|

میراث شوروی در دست پوتین

برای شناخت سیاست امروز روسیه و جنگ‌افروزی پوتین باید به چگونگی روند حوادث قبل و بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی توجه کرد. وضعیت وخیم اقتصادی شوروی در آخرین دهه‌های حکومت حزب کمونیست از مهم‌ترین دلایل این فروپاشی محسوب می‌شود. از شوروی سوسیالیستی در سال‌های دهه ۱۹۶۰ میلادی که رشد اقتصادی آن از برخی کشورهای پیشرفته غربی نیز بالاتر بود، تا روسیه بعد از فروپاشی‌ که یلتسین تلاش می‌کرد قدرت را در دست خانواده و نزدیکان خود نگه دارد و کشور در سراشیبی سقوط دست‌و‌پا می‌زد، فاصله زمانی مهمی است که پژوهشگران آن را برای بررسی چگونگی شکل‌گیری نظام جدید در روسیه و وضعیت کنونی آن مهم می‌دانند. این زمان موضوع بررسی بوریس کاگارلیتسکی، عضو ارشد پژوهشکده‌ مطالعات سیاسی تطبیقی در آکادمی علوم روسیه‌ است تا روند وقایع را در کتاب «میراث‌خواران اتحاد شوروی: یلتسین و پوتین» براساس پیشرفت تاریخی دنبال کند و قدم‌به‌قدم در لایه‌های مختلف جامعه، روند سقوط را به خواننده نشان دهد: «اتحاد جماهیر شوروی سقوط کرد و به فاصله‌ای کوتاه خیابان‌های مسکو جولانگاه ماشین‌های مرسدس و بوتیک‌های پرزرق‌و‌‌برق به سبک غربی شد و گردشگران مرفه روسی هم از جزایر زیبای مدیترانه‌ای سردرآوردند تا نوآمدگان از میهمانی همیشگی سرمایه‌داری عقب نمانند. اما این ماه‌عسل تنها برای عده‌ای نزدیک به حلقه اول مدیران خوش‌اقبال بر‌‌جا‌مانده از حاکمیت فروپاشیده به رهبری یلتسین بود و اکثریت مردمان در انبوهی از کاغذهایی که قرار بود سهام آنها از خصوصی‌سازی باشد، دست‌و‌پا می‌زدند. کاغذهایی که برای یک وعده غذای سرد به فروش می‌رسید. ایجاد بحران‌های عجیب‌و‌غریب و سپس فرونشاندن آنها، یعنی ترکیب غم‌انگیزی از کمدی و تراژدی، هنر منحصر‌به‌‌فرد یلتسین بود که برای وارثش، پوتین به یادگار گذاشت،‌ مانند حمله برق‌آسا به چچن و فرار رعدآسا از آن. دار‌و‌دسته امنیتی‌های پوتین بازی را ادامه دادند، آنها دیکتاتوری آهنین را از دربار تزار، پنهان‌کاری و دروغ‌پردازی را از سرویس‌های امنیتی دوران شوروی و ثروت‌‌اندوزی شخصی و دلقک‌بازی نمایشی را از یلتسین به‌خوبی آموخته بودند و تمام درس‌ها را به‌دقت در روسیه امروز پیاده کردند». کاگارلیتسکی در «میراث‌خواران اتحاد شوروی» گزارش مفصل تاریخی خود را بر مبنای سه «پاره» تنظیم می‌کند. اولین آنان به «شکل‌گیری روسیه یلتسین» می‌پردازد و در زمان حال (یعنی اوایل دولت پوتین) مشکلات کنونی روسیه را برمی‌شمارد. در فصل‌های دوم و سوم همین بخش، روند تاریخی آغاز می‌شود و در پاره دوم، «جمهوری سلطنتی»، به بحث روند سقوط و سرعت‌گرفتن آن می‌پردازد و پاره سوم با عنوان «تاریک و روشن جمهوری دوم» چارچوب سیستم دولتی پوتین، قدرت‌گرفتن او و نابودی ظاهری خانواده یلتسین را بررسی می‌کند و درنهایت کتاب به یک «جمع‌بندی‌» ختم می‌شود. گزارش تاریخی کتاب، همراه می‌شود با انبوهی از اطلاعات، خبرها، تحلیل‌ها، تفسیرها و بحث‌ها. نگاه اصلی نویسنده به دنیای سیاست‌مداران و برنامه‌ریزان حکومتی معطوف ا‌ست و مهم‌ترین دل‌مشغولی‌اش پرداختن به این پرسش است که چگونه شوروی با آن قدرت و یکپارچگی آهنین به دولتی چنین خوار و بی‌شرم تبدیل شد؟ برای بررسی این پرسش و یافتن پاسخی برای آن ابتدا وضع کنونی روسیه را بررسی می‌کند و مشکلات این کشور را یادآور می‌شود. سپس سراغ روند تاریخی انحطاط روسیه می‌رود و با توجه به گستردگی موضوع، این موضوع را در لایه‌های مختلف جامعه دنبال می‌کند. نویسنده پیش از هر چیز سیستم آموزشی را به چالش می‌کشد و به این نتیجه می‌رسد که برای اداره مافیایی کشور، باید سیستم آموزشی کشور قدرت خودش را از دست بدهد. برای همین دانشگاه‌ها، مدارس و نظام‌های دیگر آموزشی به‌شدت تضعیف شدند. نویسنده نشان می‌دهد چگونه نظام آموزشی روسیه را تضعیف کردند. در گام بعدی سراغ روشنگران و روشنفکران جامعه می‌رود و نشان می‌دهد که روشنفکران روسیه در قرن هجدهم از قدرت تکان‌دهنده‌‌ای برخوردار بودند اما در دوران معاصر به ساحت قدرت نزدیک شده‌اند و با حکومت همکاری می‌کنند. نویسنده پس از این مقدمات به اقتصاد می‌پردازد. سرانجام نویسنده سراغ رسانه‌ها می‌رود و نشان می‌دهد که چگونه با تغییرات در رده‌های بالای سردبیران مجلات، کنترل‌های مالی‌ و حتی حمله‌های نظامی به دفتر مطبوعات، در ابتدا نشریات سراسری را محو کردند تا قدرت اطلاع‌رسانی دست تلویزیون مجانی دولتی باقی بماند‌ و سپس روزنامه‌نگاران ناراضی را کنار گذاشتند، یا حتی آنها را به قتل رساندند. در پایان نوبت به مردم می‌رسد و اینکه چگونه آنها تحت‌ تأثیر بازی‌های سیاسی، جنگ چچن و مسائل تبلیغاتی قرار گرفتند. در کنار بحث بر سر مردم عادی نویسنده چگونگی تقلب‌های گسترده در انتخابات را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد چگونه انتخابات‌هایی که در روسیه برگزار شد، بدون استثنا‌ هر‌یک به گونه‌ای، مخدوش بودند.

برای شناخت سیاست امروز روسیه و جنگ‌افروزی پوتین باید به چگونگی روند حوادث قبل و بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی توجه کرد. وضعیت وخیم اقتصادی شوروی در آخرین دهه‌های حکومت حزب کمونیست از مهم‌ترین دلایل این فروپاشی محسوب می‌شود. از شوروی سوسیالیستی در سال‌های دهه ۱۹۶۰ میلادی که رشد اقتصادی آن از برخی کشورهای پیشرفته غربی نیز بالاتر بود، تا روسیه بعد از فروپاشی‌ که یلتسین تلاش می‌کرد قدرت را در دست خانواده و نزدیکان خود نگه دارد و کشور در سراشیبی سقوط دست‌و‌پا می‌زد، فاصله زمانی مهمی است که پژوهشگران آن را برای بررسی چگونگی شکل‌گیری نظام جدید در روسیه و وضعیت کنونی آن مهم می‌دانند. این زمان موضوع بررسی بوریس کاگارلیتسکی، عضو ارشد پژوهشکده‌ مطالعات سیاسی تطبیقی در آکادمی علوم روسیه‌ است تا روند وقایع را در کتاب «میراث‌خواران اتحاد شوروی: یلتسین و پوتین» براساس پیشرفت تاریخی دنبال کند و قدم‌به‌قدم در لایه‌های مختلف جامعه، روند سقوط را به خواننده نشان دهد: «اتحاد جماهیر شوروی سقوط کرد و به فاصله‌ای کوتاه خیابان‌های مسکو جولانگاه ماشین‌های مرسدس و بوتیک‌های پرزرق‌و‌‌برق به سبک غربی شد و گردشگران مرفه روسی هم از جزایر زیبای مدیترانه‌ای سردرآوردند تا نوآمدگان از میهمانی همیشگی سرمایه‌داری عقب نمانند. اما این ماه‌عسل تنها برای عده‌ای نزدیک به حلقه اول مدیران خوش‌اقبال بر‌‌جا‌مانده از حاکمیت فروپاشیده به رهبری یلتسین بود و اکثریت مردمان در انبوهی از کاغذهایی که قرار بود سهام آنها از خصوصی‌سازی باشد، دست‌و‌پا می‌زدند. کاغذهایی که برای یک وعده غذای سرد به فروش