|

آیا این همه فلسفه به نظمی خودانگیخته و تعادلی نسبی خواهد انجامید

محمد زارع‌ شیرین‌‌کندی: فلسفه از آن حیث که فلسفه است، نه بد است نه خوب و نه خنثی؛ زیرا فلسفه، در اصل، پرسیدن و جستن است و پرسش و جویندگی را با ارزش‌گذاری نه می‌توان تقبیح کرد و نه می‌توان تحسین کرد. اگر پرسیدن و جستن در ذات و نهاد آدمی نمی‌بود، چرا پرسش‌های اصیل و بنیادی از دیر‌باز پرسیده و جسته شده‌اند، اکنون نیز پرسیده و جسته می‌شوند و در آینده هم پرسیده و جسته خواهند شد. ازین‌رو، شاید نتوان درباره فلسفه‌ها ارزش‌گذاری و پیش‌داوری و آنها را به خوب و بد و مفید و مضر تقسیم کرد. فلسفه بی‌سود است و بی‌زیان، اما نیاز راستین روح آدمی است و چنان قدرتی دارد که وقتی فعلیت یافت، می‌تواند جهانی را از جا بکند و جهان دیگری را بیافریند. شخصیت فیلسوفان دیگر است و فلسفه‌ها دیگر. فلسفه از ژرفای جان و سویدای روح (‌نفس ناطقه‌‌/ اندیشنده‌) فیلسوف بر‌می‌خیزد در وقتی خاص که او در‌می‌یابد آنچه را که زمانه از او می‌طلبد. بنیاد فلسفه در خود انسان است و از بیرون بر او عارض نمی‌گردد. فیلسوف را با عارف فرقی است فارق؛ زیرا هر فلسفه‌ای، بدون استثنا، از خودِ اندیشیدن نشئت می‌گیرد و هیچ منبع و مأخذ و مرجعی جز همان اندیشیدن بشری ندارد. اینکه برخی متفکران بزرگ دوره جدید، مانند مارکس، نیچه، فروید و هایدگر را پیامبران عصر جدید خوانده‌اند، پر‌ واضح است که به سبب تأثیر عظیم شأن مجاز و استعاره به کار برده‌اند. پس هیچ فیلسوفی بدخواهانه فلسفه نمی‌ورزد؛ زیرا تفکری فلسفی که در زبان و زمان خاصی به بیان در‌می‌آید، از برای مصلحت و منفعت و نیک و بد کسی نیست بلکه عین صداقت و صراحت و راستی و درستی و نیک‌خواهی است. مواجهه و معارضه و مناظره فلسفه‌ها همواره از سرِ دوستیِ دانایی و عشق به معرفت و صمیمیت بوده است. در وضع کنونی، هر روز شاهد ترجمه‌هایی از آثار فیلسوفان مختلف‌، از جریان‌های متفاوت فکری هستیم. در این اوضاع و احوال، بهتر آن است که همه فلسفه‌ها، همه اندیشه‌ها، همه دانش‌ها و همه هنرها و همه فنون ترجمه شوند و از ورود هیچ رأی و فکر و نظری ممانعت به عمل نیاید. بهتر آن است که از ورود هیچ‌یک از علوم انسانی ممانعت به عمل نیاید و همه محصولات و دستاوردهای مدرنیته بدون کمترین مانع و رادعی منتقل و ترجمه شوند. اما مترجمان به صرف کار ترجمه اکتفا نمی‌کنند و مدام در حال تمجید از فیلسوف محبوب و مورد نظر و علاقه‌شان هستند و حمله به بقیه فیلسوفان که مورد علاقه سایر مترجمان‌اند. مترجمی که اسپینوزا و کانت ترجمه می‌کند، نیچه و هایدگر را فیلسوف نمی‌داند و مترجمی که کاسیرر ترجمه می‌کند، هایدگر و همه فرانکفورتی‌ها را اذهانی بدوی و عقب‌مانده می‌داند. مترجمی که هیوم و پوپرو پینکر و لیبرالیسم ترجمه می‌کند، فلسفه بقیه فیلسوفان را «روانگردان» می‌پندارد. مترجمی که هگل و ایدئالیسم آلمانی ترجمه می‌کند، متفکران پست‌مدرن را مضحک تلقی می‌کند. مترجمی که چپ‌ها را