|

اوكراين، نگاه به عقب و چشم‌انداز پيش‌رو

فرانسیس فوكویاما. نظریه‌پرداز

اکنون که روسیه تهاجم گسترده خود به اوکراین را آغاز کرده است، شاید بهتر باشد که به برخی از بحث‌های مطرح‌شده در غرب قبل از این حمله نگاهی بیندازیم و همچنین به آنچه ممکن است در آینده رخ دهد، فکر کنیم.

نگاه به عقب
افزایش تعداد نظامیان روسی در مرز اوكراین بسیاری از منتقدان اولیه توسعه ناتو را خلع سلاح كرد. آنها استدلال می‌کردند که ایالات متحده و متحدانش تا حدی مسئول این رفتار روسیه هستند. واقع‌گرایانی مانند «جان مرشایمر» هم به چپ‌گرایانی پیوستند که استدلال می‌کردند روسیه منافع مشروعی در حوزه نفوذ قلمروهای اتحاد جماهیر شوروی سابق دارد و این بحران می‌تواند از طریق دیپلماتیک و با اعلام رسمی عدم عضویت اوکراین در ناتو حل‌وفصل شود؛ اما حمله روسیه به خاك یك كشور مستقل باعث شد پوچ‌بودن استدلال‌ها ثابت شود. اگر حكومت پوتین واقعا نگران تهدید امنیتی ادعایی از سوی کی‌یف بود، تهاجم گسترده‌ای را که خطر گرفتار‌شدن در جنگ چریکی یا تشدید درگیری در پی ورود احتمالی ناتو به میدان جنگ را می‌توانست در پی داشته باشد، آغاز نمی‌کرد. تصاویر ویرانی‌هایی که از کی‌یف، خرسون، خارکف و دیگر شهرهای اوکراین منتشر می‌شود، معنای واقعی زندگی در حوزه نفوذ روسیه را نشان می‌دهند. چیزی که برای یک استراتژیست بزرگ یا نظریه‌پرداز روابط بین‌الملل شبیه حرکت در صفحه شطرنج به نظر می‌رسد، بروز یک فاجعه اخلاقی با قربانی‌شدن افراد غیرنظامی است.به نظر می‌رسد حكومت پوتین هم از تلاش برای تظاهر به اینکه حمله به اوكراین به دلیل احتمال عضویت این كشور در ناتو بوده، دست کشیده‌اند. در روزهای منتهی به حمله و روزهای ابتدایی این تهاجم، حكومت روسیه و پروپاگاندای پوتین به سمت توجیهات پوچ دیگر رفتند. مانند ادعاهایی مثل حكومت یک دولت فاشیست و نئونازی بر اوكراین، ارتکاب نسل‌کشی از سوی حكومت كی‌یف یا برنامه‌ریزی این كشور برای حمله گسترده به روسیه. به نظر می‌رسد این روایت‌های مورد استفاده پوتین حتی در داخل روسیه هم با استقبال گسترده‌ای از سوی مردم این كشور روبه‌رو نشده است. در روزهای گذشته شاهد اعتراضات خیابانی بزرگی در شهرهای روسیه علیه جنگ بودیم كه به سركوب معترضان انجامید. حتی تعدادی از كشورهای مطیع روسیه هم از این حمله غافلگیر شده‌اند. خنثی‌کردن یک تهدید امنیتی از سوی اوکراین و ناتو هرگز موضوع اصلی این جنگ نبود. هدف واقعی پوتین از همان ابتدا، حذف دولت منتخب و دموکراتیک اوکراین و جایگزینی آن با یک دولت دست‌نشانده مسكو بود. و این حمله مقدمه‌ای برای سرنگونی کل نظم اروپایی پس از 1991 خواهد بود که اروپای شرقی و جمهوری‌های سابق اتحاد جماهیر شوروی را از اسارت مسکو رها کرده بود.
