|

برگردان تفسیری مثنوی

شرق: «نردبان آسمان» با عنوان فرعی «گزارش کامل مثنوی به نثر» عنوان کتابی است از محد شریفی که چند سال پیش در نشر نو منتشر شد و اخیرا چاپ تازه‌ای از آن توسط همین نشر منتشر شده است. نویسنده در ابتدای کتاب و در سخنی با خواننده تأکید دارد که این کتاب شرحی بر «مثنوی» نیست و آن را برگردان تفسیری «مثنوی»، یا آن‌طورکه در عنوان فرعی‌اش هم آمده، گزارشی از «مثنوی» به نثر دانسته است. شریفی نوشته که این کتاب پاسخی به آرزوی دیرینه او یعنی «خواندن دقیق مثنوی از ابتدا تا انتها» بوده اما به این دلیل که به نظرش خواندن دقیق «با روخوانی مثنوی، ولو با مطالعه شروح، میسر نبود کوشیدم تا با نوشتن برای خواننده‌ای که نه مثنوی‌خوان متخصص است و نه کاملا بیگانه با مثنوی، این آرزو را تحقق بخشم».
«مثنوی» از متون مهم سنت ادبی ماست و دارای وجوه اهمیت مختلفی است که یکی از آنها وجه تمثیلی آن و حکایت‌هایی است که در این کتاب آمده است. از این لحاظ یک نویسنده امروزی می‌تواند با نگاهی نو به قصه‌های این کتاب موقعیت‌ها و کاراکترهای داستانی بدیعی از آن استخراج کند. قصه‌های مثنوی البته همگی ساخته‌و‌پرداخته خود مولوی نیستند و مولوی این قصه‌ها را از منابع مختلف پیش از خود گردآورده است. یکی از این منابع قرآن است. در جابه‌جای مثنوی با قصه‌های قرآن و ارجاع به قرآن برمی‌خوریم و چه‌بسا بتوان گفت که قرآن یکی از متون بنیادینِ سازنده مثنوی مولوی است. به جز این باید از برخی از آثار ادبی کهن نام برد که قصه‌های مثنوی ریشه در آنها دارد که از آن جمله است کتاب کلیله‌و‌دمنه. هدف مولوی البته از آوردن این‌همه حکایت و قصه در مثنوی نفس قصه‌گویی نیست و او این قصه‌ها را به‌عنوان تمثیلی برای بیان اندیشه‌اش به کار می‌برد. مثنوی یکی از منابع برای پژوهش در عرفان و فهم آن است و بدون شک هرکس بخواهد به‌طورجدی از عرفان چیزی بداند، ناگزیر است در کنار دیگر کتاب‌های مهم عرفانی به این کتاب نیز رجوع کند.
اما چه‌بسا وقتی صحبت از به نثر درآوردن یک شاهکار منظوم کلاسیک به میان می‌آید، این نقد نیز مطرح شود که شاهکارهای کلاسیک را باید همان‌گونه که هستند خواند و نباید به قصد ساده‌سازی یا هر قصد دیگری در آنها دست برد و تغییرشان داد؛ چراکه با این کار بخشی از آنچه نمایاننده هنر خالق اثر است از میان می‌رود. اما از مقدمه‌ای که محمد شریفی بر «نردبان آسمان» نوشته معلوم است که او خود به این نقد توجه داشته و پاسخی هم برای آن دارد. شریفی در این مقدمه با اذعان به اینکه شعر را نباید به نثر درآورد، معتقد است که مثنوی در این مورد یک استثناست؛ چراکه به اعتقاد او اگرچه مثنوی به لحاظ فرم نیز اهمیت دارد اما غرض مولوی از سرودن آن «هنرنمایی در عرصه شاعری نبوده است و توجه او بیش از آنکه به فرم باشد به مضمون و محتواست». شریفی دلیل دیگر روادانستن ارائه گزارشی به نثر از مثنوی را این‌گونه توضیح می‌دهد: «کمتر منظومه‌ای در زبان فارسی وجود دارد که به‌سبب دشواریِ محتوای آن این‌همه شرح بر آن نوشته باشند و درعین‌حال علاقه‌مندان آن نه لزوما اهل فن بلکه طیف بسیار گسترده‌ای از مردم با دانش و اطلاعات متفاوت باشد، و این نشان می‌دهد که نظم مثنوی برای فهم عموم همواره محتاج ساده‌سازی بوده است - علی‌الخصوص در دوران ما که فاصله با ادبیات کهن بیشتر شده است». در مقدمه کتاب شیوه نگارش آن به تفصیل توضیح داده شده است. شریفی ضمن اشاره به کارهای دیگری که در زمینه برگرداندن مثنوی به نثر شده است، تفاوت کار خود را با آن کارها نیز توضیح می‌دهد. او می‌نویسد: «پیش از آغاز به کار به جست‌وجوی پیشینه به نثر درآوردن مثنوی برآمدم. دیدم که داستان‌های مثنوی چندبار و به قلم چند کس به نثر گردانیده شده است اما این کارها بخش مهم و دشوار مثنوی را برای خواننده باقی می‌گذارد و فقط به کار علاقه‌مندان به قصه‌های مثنوی می‌آید. متن کامل مثنوی فقط دو بار به نثر درآمده است: یک ‌بار به ترکی استانبولی و دیگربار به فارسی. متن فارسی به قلم موسی نثری کبودرآهنگی در 1330 شمسی منتشر شد و متن ترکی که متعلق به عبدالباقی گولپینارلی بود با ترجمه توفیق سبحانی در 1371 تا 1374 شمسی به چاپ رسید. با تأملی در این دو متن دیدم که به‌کلی با آنچه من در نظر دارم متفاوت است، زیرا هر دو متن کم‌و‌بیش به معنی‌کردن ابیات به‌صورت مستقل پرداخته‌اند. البته استاد گولپینارلی درمورد برخی ابیات توضیحاتی نیز آورده اما همچنان جای کتابی منثور که گزارش کامل مثنوی و درعین‌حال به‌صورت مستقل قابل مطالعه و فهم باشد خالی بود».