می‌رسید. ایجاد بحران‌های عجیب‌و‌غریب و سپس فرونشاندن آنها، یعنی ترکیب غم‌انگیزی از کمدی و تراژدی، هنر منحصر‌به‌‌فرد یلتسین بود که برای وارثش، پوتین به یادگار گذاشت،‌ مانند حمله برق‌آسا به چچن و فرار رعدآسا از آن. دار‌و‌دسته امنیتی‌های پوتین بازی را ادامه دادند، آنها دیکتاتوری آهنین را از دربار تزار، پنهان‌کاری و دروغ‌پردازی را از سرویس‌های امنیتی دوران شوروی و ثروت‌‌اندوزی شخصی و دلقک‌بازی نمایشی را از یلتسین به‌خوبی آموخته بودند و تمام درس‌ها را به‌دقت در روسیه امروز پیاده کردند». کاگارلیتسکی در «میراث‌خواران اتحاد شوروی» گزارش مفصل تاریخی خود را بر مبنای سه «پاره» تنظیم می‌کند. اولین آنان به «شکل‌گیری روسیه یلتسین» می‌پردازد و در زمان حال (یعنی اوایل دولت پوتین) مشکلات کنونی روسیه را برمی‌شمارد. در فصل‌های دوم و سوم همین بخش، روند تاریخی آغاز می‌شود و در پاره دوم، «جمهوری سلطنتی»، به بحث روند سقوط و سرعت‌گرفتن آن می‌پردازد و پاره سوم با عنوان «تاریک و روشن جمهوری دوم» چارچوب سیستم دولتی پوتین، قدرت‌گرفتن او و نابودی ظاهری خانواده یلتسین را بررسی می‌کند و درنهایت کتاب به یک «جمع‌بندی‌» ختم می‌شود. گزارش تاریخی کتاب، همراه می‌شود با انبوهی از اطلاعات، خبرها، تحلیل‌ها، تفسیرها و بحث‌ها. نگاه اصلی نویسنده به دنیای سیاست‌مداران و برنامه‌ریزان حکومتی معطوف ا‌ست و مهم‌ترین دل‌مشغولی‌اش پرداختن به این پرسش است که چگونه شوروی با آن قدرت و یکپارچگی آهنین به دولتی چنین خوار و بی‌شرم تبدیل شد؟ برای بررسی این پرسش و یافتن پاسخی برای آن ابتدا وضع کنونی روسیه را بررسی می‌کند و مشکلات این کشور را یادآور می‌شود. سپس سراغ روند تاریخی انحطاط روسیه می‌رود و با توجه به گستردگی موضوع، این موضوع را در لایه‌های مختلف جامعه دنبال می‌کند. نویسنده پیش از هر چیز سیستم آموزشی را به چالش می‌کشد و به این نتیجه می‌رسد که برای اداره مافیایی کشور، باید سیستم آموزشی کشور قدرت خودش را از دست بدهد. برای همین دانشگاه‌ها، مدارس و نظام‌های دیگر آموزشی به‌شدت تضعیف شدند. نویسنده نشان می‌دهد چگونه نظام آموزشی روسیه را تضعیف کردند. در گام بعدی سراغ روشنگران و روشنفکران جامعه می‌رود و نشان می‌دهد که روشنفکران روسیه در قرن هجدهم از قدرت تکان‌دهنده‌‌ای برخوردار بودند اما در دوران معاصر به ساحت قدرت نزدیک شده‌اند و با حکومت همکاری می‌کنند. نویسنده پس از این مقدمات به اقتصاد می‌پردازد. سرانجام نویسنده سراغ رسانه‌ها می‌رود و نشان می‌دهد که چگونه با تغییرات در رده‌های بالای سردبیران مجلات، کنترل‌های مالی‌ و حتی حمله‌های نظامی به دفتر مطبوعات، در ابتدا نشریات سراسری را محو کردند تا قدرت اطلاع‌رسانی دست تلویزیون مجانی دولتی باقی بماند‌ و سپس روزنامه‌نگاران ناراضی را کنار گذاشتند، یا حتی آنها را به قتل رساندند. در پایان نوبت به مردم می‌رسد و اینکه چگونه آنها تحت‌ تأثیر بازی‌های سیاسی، جنگ چچن و مسائل تبلیغاتی قرار گرفتند. در کنار بحث بر سر مردم عادی نویسنده چگونگی تقلب‌های گسترده در انتخابات را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد چگونه انتخابات‌هایی که در روسیه برگزار شد، بدون استثنا‌ هر‌یک به گونه‌ای، مخدوش بودند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.