حق ملل در تعیین سرنوشت خود
بابک زمانی- نورولوژیست
وقتی پرزیدنت «وودرو ویلسون» رئیسجمهور آمریكا در سال ١٩١٩ با طمطراق فراوان پا به اجلاس پاریس گذاشت، لقلقه زبان او «حق ملل در تعیین سرنوشت خود» بود. امپراتوری آلمان و ژاپن شكست خورده بودند و دقیقا همچون یك شکستخورده در اجلاس حضور داشتند. نهایتا این شعار محقق نشد و نتیجه اجلاس پاریس تنها بازتقسیم مستعمرات بود؛ آنهم به شیوهای كه برای حل كاملش یك جنگ جهانی دوم لازم آمد. «لنین» رهبر بلشویکهای روس هم بعد از انقلاب اكتبر ١٩١٧ همین شعار را در مورد ممالك تحت سیطره امپراتوری تزار در پیش گرفت. اینكه کدامیک از این دو این شعار را از هم وام گرفتند معلوم نیست اما آشكار است كه شعاری سراسری در ابتدای قرن بیستم بود. بهزودی معلوم شد این شعار مبهم و دارای تناقضاتی ذاتی است. تعریف ملت چیست؟ سرنوشت كدام است و چگونه تعریف میشود؟ اگر اوكراین ملت است روسهایی كه در آن زندگی میکنند چه؟ ساكنان «دونتس» هم یك ملت هستند؟ ملت را باید بر اساس زبان تعریف كرد یا زمین؟ و... همین تناقضات نطفه جنگ جهانی بعدی بود و بسیاری از مشكلات روسیه شوروی هم از همین تناقضات سرچشمه گرفت. البته نگاه ایدئولوژیک بلشویکهای نخستین باعث شد ممالك تحت سیطره امپراتوری هر یك بهصورت یك جمهوری درآیند و مناطقی كه تحت نفوذ و سیطره روسیه بودند هم نفس تازهای بكشند. «عارف قزوینی» سرود: «بلشویك است خضر راه نجات، بر محمد و آل او صلوات». اما بهزودی تضادهای حكومتكردن خود را نشان دادند و ابهامات پیشگفته هم بستر این تضادها بودند. بلشویکها خواستار جمهوریهای مستقل بودند اما استقلال خارج از اخلاقیات و گفتمان بلشویكی را درك نمیکردند، بنابراین در تمام جمهوریها احزاب دموكراتی كه رأی میآوردند به انحای مختلف قلعوقمع و طرفداران بلشویك را سر كار میآوردند. چطور میشد كه در مسكو كمونیسم حاكم باشد اما جمهوریهای اقماری ضدكمونیست و در نتیجه جایگاه بالقوه امپریالیسم! باشند. بهعلاوه مقتضیات حكومت بر چنین مجموعه متنوعی همانهایی بود كه از روسیه تزاری به ارث رسیده بود؟ راه دیگری بلد نبودند. خود بلشویکها هم در ذات خود روس متعصب ولی در ظاهر انترناسیونالیست بودند. استالین كه به خاطر آخرین تلاشهای لنین بیمار نتوانسته بود مانع تشكیل جمهوریهای مستقل بشود، بعد از مرگ او رفتهرفته تلاش كرد به الزامات خشونتآمیزی كه از خاك قرون برمیخاست تمكین كند و آرزوهای امپراتوری تزار را پی بگیرد. ابتدا بسیاری از رهبران احزاب جمهوریها و کشورهای مجاور كه کمونیستهای جهانوطنی بودند و خود را برادری همتراز شوروی میدیدند نه کوچکتر! از دم تیغ گذرانده شدند و بعد هرچه بیشتر و بیشتر ایدههای تزاری بر دولت استالینی مستولی شد. روزی استالین به «بریا» گفت: «ببین «لاورنتی» در جهان سوم بیش از آنکه زن و دلار به ما كمك كند، ماركس و انگلس به ما كمك كردند». جوانان پرشور با هدفی عدالتخواهانه انقلاب میکردند و سوسیالیسم واقعا موجود شوروی را باور كرده بودند. اتحاد شوروی هم از برخی حرکتهای مترقی مثل جمهوری اسپانیا حمایت كرده و توانسته بود وجهه مترقی و روشنفكرانه در میان نویسندگان اروپایی برای خود دستوپا كند اما قرار بود همهچیز در نهایت به آسیاب منافع روسیه ریخته شود. وقتی اتحاد شوروی به واسطه اصلاحات «گورباچف» در حال فروریختن بود هم كسی توجه نمیکرد و اهمیت نمیداد كه بسیاری از مخالفان سیستم شوروی مثل «یلتسین» و «سولژنیتسین» طرفداران آزادی نیستند بلكه افرادی هستند مخالف كمونیسم اما طرفدار احیای امپراتوری تزار و كلیسای ارتودوكس. كسی توجه نمیکرد كه قبل