ترجمه می‌کند، همه لیبرال‌ها و همه هایدگری‌ها و همه پست‌مدرن‌ها را با یک چوب می‌راند. مترجمی که تومیسم ترجمه می‌کند، فلسفه را منحصر در فلسفه اسلامی و قرون وسطی می‌داند و مترجمی که افلاطون و ارسطو و یونانیان ترجمه می‌کند، همه فیلسوفان دوره جدید را مشتی ملحدِ خطرناک به شمار می‌آورد. از آنجا که از هیچ فلسفه‌ای ضرر و زیان به کسی یا گروهی نمی‌رسد و فایده فلسفه هم غیر‌مستقیم و بلندمدت است، می‌توان همه فلسفه‌ها را خواند، آموخت و آموزاند. اما اینکه از میان این همه فلسفه و دانش و آگاهی کدام‌یک موقتا برای وضع کنونی ما مناسب و درخور است، پرسشی بنیادی است. واقعیت آن است که بسیاری از مدافعانِ باورها و آرمان‌های روشنگری در روزگار ما، از‌جمله کاسیرر، پوپر، راسل و پینکر، سخن تازه‌ای ندارند؛ چرا‌که گفتمان روشنگری در دوره‌ای خاص از تاریخ غرب نفوذ و غلبه داشته و از‌قضا در همان روزگار خوش درخشید و منشأ آثار و برکات فراوانی گشت. اما فیلسوفانی که در زمانه ما علَم هواداری و جانبداری از اهداف و ارزش‌های و مفاهیم روشنگری را برافراشته‌اند و خود را وارث و جانشین «فیلوزوف»‌های روشنگری می‌دانند رأی و نظری نو و جدی که فراتر از اکنونیت برود، ارائه نداده‌اند. تمام سخنان آنان قرن هفدهمی و قرن هجدهمی است. هرچند ممکن است این افکار برای ما کهنه و منسوخ نباشند، اما در خود غرب چندان مورد اعتنا و کارساز و کارآمد محسوب نمی‌شوند. از سوی دیگر، اندیشه بسیاری از منتقدان روشنگری و تجدد، از‌جمله فیلسوفان قاره‌ای که مباحث و مفاهیم‌شان از تازگی و طراوت برخوردار است و به آینده بشر می‌اندیشند، برای اوضاع و احوال کنونی ما چندان مناسب و مطلوب نیست؛ زیرا ما نه با فلسفه جدید ارتباط عمیق درونی و مفاهمه و گفت‌وگو داشته‌ایم نه با علم جدید و نه با تکنولوژی و هنر جدید. از‌این‌رو این‌گونه اندیشه‌ها که از موضع نقد اساسیِ روشنگری و تجدد و علم و فناوری اظهار می‌شوند، بعید است کمکی به حال ما بکنند و ثمربخش باشند، اگرچه مسلما در خود غرب از اهمیت و جایگاهی بلند برخوردارند. اینکه در اینجا و اکنون کدام نوع فلسفه وآگاهی و دانشِ غربی به درد ما می‌خورد، به تصمیم و قصد طراحان و جهت‌دهندگان سیاسی بستگی ندارد. طراحی‌ها و برنامه‌ریزی‌های موقتی ایدئولوژیک قادر نیستند راه و مسیر ترقی و کمال قومی را نشان دهند و روشن کنند. درست است که اندیشه‌ها می‌توانند آغازی تازه را بنیاد بگذارند و مقصد و منهج جمع و گروه و ملتی را آشکار کنند و آنان را راه ببرند، اما انتخاب آن ایده‌ها و فکرها در وضع کنونی ما کاری است بسیار دشوار و خطیر. زمانه ما، زمانه تکثرات و تعددات و تنوعات است. هایدگر را در نظر بگیرید. تفکر این فیلسوف -‌که در کشور ما عمدتا به علم‌ستیزی و تجددستیزی و دموکراسی‌ستیزی شهره است‌- در ژاپن که امروز یکی از غول‌های تکنیک و صنعت مدرن است، هیچ‌گاه مزاحم و بازدارنده قلمداد نشد و آنها هم‌زمان که هایدگر را ترجمه می‌کردند و از او می‌آموختند در