفت‌و‌گوهای روایی مفصل با نزدیک به 60 نفر از فعالان دانشگاهی و روشنفکران انتقادی، مجال خوبی فراهم کرده است تا هر روایتی، خود به واسازی روایت‌های دیگر بپردازد. تلاش نویسنده، تسهیل این واسازی‌ها و تشخیص لحظات پروبلماتیک در روایت‌ها بوده است. در نتیجه، اگر روایت‌ها در مواقعی با یکدیگر مواجهه‌های نسبتا سخت و خشنی دارند، این را نه به حساب تعمد که باید به حساب خصلت انتقادی هر نوع عمل تأویل‌گرایانه انتقادی گذاشت. پس از خواندن این فصل روشن می‌شود که چرا پژوهشگران این حلقه سیاست‌های دانش را سیاست‌هایی یکپارچه و نیت‌شده نمی‌دانند: «خوانش سیاست‌ها بر اساس درک هم‌آیند از ممکن‌شدنشان، هیمنه غیرتاریخی و استعلایی آنها را فروخواهد ریخت و این محدود به داستان مطالعات فرهنگی نیست» (33).
فصل سوم با عنوان «از انقلاب فرهنگی تا مطالعات فرهنگی»، ردیابی پروبلماتیک فرهنگ پس از انقلاب و امکان‌های پدیداری مطالعات فرهنگی را به‌عنوان پیکره‌ای خاص از دانش در ایران در دو بخش بررسی می‌کند. بخش نخست روایت (فصل سوم) با بررسی زمینه‌های ممکن‌شدن فصلنامه ارغنون آغاز می‌شود؛ فصلنامه‌ای که توانست اطلاع عام عنوان مطالعات فرهنگی را در واکنش به مجادلات نظری بر سر نسبت نظریه و زندگی روزمره، بر سر زبان‌ها اندازد، اما مطالعه نحوه ممکن‌شدن ارغنون، خوانندگان را با مجموعه هم‌آیندی‌ها و مجادلات نظری دیرپاتری درباره شکاف میان فلسفه و زندگی روزمره آشنا خواهد کرد. بخشی از روایت ممکن‌شدن مطالعات فرهنگی در پی این مجادلات معرفت‌شناختی بر سر اطلاق عام مطالعات فرهنگی است که مشخصا در دانشگاه تهران و بعدها در دانشگاه علم و فرهنگ اتفاق می‌افتد (فصل چهارم) و البته به دلیل شیوه‌های مفصل‌بندی متفاوت این دو اطلاق، به رویکردها و جهت‌گیری‌های کاملا متفاوتی می‌انجامد که در سیاست آتی مطالعات فرهنگی نهادی در ایران تأثیر می‌گذارد. پاره‌روایت دوم (فصل پنجم)، مسیر دیگری را پیگیری می‌کند که از طریق آن مطالعات فرهنگی به منزله دانشی نهادی ممکن شده است. مسیری که نه از خلال مجادلات معرفت‌شناختی بر سر نسبت نظریه و زندگی روزمره، بلکه در پی هم‌آیندی‌های اتفاقی و پیشامدی‌ای گشوده می‌شود که بیشتر متکی بر رویکرد گزاره‌محور و نازمینه‌مند از دانش نهادی مطالعات فرهنگی در بریتاینا بوده‌اند. پاره دوم روایت نشان می‌دهد که چگونه دعوی‌ها و مجادلات معرفت‌شناختی‌ای از بیرون به این فضا وارد شده و می‌کوشند مفصل‌بندی‌ای میان آنچه به لحاظ نهادی موجود است با این دعوی‌های معرفت‌شناختی برقرار کنند. شناخت این دعوی‌ها و مطالبات و تأثیر آتی‌شان در نمودهای مطالعات فرهنگی در ایران، از اهداف عمده این قسمت است.

کتاب «مطالعات فرهنگی در ایران: هم‌آیندی‌های یک سیاست دانش» اثر هادی آقاجانزاده مجلد چهارم از مجموعه «تاریخ انتقادی» ‌است که از سوی گروهی از پژوهشگران علوم اجتماعی تحت هدایت ابراهیم توفیق در حال انتشار است. کتاب پیش‌رو به تاریخ رشته‌ای و فرارشته‌ای «مطالعات فرهنگی» در ایران می‌پردازد. البته برای چنین کاری به ناچار گزارشی کوتاه از تاریخ منازعات حول مسئله فرهنگ در 40ساله اخیر ایران نیز ارائه می‌کند؛ تا جایی که بتواند به درک سوانح و احوال رشته مطالعات فرهنگی در ایران کمک کند. این پژوهش تلاش می‌کند برای تحلیل این پدیده از منظرهای گوناگون به واقعیت پیش‌رو نزدیک شود. در نتیجه از نظر روشی، تلفیقی است از مطالعه اسنادی، مصاحبه با استادان و کنشگران این رشته، مصاحبه با دانشجویان و مطالعه کتاب‌ها و مقالات مربوط به سیاست و برنامه‌ریزی فرهنگی. به این ترتیب محقق تلاش کرده است تا روایتی پیچیده و زنده از درون میدان بربسازد که از آنجا که با تحقیقات تاریخی رایج در ایران هم‌شکل نیست، ممکن است در لحظه اول برای خواننده به‌عنوان تحقیقی تاریخی جلوه نکند. اما اگر این تصویر کلیشه‌ای از مطالعات تاریخی را که گویی شیوه‌ای است که به بازه‌های بلند زمانی می‌پردازد کنار بگذاریم، اگر بپذیریم که مطالعه تاریخی نه مطالعه بلندمدت پدیده‌ها که مطالعه زمان‌مند آنها است و اگر به خاطر داشته باشیم آن وضعیتی که از نظر تاریخی بر جهان ما حکم‌فرماست، عموما ریشه در تحولات دهه‌های اخیر دارد، این تحقیق را تاریخی انتقادی درباره وضعیت دانش و نهاد دانش در ایران خواهیم یافت. تحقیقی که تلاش می‌کند پیچیدگی‌های واقعیت را در مفصل‌بندی روایت‌های موجود و تشخیص هم‌آیندی‌ها به تصویر بکشد.