چشم‌انداز پیش‌رو
قبل از آغاز جنگ، من در تعدادی از جلسات توجیهی فرماندهان ارشد نظامی شرکت کردم که همه متفق‌القول بودند پوتین نیروهای کافی برای اشغال کل اوکراین یا حتی کنترل بر شهر کی‌یف با 2.8 میلیون نفر جمعیت را ندارد. سناریوی منطقی‌تر برای مسکو این بود كه به طور سیستماتیک نیروهای مسلح اوکراین را نابود کند و محاصره و اشغال این كشور را تا زمانی ادامه دهد كه اوكراین به آرامی از نظر اقتصادی فروبپاشد؛ اما حركت به سمت کی‌یف دقیقا همان کاری است که روسیه انتخاب کرده است. به نظر می‌رسد این اقدام یک قمار فوق‌العاده خطرناک برای پوتین است، بسیار بزرگ‌تر از هر قمار دیگری که او قبلا انجام داده است. حمله روسیه به اوكراین به طرز عجیبی، با آن «شوک و هیبت» حمله ایالات متحده به عراق در سال 2003 آغاز نشد. با وجود توان ویرانگری روسیه، تاكنون تعداد نسبتا کمی موشک‌های کروز و بالستیک پرتاب شده و بیش از نیمی از نیروهای زمینی همچنان عقب نگه داشته شده‌اند. در‌حال‌حاضر ارتش روسیه در حال احاطه‌کردن کی‌یف است و این خطر وجود دارد که نبرد خیابان به خیابان برای کنترل بر پایتخت اوكراین رقم بخورد. احتمال داده می‌شود كه روسیه در روزهای آینده بر تعداد نظامیان خود در اوكراین و شدت خشونت و كشتار برای رسیدن به هدف خود بیفزاید. با تمام‌شدن مهمات هدایت‌شونده روس‌ها، آنها به‌شدت وسوسه می‌شوند که از توپخانه‌های معمولی و بمب‌های عادی برای حمله به اوکراینی‌ها استفاده کنند و این امر منجر به تلفات غیرنظامی بسیار زیاد و افزایش تخریب فیزیکی خواهد شد. بدترین سناریو این است که روس‌ها در نهایت موفق شوند و همان بلایی را بر سر كی‌یف بیاورند كه در جنگ چچن بر سر گروزنی نازل كردند. این یک تراژدی باورنکردنی برای اوکراین خواهد بود. سناریوی نسبتا بهتر هم این است که کی‌یف به استالینگراد پوتین تبدیل شود. خطوط لجستیکی روسیه از بلاروس به سمت اوكراین از تعدادی از جاده‌های پرپیچ‌و‌خم در جنگل‌ها می‌گذرد و این مسیرها به‌شدت در برابر اختلال‌های چریكی آسیب‌پذیر خواهد بود. از طرف دیگر تصور می‌كنم که بسیاری از ناظران هنوز به اهمیت ترکیه در جنگ روسیه علیه اوكراین توجه نكرده‌اند. ترکیه به‌تازگی اعلام کرده است که مانع عبور کشتی‌های جنگی روسیه از تنگه‌‌های بسفر و داردانل خواهد شد. این اقدام آنكارا را باید در کنار همکاری‌های نظامی و فناوری درخور ‌توجه میان ترکیه و اوکراین و یک توافق تجاری دوجانبه قرار دهیم که درست قبل از حمله روسیه به اوكراین امضا شد. اردوغان از حمله مسکو انتقاد کرده است و به نظر می‌رسد از مدتی پیش تصمیم گرفته بود موقعیت اوکراین را به‌عنوان وزنه تعادلی در برابر جاه‌طلبی روسیه در دریای سیاه تقویت کند. این صحنه رویارویی را باید تا انتها نظاره‌گر باشیم و با گذشت زمان پای دیگر كشورها هم به آن باز می‌شود. اوكراین یكی از بزرگ‌ترین صادركنندگان غلات جهان است و بسیاری از کشورها از‌جمله چین و مصر از قطع صادرات غلات اوکراین به دلیل حمله روسیه، آسیب می‌بینند. در روزهای گذشته یک کشتی فله‌بر ژاپنی مورد اصابت موشك‌های روسیه قرار گرفت تا شاهد باشیم كه روسیه دسترسی اوکراین به دنیای خارج را عملا مسدود کرده‌اند. من نمی‌خواهم شاهد گروزنی جدیدی در اوکراین و نه‌چندان دور از استالینگراد باشم؛ اما نمی‌توانم این نكته را نادیده بگیرم كه پوتین بیشتر از آنچه خود را به آن متعهد كرده، از دست بدهد. تحریم‌های سخت غرب علیه حكومت روسیه اقدام درستی است؛ اما در نهایت این شکست نظامی است که پوتین را مجبور به عقب‌نشینی می‌کند.

