چالشهای روسیه در فردای اوکراین
احمد وخشیته. استادیار دانشگاه دوستی ملل روسیه
امروز ما شاهد ظهور دوقطبی نامتقارن با یک نابرابری آشکار در پتانسیلها، میان روسیه و غرب هستیم؛ بدین معنا که هریک از طرفین گمان میکنند که در شطرنج اوکراین هزینههایی را به دیگری تحمیل کردهاند، اما به نظر میرسد در این دشمنی میان مسکو و ناتو از یک سو، شکاف صددرصدی کرملین و کاخ سفید از سوی دیگر و همچنین انجماد در روابط میان روسیه و اروپا، جهان شاهد پررنگترشدن عدم تعادل در دوقطبی موجود است.
مسکو گمان کرد به واسطه حمله به اوکراین که در خوانش او «عملیات نظامی برای غیرنظامیکردن اوکراین» مطرح میشود، میتواند بار دیگر بر بازتعریف نظم امنیتی اروپا پس از جنگ سرد تأکید کند و در مقابل دگرگونیهایی که آرام آرام در موازنه تهدید شکل گرفته است نقطه عطفی بگذارد و بار دیگر بر معماری امنیتی سنتی و قول و قرارهای ۱۹۹۷ تأکید داشته باشد.
شاید برخی ناظران بگویند کرملین موفق شد به غرب بگوید که عضویت کشورهای خارج نزدیک روسیه و مشخصا اوکراین هیچ چشماندازی برای ناتو نخواهد داشت و خط قرمز کرملین به شمار میآید. اما پرسش اینجاست که روسیه تا چه اندازه میتواند برای حفظ نظم سنتی پس از جنگ سرد برای آمریکا، اتحادیه اروپا و ناتو هزینهتراشی کند و مهمتر اینکه خودش تا چه اندازه تحمل این هزینهها را دارد و این درست همان نقطهای است که به نظر میرسد رفتهرفته به واسطه شدتگرفتن پتانسیلهای نابرابر میان مسکو و غرب، شاهد پررنگشدن این دوقطبی نامتقارن باشیم.
برای پاسخ به این سؤال ابتدا باید به این پرسش معطوف شویم که کدام سمت در بازی دیگری قرار گرفت؟ به نظر میرسد ابتکار عمل از سوی جو بایدن بوده است؛ او به خوبی میداند که چین تهدید اصلی مقابل منافع ملی ایالات متحده در نظم جهانی است؛ از این جهت لازم است تهدیدهای منطقهای با درجههای ضعیفتر را سامان دهد و با تمام ظرفیت بر آسیاپاسفیک تأمل کند. ازهمینرو موضوع افغانستان در آسیای جنوبی را مطابق سناریوی مطلوب خود سامان داد؛ پرونده هستهای ایران را با تأمل بر کاهش اصطکاک میان تهران و تلآویو در خاورمیانه دنبال میکند و مهمتر از همه تلاش کرد روسیه را در اروپا منزوی کند.
برگردیم به روسیه؛ امروز هیچ ناظر بینالمللی نمیگوید که اوکراین به توافق مینسک پایبند نبود و کییف را محکوم نمیکند که سهمی در جرقه لشکرکشی روسیه داشت؛ بلکه همه روسیه را محکوم میکنند که به تمامیت ارضی اوکراین احترام نگذاشته است. اما چرا کرملین که نمیخواست در چاه رویارویی نظامی با ناتو بیفتد، در چاله حمله به اوکراین افتاد؟
شاید برخی معتقد باشند که کرملین موفق شده است به واسطه آشفتگی در بحران اوکراین، خرج هنگفتی به دوش غرب بگذارد و حالا با حمله نظامی هزینههای بیشتری بر دست کشورهای عضو ناتو قرار دهد تا درخصوص دفاع در اروپای شرقی و تجهیزات و کمکها به اوکراین صرف کنند؛ اما باید توجه داشت که حمله روسیه به اوکراین، جان تازهای به ایدههای مهار روسیه و تلاش برای منزویکردن او به وجود آورد که این بار این ظرفیت فراتر از غرب پررنگ شد؛ حتی شرکای اصلی روسیه نیز دست به عصا شدند که رأی ممتنع چین در شورای امنیت سازمان ملل در قطعنامه پیشنهادی علیه روسیه مهمترین نقطه تأمل آن است.
اکنون حتی اگر فرض را بر تحقق مطلوبترین سناریوی کرملین بگذاریم که مقاومت ملیگرایان اوکراین شکسته شود؛ دولت اوکراین سقوط کند، انتخابات زودهنگام برگزار شود و طی آن یک شخص نزدیک به روسیه، رئیسجمهور خوانده شود؛ حتی در این سناریو باز هم روسیه با چالشی جدی روبهرو است و اتفاقا از فردای همین روز مصیبتش آغاز میشود. از یک سو باید هزینههای مضاعفی برای بازسازی و همراهنگهداشتن نسبی مردم اوکراین خرج کند؛ هم باید به رئیسجمهوری بعدی امتیاز بدهد که با روسیه همگام باشد و نیز هزینههای امنیتی قابل ملاحظهای برای مقابله با جریانهای ملیگرایان اوکراین صرف کند. تازه این در صورتی است که موفق شود تا انتهای این سناریو پیش رود.
در این میان کافی است قزاقستان دوباره آشفته شود؛ یا آتش زیر خاکستر بحران قرهباغ شعله بگیرد و آیا روسیه با جمعیت ۱۴۰ میلیونی با این وسعت و پهناوری، تحمل و کشش آن را دارد که نیازهای ۴۵ میلیون جمعیت اوکراین و دیگر کشورهای خارج نزدیک خود را در شرایط تحریمی جدی و انزوای بینالمللی تأمین کند؟ پاسخ آشکار است.