علم و تکنیک نیز به پیش می‌رفتند؛ زیرا اگر کسی بخواهد راه خود را با همت بلند و استقامت و شکیبایی طی کند، هیچ فلسفه‌ای نمی‌تواند مانع او شود. در ژاپن کسی نگفت که هایدگرِ ضد علم و ضد روشنگری و ضد مدرنیته و ضد تکنولوژی را رها کنید تا ما ترقی کنیم‌‌! در ژاپن کسی نگفت که به جای هایدگر، کاسیرر و پوپر و راسل و استیون پینکر را ترجمه کنید تا به علم و فناوری و دموکراسی و حقوق بشر برسیم! اگر ملتی خواست و طلب و اراده حرکت و پیشروی و ترقی داشته باشد، بدون هر‌کدام از این فیلسوفان و فلسفه‌ها هم می‌تواند؛ زیرا فلسفه‌ها ابتدا به ساکن تعیین‌کننده راه و مقصد پیشروی هیچ ملتی نمی‌توانند شوند، اما اگر ملتی راه افتاد، در مسیرش می‌تواند از فلسفه‌های مختلف غرب به بهترین نحو ممکن بهره‌مند شود. اگرملتی به راه بیفتد حتی اندیشه دریدا و فوکو و لیوتار هم می‌تواند یار شاطر باشد نه بار خاطر. اما ملتی که در فکر آموختن، به‌کار‌بستن و به‌پیش‌رفتن با همبستگی و همدلی و تعلق خاطر به میهن نیست، با هیچ فلسفه‌ای حرکت نخواهد کرد ولو همه نظریه‌پردازان، سیاست‌مداران و اقتصاددانانش شب و روز آثار کانت و کاسیرر و پوپر و پینکر بخوانند. این آثار صرفا زمانی اثر می‌گذارند که در جان‌هایی رسوخ کنند و آنها را دیگر کنند، «جان که دیگر شد جهان دیگر شود ». در مواردی دیده می‌شود که ویتگنشتاین را مفید و هایدگر را مضر، یا هابرماس را طرفدار عقل و مدرنیته و گادامر را حامی خطابه و سنت تلقی می‌کنند. پرسش این است که تأثیر ویتگنشتاین و هابرماس در کدام حوزه از فلسفه و علوم انسانی سرزمین ما بوده است و کدام تأثیر؟ اگر کسی ویتگنشتاین و هابرماس و هایدگر و گادامر را فهمیده، کو نشانه و گواهش؟ کو کتاب و مقاله‌ای که در این عرصه‌ها مفهوم و واضح، آموزنده و درخور باشد‌؟ همه فلسفه‌ها را می‌توان ترجمه کرد و خواند اما تجربه دهه‌ها ترجمه صرفا نشان می‌دهد مشکل ما سر جایش باقی است. اگر در این 200 سال علم در جامعه ما نهادینه می‌شد، اگر فلسفه جایگاه شایسته خود را می‌یافت و اگر حرکتی به سمت افق‌های نو و جریان‌های تازه پیدا می‌شد، از هر فلسفه‌ای بوی کمک و یاری بلند می‌شد. فلسفه‌ها صرفا زمانی به دادِ جامعه و ملتی می‌رسند که آن جامعه و ملت نیاز درونی و عطش شدید به اندیشیدن را احساس کنند. بدون اندیشیدن که چه می‌توانم بدانم، چه باید بکنم و چه امیدی می‌توانم داشته باشم، فلسفه‌ها ساکت‌اند. اما زمانی که بیداری فکری و جنبش درونی در جامعه‌ای پدید آمد، اثر فلسفه‌ها در همه حوزه‌ها و ساحت‌های اجتماع دیده خواهد شد. شاید روزی از درون این همه ترجمه مغلوط و نامفهوم و تألیف بی‌اساس و سخیف و سطحی، مسیری گشوده شد، این جامعه هم خودش را یافت، خودآگاه گشت، از این همه آشفتگی که حاصل دهه‌ها و بل سده‌هاست قدری کاسته شد و دست‌کم برخی اشیا و امور در جای خویش قرار گرفت. از درون این همه پریشانی، شاید، روزی نظمی خود‌انگیخته پدید آمد و تعادلی خودجوش و توازنی نسبی برقرار شد.