از اكتبر ١٩١٧ در فوریه همان سال هم یك انقلاب آزادیخواهانه به رهبری سوسیالیستها و لیبرالها با آرمانهای آزادیخواهانه رخ داده بود. با این وجود حالا داشت نیرویی بر اوضاع مسلط میشد كه به آرمانهای همان انقلاب اول هم پایبند نبود. همین بیتوجهی بود كه باعث شد نیروهای طرفدار امپراتوری تزار به همراه بقایای حزب كمونیستی كه تسمه از گرده مردم روسیه و اوکراین و سایر جمهوریها كشیده بود و نهایتا او هم دنبالهرو اقتدار امپراتوری شده بود، در یك تفاهم تاریخی تركیب بدیع و نوظهوری پدید آورند كه پوتین نام دارد؛ نیرویی كه هرچه كمتر و كمتر به یك دموكراسی شبیه میشود و تناقضات ذاتی او هم هرازگاهی در یك جنگ و بحران سر باز میکنند. بدترین و رسواترین آنها مداخله در اوكراین ٢٠٢٢ كه ادامه بوداپست ٥٧ و پراگ ٦٨ است. مداخلاتی علیه خواست ملتها توسط روسیه شورایی یا تزاری فرقی نمیکند. همان روسیهای كه در دهه 30 به فرمان كمیته مركزی در مسكو سختترین قحطی تاریخ را بر مردم اوكراین تحمیل كرد و 20 میلیون كشته بر جا گذاشت و حزب برادر دستنشانده در كییف هم دم برنیاورد، حالا دارد تصویر تانکها را در كنار تصاویر دردناكی كه از آن قحطی در اذهان اوکراینیها مانده است، میگذارد تا تصوری از یك ابوالهول مدرن را در اذهان این ملت تكمیل كند. آری صد سال پس از انقلاب اكتبر و اجلاس پاریس دیگر حتی «حق ملل در تعیین سرنوشت خود» بر زبان هم آورده نمیشود؛ نمونه آن مردم اوکراین كه درست یا غلط، سرنوشت دیگری سوای آنچه «امپراتور» میخواهد برگزیدهاند و كسی نمیتواند تردید داشته باشد كه این یك خواست عمومی است اما حتی در حرف هم كسی ترجیح مردم اوكراین و بسیاری كشورهایی را كه بهنوعی تحت نفوذ روسیه هستند «در تعیین سرنوشت خود» به یاد نمیآورد و به رسمیت نمیشناسد.
وقتی پرزیدنت «وودرو ویلسون» رئیسجمهور آمریكا در سال ١٩١٩ با طمطراق فراوان پا به اجلاس پاریس گذاشت، لقلقه زبان او «حق ملل در تعیین سرنوشت خود» بود. امپراتوری آلمان و ژاپن شكست خورده بودند و دقیقا همچون یك شکستخورده در اجلاس حضور داشتند. نهایتا این شعار محقق نشد و نتیجه اجلاس پاریس تنها بازتقسیم مستعمرات بود؛ آنهم به شیوهای كه برای حل كاملش یك جنگ جهانی دوم لازم آمد. «لنین» رهبر بلشویکهای روس هم بعد از انقلاب اكتبر ١٩١٧ همین شعار را در مورد ممالك تحت سیطره امپراتوری تزار در پیش گرفت. اینكه کدامیک از این دو این شعار را از هم وام گرفتند معلوم نیست اما آشكار است كه شعاری سراسری در ابتدای قرن بیستم بود. بهزودی معلوم شد این شعار مبهم و دارای تناقضاتی ذاتی است. تعریف ملت چیست؟ سرنوشت كدام است و چگونه تعریف میشود؟ اگر اوكراین ملت است روسهایی كه در آن زندگی میکنند چه؟ ساكنان «دونتس» هم یك ملت هستند؟ ملت را باید بر اساس زبان تعریف كرد یا زمین؟ و... همین تناقضات نطفه جنگ جهانی بعدی بود و بسیاری از مشكلات روسیه شوروی هم از همین تناقضات سرچشمه گرفت. البته نگاه ایدئولوژیک بلشویکهای نخستین باعث شد ممالك تحت سیطره امپراتوری هر یك بهصورت یك جمهوری درآیند و مناطقی كه تحت نفوذ و سیطره روسیه بودند هم نفس تازهای بكشند. «عارف قزوینی» سرود: «بلشویك است خضر راه نجات، بر محمد و آل او صلوات». اما بهزودی تضادهای حكومتكردن خود را نشان دادند و ابهامات پیشگفته هم بستر این تضادها بودند. بلشویکها خواستار جمهوریهای مستقل بودند اما استقلال خارج از اخلاقیات و گفتمان بلشویكی را درك نمیکردند، بنابراین در تمام جمهوریها احزاب دموكراتی كه رأی میآوردند به انحای مختلف قلعوقمع و طرفداران بلشویك را سر كار میآوردند. چطور میشد كه در مسكو كمونیسم حاكم باشد اما جمهوریهای اقماری ضدكمونیست و در نتیجه جایگاه بالقوه امپریالیسم! باشند. بهعلاوه مقتضیات حكومت بر چنین مجموعه متنوعی همانهایی بود كه از روسیه تزاری به ارث رسیده بود؟ راه دیگری بلد نبودند. خود بلشویکها هم در ذات خود روس متعصب ولی در ظاهر انترناسیونالیست بودند. استالین كه به خاطر آخرین تلاشهای لنین بیمار نتوانسته بود مانع تشكیل جمهوریهای مستقل بشود، بعد از مرگ او رفتهرفته تلاش كرد به الزامات خشونتآمیزی كه از خاك قرون برمیخاست تمكین كند و آرزوهای امپراتوری تزار را پی بگیرد. ابتدا بسیاری از رهبران احزاب جمهوریها و کشورهای مجاور كه کمونیستهای جهانوطنی بودند و خود را برادری همتراز شوروی میدیدند نه کوچکتر! از دم تیغ گذرانده شدند و بعد هرچه بیشتر و بیشتر ایدههای تزاری بر دولت استالینی مستولی شد. روزی استالین به «بریا» گفت: «ببین «لاورنتی» در جهان سوم بیش از آنکه زن و دلار به ما كمك كند، ماركس و انگلس به ما كمك كردند». جوانان پرشور با هدفی عدالتخواهانه انقلاب میکردند و سوسیالیسم واقعا موجود شوروی را باور كرده بودند. اتحاد شوروی هم از برخی حرکتهای مترقی مثل جمهوری اسپانیا حمایت كرده و توانسته بود وجهه مترقی و روشنفكرانه در میان نویسندگان اروپایی برای خود دستوپا كند اما قرار بود همهچیز در نهایت به آسیاب منافع روسیه ریخته شود. وقتی اتحاد شوروی به واسطه اصلاحات «گورباچف» در حال فروریختن بود هم كسی توجه نمیکرد و اهمیت نمیداد كه بسیاری از مخالفان سیستم شوروی مثل «یلتسین» و «سولژنیتسین» طرفداران آزادی نیستند بلكه افرادی هستند مخالف كمونیسم اما طرفدار احیای امپراتوری تزار و كلیسای ارتودوكس. كسی توجه نمیکرد كه قبل از اكتبر ١٩١٧ در فوریه همان سال هم یك انقلاب آزادیخواهانه به رهبری سوسیالیستها و لیبرالها با آرمانهای آزادیخواهانه رخ داده بود. با این وجود حالا داشت نیرویی بر اوضاع مسلط میشد كه به آرمانهای همان انقلاب اول هم پایبند نبود. همین بیتوجهی بود كه باعث شد نیروهای طرفدار امپراتوری تزار به همراه بقایای حزب كمونیستی كه تسمه از گرده مردم روسیه و اوکراین و سایر جمهوریها كشیده بود و نهایتا او هم دنبالهرو اقتدار امپراتوری شده بود، در یك تفاهم تاریخی تركیب بدیع و نوظهوری پدید آورند كه پوتین نام دارد؛ نیرویی كه هرچه كمتر و كمتر به یك دموكراسی شبیه میشود و تناقضات ذاتی او هم هرازگاهی در یك جنگ و بحران سر باز میکنند. بدترین و رسواترین آنها مداخله در اوكراین ٢٠٢٢ كه ادامه بوداپست ٥٧ و پراگ ٦٨ است. مداخلاتی علیه خواست ملتها توسط روسیه شورایی یا تزاری فرقی نمیکند. همان روسیهای كه در دهه 30 به فرمان كمیته مركزی در مسكو سختترین قحطی تاریخ را بر مردم اوكراین تحمیل كرد و 20 میلیون كشته بر جا گذاشت و حزب برادر دستنشانده در كییف هم دم برنیاورد، حالا دارد تصویر تانکها را در كنار تصاویر دردناكی كه از آن قحطی در اذهان اوکراینیها مانده است، میگذارد تا تصوری از یك ابوالهول مدرن را در اذهان این ملت تكمیل كند. آری صد سال پس از انقلاب اكتبر و اجلاس پاریس دیگر حتی «حق ملل در تعیین سرنوشت خود» بر زبان هم آورده نمیشود؛ نمونه آن مردم اوکراین كه درست یا غلط، سرنوشت دیگری سوای آنچه «امپراتور» میخواهد برگزیدهاند و كسی نمیتواند تردید داشته باشد كه این یك خواست عمومی است اما حتی در حرف هم كسی ترجیح مردم اوكراین و بسیاری كشورهایی را كه بهنوعی تحت نفوذ روسیه هستند «در تعیین سرنوشت خود» به یاد نمیآورد و به رسمیت نمیشناسد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.