حمله به اوکراین آغاز فروپاشی نظم کنونی جهان؟
آیا با لشکرکشی روسیه به اوکراین نظم کنونی جهان از هم فرومیپاشد و تصمیم ولادیمیر پوتین برای جابهجایی مرزها با توسل به خشونت و نیروی نظامی الگویی برای دیگران خواهد شد؟ در دوران جنگ سرد دو بلوک قدرتمند با مجهزترین و مخربترین جنگافزارها رودرروی هم قرار داشتند؛ پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) در غرب و پیمان ورشو به رهبری اتحاد جماهیر شوروی سابق در شرق. بسیاری امید داشتند با خاتمه دوران جنگ سرد در اواخر دهه ۹۰ میلادی و فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱ تقابل میان دو بلوک قدرت جهانی خاتمه یابد. با این حال از آن زمان تاکنون اروپا باز هم شاهد جنگ بوده است؛ ازجمله در ابتدای فروپاشی یوگسلاوی سابق در نیمه نخست دهه ۹۰ قرن گذشته.
با این حال ابعاد حمله نظامی روسیه بهعنوان یک قدرت جهانی به اوکراین، بر تمام حوادث دهههای گذشته، از پایان جنگ دوم تاکنون، سایه انداخته است. درحالحاضر استونی، لیتوانی و لتونی، سه کشور منطقه بالتیک که مرزهای طولانی مشترکی با روسیه و رژیم تحت حمایت آن در بلاروس دارند، با وجود عضویت در ناتو خود را در خطر میبینند و نگراناند که تهدیدهای مسکو متوجه آنها نیز بشود. این کشورها از جمهوریهای سابق شوروی بودهاند و اقلیت درخورتوجهی روسیزبان و روسیتبار در آنها زندگی میکنند. دالیا گریبائوسکایته، رئیسجمهوری پیشین لیتوانی در یک پیام توییتری نوشت: «تحریمها مهاجمان را متوقف نمیکنند».
او افزود «جنایتکاران جنگی» را فقط در میدان نبرد میتوان متوقف کرد. اتاق فکر آمریکایی موسوم به RAND که یکی از افسران ارشد ناتو نیز با آن همکاری میکند، در تحقیقی که نتایج آن سال ۲۰۱۶ منتشر شد، این ارزیابی را ارائه داد که روسیه بهسادگی میتواند سه کشور منطقه بالتیک را محاصره کند و راه رساندن نیرو و تجهیزات به آنها را ببندد. خطر الگوگرفتن از روسیه تحلیلگران معتقدند اگر جابهجایی مرزها با استفاده از قدرت نظامی درمورد اوکراین با سکوت و تحمل جامعه جهانی همراه باشد، این کار میتواند در بسیاری دیگر از مناطق جهان تکرار شود.
براساساین با سرمشق قرارگرفتن رفتار مسکو، بهعنوان نمونه چین میتواند تمایل خود برای اشغال تایوان را عملی کند یا صربستان بهعنوان متحد روسیه ممکن است به مناطقی در کشورهای مجاور دستاندازی کند. پس از فروپاشی شوروی و تشکیل جمهوریهای جدید در اروپا، ظاهرا پیشفرض مورد قبول این بوده که تمامیت ارضی کشورهای اروپایی، صرفنظر از اینکه چگونه شکل پیدا کردهاند، به رسمیت شناخته میشود. با تعرض روسیه به اوکراین این پیشفرض دیگر مانند گذشته اعتبار نخواهد داشت. رهبران سیاسی آلمان که عمیقا به این پیشفرض باور داشتند، اکنون با واقعیتی جدید مواجه شدهاند. جو بایدن، رئیسجمهوری آمریکا، به شرط حملهنکردن روسیه به اوکراین برای مذاکره با همتای روسی خود ولادیمیر پوتین اعلام آمادگی کرده بود.
با خودداری مسکو از پذیرش این شرط، ایالات متحده نیز ممکن است در سیاستهای خود در قبال مسکو تجدیدنظر کند. بایدن هشدار داده که آمریکا و همپیمانانش «متحد و قاطع» عمل خواهند کرد. این «اتحاد» در سالهای گذشته، بهخصوص در دوران ریاستجمهوری دونالد ترامپ که ضرورت وجودی ناتو را هم زیر سؤال برده بود، امری بدیهی به نظر نمیرسید. پیش از دونالد ترامپ نیز آمریکا در مواردی راه خود را از کشورهای غرب اروپا جدا میکرد و آنها را به پذیرش مسئولیت بیشتر در مناقشههای جهانی فرامیخواند. لحن جو بایدن نسبت به کشورهای اروپایی از زمان ورود او به کاخ سفید آشتیجویانهتر شده؛ اما هنوز تمام فاصلهها از میان نرفته است.
یوهانس فارویک، کارشناس سیاست خارجی از دانشگاه هاله آلمان، معتقد است آمریکا بار دیگر و برخلاف برنامهها و انتظاراتش، قدرت ضامن امنیت اروپا است و اکنون لازم است دستور کار قدیمی «مهار روسیه» دوباره فعال شود. از نظر این کارشناس معنای عملی این سیاست، تقویت جبهه شرقی ناتو و ترسیم مرزهای آن از طریق اقدامهای بازدارنده در مقابل ولادیمیر پوتین خواهد بود.