محمد زارع‌ شیرین‌‌کندی: فلسفه از آن حیث که فلسفه است، نه بد است نه خوب و نه خنثی؛ زیرا فلسفه، در اصل، پرسیدن و جستن است و پرسش و جویندگی را با ارزش‌گذاری نه می‌توان تقبیح کرد و نه می‌توان تحسین کرد. اگر پرسیدن و جستن در ذات و نهاد آدمی نمی‌بود، چرا پرسش‌های اصیل و بنیادی از دیر‌باز پرسیده و جسته شده‌اند، اکنون نیز پرسیده و جسته می‌شوند و در آینده هم پرسیده و جسته خواهند شد. ازین‌رو، شاید نتوان درباره فلسفه‌ها ارزش‌گذاری و پیش‌داوری و آنها را به خوب و بد و مفید و مضر تقسیم کرد. فلسفه بی‌سود است و بی‌زیان، اما نیاز راستین روح آدمی است و چنان قدرتی دارد که وقتی فعلیت یافت، می‌تواند جهانی را از جا بکند و جهان دیگری را بیافریند. شخصیت فیلسوفان دیگر است و فلسفه‌ها دیگر. فلسفه از ژرفای جان و سویدای روح (‌نفس ناطقه‌‌/ اندیشنده‌) فیلسوف بر‌می‌خیزد در وقتی خاص که او در‌می‌یابد آنچه را که زمانه از او می‌طلبد. بنیاد فلسفه در خود انسان است و از بیرون بر او عارض نمی‌گردد. فیلسوف را با عارف فرقی است فارق؛ زیرا هر فلسفه‌ای، بدون استثنا، از خودِ اندیشیدن نشئت می‌گیرد و هیچ منبع و مأخذ و مرجعی جز همان اندیشیدن بشری ندارد. اینکه برخی متفکران بزرگ دوره جدید، مانند مارکس، نیچه، فروید و هایدگر را پیامبران عصر جدید خوانده‌اند، پر‌ واضح است که به سبب تأثیر عظیم شأن مجاز و استعاره به کار برده‌اند. پس هیچ فیلسوفی بدخواهانه فلسفه نمی‌ورزد؛ زیرا تفکری فلسفی که در زبان و زمان خاصی به بیان در‌می‌آید، از برای مصلحت و منفعت و نیک و بد کسی نیست بلکه عین صداقت و صراحت و راستی و درستی و نیک‌خواهی است. مواجهه و معارضه و مناظره فلسفه‌ها همواره از سرِ دوستیِ دانایی و عشق به معرفت و صمیمیت بوده است. در وضع کنونی، هر روز شاهد ترجمه‌هایی از آثار فیلسوفان مختلف‌، از جریان‌های متفاوت فکری هستیم. در این اوضاع و احوال، بهتر آن است که همه فلسفه‌ها، همه اندیشه‌ها، همه دانش‌ها و همه هنرها و همه فنون ترجمه شوند و از ورود هیچ رأی و فکر و نظری ممانعت به عمل نیاید. بهتر آن است که از ورود هیچ‌یک از علوم انسانی ممانعت به عمل نیاید و همه محصولات و دستاوردهای مدرنیته بدون کمترین مانع و رادعی منتقل و ترجمه شوند. اما مترجمان به صرف کار ترجمه اکتفا نمی‌کنند و مدام در حال تمجید از فیلسوف محبوب و مورد نظر و علاقه‌شان هستند و حمله به بقیه فیلسوفان که مورد علاقه سایر مترجمان‌اند. مترجمی که اسپینوزا و کانت ترجمه می‌کند، نیچه و هایدگر را فیلسوف نمی‌داند و مترجمی که کاسیرر ترجمه می‌کند، هایدگر و همه فرانکفورتی‌ها را اذهانی بدوی و عقب‌مانده می‌داند. مترجمی که هیوم و پوپرو پینکر و لیبرالیسم ترجمه می‌کند، فلسفه بقیه فیلسوفان را «روانگردان» می‌پندارد. مترجمی که هگل و ایدئالیسم آلمانی ترجمه می‌کند، متفکران پست‌مدرن را مضحک تلقی می‌کند. مترجمی که چپ‌ها را ترجمه می‌کند، همه لیبرال‌ها و همه هایدگری‌ها و همه پست‌مدرن‌ها