فصل اول مروری دارد بر مسئله مطالعات فرهنگی و نحوه شکل‌گیری این رشته در ایران و نویسنده این موضوع را در تضاد با «روایت‌های استعلایی»‌ تشریح می‌کند. نویسنده در فصل دوم توضیح مفصلی درباره «تحلیل هم‌آیندی» ارائه کرده؛ اما به لحاظ تکنیکی، دادن وجه روایی به این هم‌آیندی‌ها، از خلل واسازی پی‌در‌پی روایت‌های فردی ممکن شده است. گفت‌و‌گوهای روایی مفصل با نزدیک به 60 نفر از فعالان دانشگاهی و روشنفکران انتقادی، مجال خوبی فراهم کرده است تا هر روایتی، خود به واسازی روایت‌های دیگر بپردازد. تلاش نویسنده، تسهیل این واسازی‌ها و تشخیص لحظات پروبلماتیک در روایت‌ها بوده است. در نتیجه، اگر روایت‌ها در مواقعی با یکدیگر مواجهه‌های نسبتا سخت و خشنی دارند، این را نه به حساب تعمد که باید به حساب خصلت انتقادی هر نوع عمل تأویل‌گرایانه انتقادی گذاشت. پس از خواندن این فصل روشن می‌شود که چرا پژوهشگران این حلقه سیاست‌های دانش را سیاست‌هایی یکپارچه و نیت‌شده نمی‌دانند: «خوانش سیاست‌ها بر اساس درک هم‌آیند از ممکن‌شدنشان، هیمنه غیرتاریخی و استعلایی آنها را فروخواهد ریخت و این محدود به داستان مطالعات فرهنگی نیست» (33).
فصل سوم با عنوان «از انقلاب فرهنگی تا مطالعات فرهنگی»، ردیابی پروبلماتیک فرهنگ پس از انقلاب و امکان‌های پدیداری مطالعات فرهنگی را به‌عنوان پیکره‌ای خاص از دانش در ایران در دو بخش بررسی می‌کند. بخش نخست روایت (فصل سوم) با بررسی زمینه‌های ممکن‌شدن فصلنامه ارغنون آغاز می‌شود؛ فصلنامه‌ای که توانست اطلاع عام عنوان مطالعات فرهنگی را در واکنش به مجادلات نظری بر سر نسبت نظریه و زندگی روزمره، بر سر زبان‌ها اندازد، اما مطالعه نحوه ممکن‌شدن ارغنون، خوانندگان را با مجموعه هم‌آیندی‌ها و مجادلات نظری دیرپاتری درباره شکاف میان فلسفه و زندگی روزمره آشنا خواهد کرد. بخشی از روایت ممکن‌شدن مطالعات فرهنگی در پی این مجادلات معرفت‌شناختی بر سر اطلاق عام مطالعات فرهنگی است که مشخصا در دانشگاه تهران و بعدها در دانشگاه علم و فرهنگ اتفاق می‌افتد (فصل چهارم) و البته به دلیل شیوه‌های مفصل‌بندی متفاوت این دو اطلاق، به رویکردها و جهت‌گیری‌های کاملا متفاوتی می‌انجامد که در سیاست آتی مطالعات فرهنگی نهادی در ایران تأثیر می‌گذارد. پاره‌روایت دوم (فصل پنجم)، مسیر دیگری را پیگیری می‌کند که از طریق آن مطالعات فرهنگی به منزله دانشی نهادی ممکن شده است. مسیری که نه از خلال مجادلات معرفت‌شناختی بر سر نسبت نظریه و زندگی روزمره، بلکه در پی هم‌آیندی‌های اتفاقی و پیشامدی‌ای گشوده می‌شود که بیشتر متکی بر رویکرد گزاره‌محور و نازمینه‌مند از دانش نهادی مطالعات فرهنگی در بریتاینا بوده‌اند. پاره دوم روایت نشان می‌دهد که چگونه دعوی‌ها و مجادلات معرفت‌شناختی‌ای از بیرون به این فضا وارد شده و می‌کوشند مفصل‌بندی‌ای میان آنچه به لحاظ نهادی موجود است با این دعوی‌های معرفت‌شناختی برقرار کنند. شناخت این دعوی‌ها و مطالبات و تأثیر آتی‌شان در نمودهای مطالعات فرهنگی در ایران، از اهداف عمده این قسمت است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.