اکنون که روسیه تهاجم گسترده خود به اوکراین را آغاز کرده است، شاید بهتر باشد که به برخی از بحث‌های مطرح‌شده در غرب قبل از این حمله نگاهی بیندازیم و همچنین به آنچه ممکن است در آینده رخ دهد، فکر کنیم.

نگاه به عقب
افزایش تعداد نظامیان روسی در مرز اوكراین بسیاری از منتقدان اولیه توسعه ناتو را خلع سلاح كرد. آنها استدلال می‌کردند که ایالات متحده و متحدانش تا حدی مسئول این رفتار روسیه هستند. واقع‌گرایانی مانند «جان مرشایمر» هم به چپ‌گرایانی پیوستند که استدلال می‌کردند روسیه منافع مشروعی در حوزه نفوذ قلمروهای اتحاد جماهیر شوروی سابق دارد و این بحران می‌تواند از طریق دیپلماتیک و با اعلام رسمی عدم عضویت اوکراین در ناتو حل‌وفصل شود؛ اما حمله روسیه به خاك یك كشور مستقل باعث شد پوچ‌بودن استدلال‌ها ثابت شود. اگر حكومت پوتین واقعا نگران تهدید امنیتی ادعایی از سوی کی‌یف بود، تهاجم گسترده‌ای را که خطر گرفتار‌شدن در جنگ چریکی یا تشدید درگیری در پی ورود احتمالی ناتو به میدان جنگ را می‌توانست در پی داشته باشد، آغاز نمی‌کرد. تصاویر ویرانی‌هایی که از کی‌یف، خرسون، خارکف و دیگر شهرهای اوکراین منتشر می‌شود، معنای واقعی زندگی در حوزه نفوذ روسیه را نشان می‌دهند. چیزی که برای یک استراتژیست بزرگ یا نظریه‌پرداز روابط بین‌الملل شبیه حرکت در صفحه شطرنج به نظر می‌رسد، بروز یک فاجعه اخلاقی با قربانی‌شدن افراد غیرنظامی است.به نظر می‌رسد حكومت پوتین هم از تلاش برای تظاهر به اینکه حمله به اوكراین به دلیل احتمال عضویت این كشور در ناتو بوده، دست کشیده‌اند. در روزهای منتهی به حمله و روزهای ابتدایی این تهاجم، حكومت روسیه و پروپاگاندای پوتین به سمت توجیهات پوچ دیگر رفتند. مانند ادعاهایی مثل حكومت یک دولت فاشیست و نئونازی بر اوكراین، ارتکاب نسل‌کشی از سوی حكومت كی‌یف یا برنامه‌ریزی این كشور برای حمله گسترده به روسیه. به نظر می‌رسد این روایت‌های مورد استفاده پوتین حتی در داخل روسیه هم با استقبال گسترده‌ای از سوی مردم این كشور روبه‌رو نشده است. در روزهای گذشته شاهد اعتراضات خیابانی بزرگی در شهرهای روسیه علیه جنگ بودیم كه به سركوب معترضان انجامید. حتی تعدادی از كشورهای مطیع روسیه هم از این حمله غافلگیر شده‌اند. خنثی‌کردن یک تهدید امنیتی از سوی اوکراین و ناتو هرگز موضوع اصلی این جنگ نبود. هدف واقعی پوتین از همان ابتدا، حذف دولت منتخب و دموکراتیک اوکراین و جایگزینی آن با یک دولت دست‌نشانده مسكو بود. و این حمله مقدمه‌ای برای سرنگونی کل نظم اروپایی پس از 1991 خواهد بود که اروپای شرقی و جمهوری‌های سابق اتحاد جماهیر شوروی را از اسارت مسکو رها کرده بود.