را با یک چوب می‌راند. مترجمی که تومیسم ترجمه می‌کند، فلسفه را منحصر در فلسفه اسلامی و قرون وسطی می‌داند و مترجمی که افلاطون و ارسطو و یونانیان ترجمه می‌کند، همه فیلسوفان دوره جدید را مشتی ملحدِ خطرناک به شمار می‌آورد. از آنجا که از هیچ فلسفه‌ای ضرر و زیان به کسی یا گروهی نمی‌رسد و فایده فلسفه هم غیر‌مستقیم و بلندمدت است، می‌توان همه فلسفه‌ها را خواند، آموخت و آموزاند. اما اینکه از میان این همه فلسفه و دانش و آگاهی کدام‌یک موقتا برای وضع کنونی ما مناسب و درخور است، پرسشی بنیادی است. واقعیت آن است که بسیاری از مدافعانِ باورها و آرمان‌های روشنگری در روزگار ما، از‌جمله کاسیرر، پوپر، راسل و پینکر، سخن تازه‌ای ندارند؛ چرا‌که گفتمان روشنگری در دوره‌ای خاص از تاریخ غرب نفوذ و غلبه داشته و از‌قضا در همان روزگار خوش درخشید و منشأ آثار و برکات فراوانی گشت. اما فیلسوفانی که در زمانه ما علَم هواداری و جانبداری از اهداف و ارزش‌های و مفاهیم روشنگری را برافراشته‌اند و خود را وارث و جانشین «فیلوزوف»‌های روشنگری می‌دانند رأی و نظری نو و جدی که فراتر از اکنونیت برود، ارائه نداده‌اند. تمام سخنان آنان قرن هفدهمی و قرن هجدهمی است. هرچند ممکن است این افکار برای ما کهنه و منسوخ نباشند، اما در خود غرب چندان مورد اعتنا و کارساز و کارآمد محسوب نمی‌شوند. از سوی دیگر، اندیشه بسیاری از منتقدان روشنگری و تجدد، از‌جمله فیلسوفان قاره‌ای که مباحث و مفاهیم‌شان از تازگی و طراوت برخوردار است و به آینده بشر می‌اندیشند، برای اوضاع و احوال کنونی ما چندان مناسب و مطلوب نیست؛ زیرا ما نه با فلسفه جدید ارتباط عمیق درونی و مفاهمه و گفت‌وگو داشته‌ایم نه با علم جدید و نه با تکنولوژی و هنر جدید. از‌این‌رو این‌گونه اندیشه‌ها که از موضع نقد اساسیِ روشنگری و تجدد و علم و فناوری اظهار می‌شوند، بعید است کمکی به حال ما بکنند و ثمربخش باشند، اگرچه مسلما در خود غرب از اهمیت و جایگاهی بلند برخوردارند. اینکه در اینجا و اکنون کدام نوع فلسفه وآگاهی و دانشِ غربی به درد ما می‌خورد، به تصمیم و قصد طراحان و جهت‌دهندگان سیاسی بستگی ندارد. طراحی‌ها و برنامه‌ریزی‌های موقتی ایدئولوژیک قادر نیستند راه و مسیر ترقی و کمال قومی را نشان دهند و روشن کنند. درست است که اندیشه‌ها می‌توانند آغازی تازه را بنیاد بگذارند و مقصد و منهج جمع و گروه و ملتی را آشکار کنند و آنان را راه ببرند، اما انتخاب آن ایده‌ها و فکرها در وضع کنونی ما کاری است بسیار دشوار و خطیر. زمانه ما، زمانه تکثرات و تعددات و تنوعات است. هایدگر را در نظر بگیرید. تفکر این فیلسوف -‌که در کشور ما عمدتا به علم‌ستیزی و تجددستیزی و دموکراسی‌ستیزی شهره است‌- در ژاپن که امروز یکی از غول‌های تکنیک و صنعت مدرن است، هیچ‌گاه مزاحم و بازدارنده قلمداد نشد و آنها هم‌زمان که هایدگر را ترجمه می‌کردند و از او می‌آموختند در علم و تکنیک نیز به پیش می‌رفتند؛ زیرا اگر کسی بخواهد راه