آیا با لشکرکشی روسیه به اوکراین نظم کنونی جهان از هم فرومیپاشد و تصمیم ولادیمیر پوتین برای جابهجایی مرزها با توسل به خشونت و نیروی نظامی الگویی برای دیگران خواهد شد؟ در دوران جنگ سرد دو بلوک قدرتمند با مجهزترین و مخربترین جنگافزارها رودرروی هم قرار داشتند؛ پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) در غرب و پیمان ورشو به رهبری اتحاد جماهیر شوروی سابق در شرق. بسیاری امید داشتند با خاتمه دوران جنگ سرد در اواخر دهه ۹۰ میلادی و فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱ تقابل میان دو بلوک قدرت جهانی خاتمه یابد. با این حال از آن زمان تاکنون اروپا باز هم شاهد جنگ بوده است؛ ازجمله در ابتدای فروپاشی یوگسلاوی سابق در نیمه نخست دهه ۹۰ قرن گذشته.
با این حال ابعاد حمله نظامی روسیه بهعنوان یک قدرت جهانی به اوکراین، بر تمام حوادث دهههای گذشته، از پایان جنگ دوم تاکنون، سایه انداخته است. درحالحاضر استونی، لیتوانی و لتونی، سه کشور منطقه بالتیک که مرزهای طولانی مشترکی با روسیه و رژیم تحت حمایت آن در بلاروس دارند، با وجود عضویت در ناتو خود را در خطر میبینند و نگراناند که تهدیدهای مسکو متوجه آنها نیز بشود. این کشورها از جمهوریهای سابق شوروی بودهاند و اقلیت درخورتوجهی روسیزبان و روسیتبار در آنها زندگی میکنند. دالیا گریبائوسکایته، رئیسجمهوری پیشین لیتوانی در یک پیام توییتری نوشت: «تحریمها مهاجمان را متوقف نمیکنند».
او افزود «جنایتکاران جنگی» را فقط در میدان نبرد میتوان متوقف کرد. اتاق فکر آمریکایی موسوم به RAND که یکی از افسران ارشد ناتو نیز با آن همکاری میکند، در تحقیقی که نتایج آن سال ۲۰۱۶ منتشر شد، این ارزیابی را ارائه داد که روسیه بهسادگی میتواند سه کشور منطقه بالتیک را محاصره کند و راه رساندن نیرو و تجهیزات به آنها را ببندد. خطر الگوگرفتن از روسیه تحلیلگران معتقدند اگر جابهجایی مرزها با استفاده از قدرت نظامی درمورد اوکراین با سکوت و تحمل جامعه جهانی همراه باشد، این کار میتواند در بسیاری دیگر از مناطق جهان تکرار شود.
براساساین با سرمشق قرارگرفتن رفتار مسکو، بهعنوان نمونه چین میتواند تمایل خود برای اشغال تایوان را عملی کند یا صربستان بهعنوان متحد روسیه ممکن است به مناطقی در کشورهای مجاور دستاندازی کند. پس از فروپاشی شوروی و تشکیل جمهوریهای جدید در اروپا، ظاهرا پیشفرض مورد قبول این بوده که تمامیت ارضی کشورهای اروپایی، صرفنظر از اینکه چگونه شکل پیدا کردهاند، به رسمیت شناخته میشود. با تعرض روسیه به اوکراین این پیشفرض دیگر مانند گذشته اعتبار نخواهد داشت. رهبران سیاسی آلمان که عمیقا به این پیشفرض باور داشتند، اکنون با واقعیتی جدید مواجه شدهاند. جو بایدن، رئیسجمهوری آمریکا، به شرط حملهنکردن روسیه به اوکراین برای مذاکره با همتای روسی خود ولادیمیر پوتین اعلام آمادگی کرده بود.
با خودداری مسکو از پذیرش این شرط، ایالات متحده نیز ممکن است در سیاستهای خود در قبال مسکو تجدیدنظر کند. بایدن هشدار داده که آمریکا و همپیمانانش «متحد و قاطع» عمل خواهند کرد. این «اتحاد» در سالهای گذشته، بهخصوص در دوران ریاستجمهوری دونالد ترامپ که ضرورت وجودی ناتو را هم زیر سؤال برده بود، امری بدیهی به نظر نمیرسید. پیش از دونالد ترامپ نیز آمریکا در مواردی راه خود را از کشورهای غرب اروپا جدا میکرد و آنها را به پذیرش مسئولیت بیشتر در مناقشههای جهانی فرامیخواند. لحن جو بایدن نسبت به کشورهای اروپایی از زمان ورود او به کاخ سفید آشتیجویانهتر شده؛ اما هنوز تمام فاصلهها از میان نرفته است.
یوهانس فارویک، کارشناس سیاست خارجی از دانشگاه هاله آلمان، معتقد است آمریکا بار دیگر و برخلاف برنامهها و انتظاراتش، قدرت ضامن امنیت اروپا است و اکنون لازم است دستور کار قدیمی «مهار روسیه» دوباره فعال شود. از نظر این کارشناس معنای عملی این سیاست، تقویت جبهه شرقی ناتو و ترسیم مرزهای آن از طریق اقدامهای بازدارنده در مقابل ولادیمیر پوتین خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.