چشم‌انداز پیش‌رو
قبل از آغاز جنگ، من در تعدادی از جلسات توجیهی فرماندهان ارشد نظامی شرکت کردم که همه متفق‌القول بودند پوتین نیروهای کافی برای اشغال کل اوکراین یا حتی کنترل بر شهر کی‌یف با 2.8 میلیون نفر جمعیت را ندارد. سناریوی منطقی‌تر برای مسکو این بود كه به طور سیستماتیک نیروهای مسلح اوکراین را نابود کند و محاصره و اشغال این كشور را تا زمانی ادامه دهد كه اوكراین به آرامی از نظر اقتصادی فروبپاشد؛ اما حركت به سمت کی‌یف دقیقا همان کاری است که روسیه انتخاب کرده است. به نظر می‌رسد این اقدام یک قمار فوق‌العاده خطرناک برای پوتین است، بسیار بزرگ‌تر از هر قمار دیگری که او قبلا انجام داده است. حمله روسیه به اوكراین به طرز عجیبی، با آن «شوک و هیبت» حمله ایالات متحده به عراق در سال 2003 آغاز نشد. با وجود توان ویرانگری روسیه، تاكنون تعداد نسبتا کمی موشک‌های کروز و بالستیک پرتاب شده و بیش از نیمی از نیروهای زمینی همچنان عقب نگه داشته شده‌اند. در‌حال‌حاضر ارتش روسیه در حال احاطه‌کردن کی‌یف است و این خطر وجود دارد که نبرد خیابان به خیابان برای کنترل بر پایتخت اوكراین رقم بخورد. احتمال داده می‌شود كه روسیه در روزهای آینده بر تعداد نظامیان خود در اوكراین و شدت خشونت و كشتار برای رسیدن به هدف خود بیفزاید. با تمام‌شدن مهمات هدایت‌شونده روس‌ها، آنها به‌شدت وسوسه می‌شوند که از توپخانه‌های معمولی و بمب‌های عادی برای حمله به اوکراینی‌ها استفاده کنند و این امر منجر به تلفات غیرنظامی بسیار زیاد و افزایش تخریب فیزیکی خواهد شد. بدترین سناریو این است که روس‌ها در نهایت موفق شوند و همان بلایی را بر سر كی‌یف بیاورند كه در جنگ چچن بر سر گروزنی نازل كردند. این یک تراژدی باورنکردنی برای اوکراین خواهد بود. سناریوی نسبتا بهتر هم این است که کی‌یف به استالینگراد پوتین تبدیل شود. خطوط لجستیکی روسیه از بلاروس به سمت اوكراین از تعدادی از جاده‌های پرپیچ‌و‌خم در جنگل‌ها می‌گذرد و این مسیرها به‌شدت در برابر اختلال‌های چریكی آسیب‌پذیر خواهد بود. از طرف دیگر تصور می‌كنم که بسیاری از ناظران هنوز به اهمیت ترکیه در جنگ روسیه علیه اوكراین توجه نكرده‌اند. ترکیه به‌تازگی اعلام کرده است که مانع عبور کشتی‌های جنگی روسیه از تنگه‌‌های بسفر و داردانل خواهد شد. این اقدام آنكارا را باید در کنار همکاری‌های نظامی و فناوری درخور ‌توجه میان ترکیه و اوکراین و یک توافق تجاری دوجانبه قرار دهیم که درست قبل از حمله روسیه به اوكراین امضا شد. اردوغان از حمله مسکو انتقاد کرده است و به نظر می‌رسد از مدتی پیش تصمیم گرفته بود موقعیت اوکراین را به‌عنوان وزنه تعادلی در برابر جاه‌طلبی روسیه در دریای سیاه تقویت کند. این صحنه رویارویی را باید تا انتها نظاره‌گر باشیم و با گذشت زمان پای دیگر كشورها هم به آن باز می‌شود. اوكراین یكی از بزرگ‌ترین صادركنندگان غلات جهان است و بسیاری از کشورها از‌جمله چین و مصر از قطع صادرات غلات اوکراین به دلیل حمله روسیه، آسیب می‌بینند. در روزهای گذشته یک کشتی فله‌بر ژاپنی مورد اصابت موشك‌های روسیه قرار گرفت تا شاهد باشیم كه روسیه دسترسی اوکراین به دنیای خارج را عملا مسدود کرده‌اند. من نمی‌خواهم شاهد گروزنی جدیدی در اوکراین و نه‌چندان دور از استالینگراد باشم؛ اما نمی‌توانم این نكته را نادیده بگیرم كه پوتین بیشتر از آنچه خود را به آن متعهد كرده، از دست بدهد. تحریم‌های سخت غرب علیه حكومت روسیه اقدام درستی است؛ اما در نهایت این شکست نظامی است که پوتین را مجبور به عقب‌نشینی می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.