خود را با همت بلند و استقامت و شکیبایی طی کند، هیچ فلسفه‌ای نمی‌تواند مانع او شود. در ژاپن کسی نگفت که هایدگرِ ضد علم و ضد روشنگری و ضد مدرنیته و ضد تکنولوژی را رها کنید تا ما ترقی کنیم‌‌! در ژاپن کسی نگفت که به جای هایدگر، کاسیرر و پوپر و راسل و استیون پینکر را ترجمه کنید تا به علم و فناوری و دموکراسی و حقوق بشر برسیم! اگر ملتی خواست و طلب و اراده حرکت و پیشروی و ترقی داشته باشد، بدون هر‌کدام از این فیلسوفان و فلسفه‌ها هم می‌تواند؛ زیرا فلسفه‌ها ابتدا به ساکن تعیین‌کننده راه و مقصد پیشروی هیچ ملتی نمی‌توانند شوند، اما اگر ملتی راه افتاد، در مسیرش می‌تواند از فلسفه‌های مختلف غرب به بهترین نحو ممکن بهره‌مند شود. اگرملتی به راه بیفتد حتی اندیشه دریدا و فوکو و لیوتار هم می‌تواند یار شاطر باشد نه بار خاطر. اما ملتی که در فکر آموختن، به‌کار‌بستن و به‌پیش‌رفتن با همبستگی و همدلی و تعلق خاطر به میهن نیست، با هیچ فلسفه‌ای حرکت نخواهد کرد ولو همه نظریه‌پردازان، سیاست‌مداران و اقتصاددانانش شب و روز آثار کانت و کاسیرر و پوپر و پینکر بخوانند. این آثار صرفا زمانی اثر می‌گذارند که در جان‌هایی رسوخ کنند و آنها را دیگر کنند، «جان که دیگر شد جهان دیگر شود ». در مواردی دیده می‌شود که ویتگنشتاین را مفید و هایدگر را مضر، یا هابرماس را طرفدار عقل و مدرنیته و گادامر را حامی خطابه و سنت تلقی می‌کنند. پرسش این است که تأثیر ویتگنشتاین و هابرماس در کدام حوزه از فلسفه و علوم انسانی سرزمین ما بوده است و کدام تأثیر؟ اگر کسی ویتگنشتاین و هابرماس و هایدگر و گادامر را فهمیده، کو نشانه و گواهش؟ کو کتاب و مقاله‌ای که در این عرصه‌ها مفهوم و واضح، آموزنده و درخور باشد‌؟ همه فلسفه‌ها را می‌توان ترجمه کرد و خواند اما تجربه دهه‌ها ترجمه صرفا نشان می‌دهد مشکل ما سر جایش باقی است. اگر در این 200 سال علم در جامعه ما نهادینه می‌شد، اگر فلسفه جایگاه شایسته خود را می‌یافت و اگر حرکتی به سمت افق‌های نو و جریان‌های تازه پیدا می‌شد، از هر فلسفه‌ای بوی کمک و یاری بلند می‌شد. فلسفه‌ها صرفا زمانی به دادِ جامعه و ملتی می‌رسند که آن جامعه و ملت نیاز درونی و عطش شدید به اندیشیدن را احساس کنند. بدون اندیشیدن که چه می‌توانم بدانم، چه باید بکنم و چه امیدی می‌توانم داشته باشم، فلسفه‌ها ساکت‌اند. اما زمانی که بیداری فکری و جنبش درونی در جامعه‌ای پدید آمد، اثر فلسفه‌ها در همه حوزه‌ها و ساحت‌های اجتماع دیده خواهد شد. شاید روزی از درون این همه ترجمه مغلوط و نامفهوم و تألیف بی‌اساس و سخیف و سطحی، مسیری گشوده شد، این جامعه هم خودش را یافت، خودآگاه گشت، از این همه آشفتگی که حاصل دهه‌ها و بل سده‌هاست قدری کاسته شد و دست‌کم برخی اشیا و امور در جای خویش قرار گرفت. از درون این همه پریشانی، شاید، روزی نظمی خود‌انگیخته پدید آمد و تعادلی خودجوش و توازنی نسبی برقرار شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.