امروز ما شاهد ظهور دوقطبی نامتقارن با یک نابرابری آشکار در پتانسیلها، میان روسیه و غرب هستیم؛ بدین معنا که هریک از طرفین گمان میکنند که در شطرنج اوکراین هزینههایی را به دیگری تحمیل کردهاند، اما به نظر میرسد در این دشمنی میان مسکو و ناتو از یک سو، شکاف صددرصدی کرملین و کاخ سفید از سوی دیگر و همچنین انجماد در روابط میان روسیه و اروپا، جهان شاهد پررنگترشدن عدم تعادل در دوقطبی موجود است.
مسکو گمان کرد به واسطه حمله به اوکراین که در خوانش او «عملیات نظامی برای غیرنظامیکردن اوکراین» مطرح میشود، میتواند بار دیگر بر بازتعریف نظم امنیتی اروپا پس از جنگ سرد تأکید کند و در مقابل دگرگونیهایی که آرام آرام در موازنه تهدید شکل گرفته است نقطه عطفی بگذارد و بار دیگر بر معماری امنیتی سنتی و قول و قرارهای ۱۹۹۷ تأکید داشته باشد.
شاید برخی ناظران بگویند کرملین موفق شد به غرب بگوید که عضویت کشورهای خارج نزدیک روسیه و مشخصا اوکراین هیچ چشماندازی برای ناتو نخواهد داشت و خط قرمز کرملین به شمار میآید. اما پرسش اینجاست که روسیه تا چه اندازه میتواند برای حفظ نظم سنتی پس از جنگ سرد برای آمریکا، اتحادیه اروپا و ناتو هزینهتراشی کند و مهمتر اینکه خودش تا چه اندازه تحمل این هزینهها را دارد و این درست همان نقطهای است که به نظر میرسد رفتهرفته به واسطه شدتگرفتن پتانسیلهای نابرابر میان مسکو و غرب، شاهد پررنگشدن این دوقطبی نامتقارن باشیم.
برای پاسخ به این سؤال ابتدا باید به این پرسش معطوف شویم که کدام سمت در بازی دیگری قرار گرفت؟ به نظر میرسد ابتکار عمل از سوی جو بایدن بوده است؛ او به خوبی میداند که چین تهدید اصلی مقابل منافع ملی ایالات متحده در نظم جهانی است؛ از این جهت لازم است تهدیدهای منطقهای با درجههای ضعیفتر را سامان دهد و با تمام ظرفیت بر آسیاپاسفیک تأمل کند. ازهمینرو موضوع افغانستان در آسیای جنوبی را مطابق سناریوی مطلوب خود سامان داد؛ پرونده هستهای ایران را با تأمل بر کاهش اصطکاک میان تهران و تلآویو در خاورمیانه دنبال میکند و مهمتر از همه تلاش کرد روسیه را در اروپا منزوی کند.
برگردیم به روسیه؛ امروز هیچ ناظر بینالمللی نمیگوید که اوکراین به توافق مینسک پایبند نبود و کییف را محکوم نمیکند که سهمی در جرقه لشکرکشی روسیه داشت؛ بلکه همه روسیه را محکوم میکنند که به تمامیت ارضی اوکراین احترام نگذاشته است. اما چرا کرملین که نمیخواست در چاه رویارویی نظامی با ناتو بیفتد، در چاله حمله به اوکراین افتاد؟
شاید برخی معتقد باشند که کرملین موفق شده است به واسطه آشفتگی در بحران اوکراین، خرج هنگفتی به دوش غرب بگذارد و حالا با حمله نظامی هزینههای بیشتری بر دست کشورهای عضو ناتو قرار دهد تا درخصوص دفاع در اروپای شرقی و تجهیزات و کمکها به اوکراین صرف کنند؛ اما باید توجه داشت که حمله روسیه به اوکراین، جان تازهای به ایدههای مهار روسیه و تلاش برای منزویکردن او به وجود آورد که این بار این ظرفیت فراتر از غرب پررنگ شد؛ حتی شرکای اصلی روسیه نیز دست به عصا شدند که رأی ممتنع چین در شورای امنیت سازمان ملل در قطعنامه پیشنهادی علیه روسیه مهمترین نقطه تأمل آن است.
اکنون حتی اگر فرض را بر تحقق مطلوبترین سناریوی کرملین بگذاریم که مقاومت ملیگرایان اوکراین شکسته شود؛ دولت اوکراین سقوط کند، انتخابات زودهنگام برگزار شود و طی آن یک شخص نزدیک به روسیه، رئیسجمهور خوانده شود؛ حتی در این سناریو باز هم روسیه با چالشی جدی روبهرو است و اتفاقا از فردای همین روز مصیبتش آغاز میشود. از یک سو باید هزینههای مضاعفی برای بازسازی و همراهنگهداشتن نسبی مردم اوکراین خرج کند؛ هم باید به رئیسجمهوری بعدی امتیاز بدهد که با روسیه همگام باشد و نیز هزینههای امنیتی قابل ملاحظهای برای مقابله با جریانهای ملیگرایان اوکراین صرف کند. تازه این در صورتی است که موفق شود تا انتهای این سناریو پیش رود.
در این میان کافی است قزاقستان دوباره آشفته شود؛ یا آتش زیر خاکستر بحران قرهباغ شعله بگیرد و آیا روسیه با جمعیت ۱۴۰ میلیونی با این وسعت و پهناوری، تحمل و کشش آن را دارد که نیازهای ۴۵ میلیون جمعیت اوکراین و دیگر کشورهای خارج نزدیک خود را در شرایط تحریمی جدی و انزوای بینالمللی تأمین کند؟ پاسخ آشکار است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.