شرق: «نردبان آسمان» با عنوان فرعی «گزارش کامل مثنوی به نثر» عنوان کتابی است از محد شریفی که چند سال پیش در نشر نو منتشر شد و اخیرا چاپ تازه‌ای از آن توسط همین نشر منتشر شده است. نویسنده در ابتدای کتاب و در سخنی با خواننده تأکید دارد که این کتاب شرحی بر «مثنوی» نیست و آن را برگردان تفسیری «مثنوی»، یا آن‌طورکه در عنوان فرعی‌اش هم آمده، گزارشی از «مثنوی» به نثر دانسته است. شریفی نوشته که این کتاب پاسخی به آرزوی دیرینه او یعنی «خواندن دقیق مثنوی از ابتدا تا انتها» بوده اما به این دلیل که به نظرش خواندن دقیق «با روخوانی مثنوی، ولو با مطالعه شروح، میسر نبود کوشیدم تا با نوشتن برای خواننده‌ای که نه مثنوی‌خوان متخصص است و نه کاملا بیگانه با مثنوی، این آرزو را تحقق بخشم».
«مثنوی» از متون مهم سنت ادبی ماست و دارای وجوه اهمیت مختلفی است که یکی از آنها وجه تمثیلی آن و حکایت‌هایی است که در این کتاب آمده است. از این لحاظ یک نویسنده امروزی می‌تواند با نگاهی نو به قصه‌های این کتاب موقعیت‌ها و کاراکترهای داستانی بدیعی از آن استخراج کند. قصه‌های مثنوی البته همگی ساخته‌و‌پرداخته خود مولوی نیستند و مولوی این قصه‌ها را از منابع مختلف پیش از خود گردآورده است. یکی از این منابع قرآن است. در جابه‌جای مثنوی با قصه‌های قرآن و ارجاع به قرآن برمی‌خوریم و چه‌بسا بتوان گفت که قرآن یکی از متون بنیادینِ سازنده مثنوی مولوی است. به جز این باید از برخی از آثار ادبی کهن نام برد که قصه‌های مثنوی ریشه در آنها دارد که از آن جمله است کتاب کلیله‌و‌دمنه. هدف مولوی البته از آوردن این‌همه حکایت و قصه در مثنوی نفس قصه‌گویی نیست و او این قصه‌ها را به‌عنوان تمثیلی برای بیان اندیشه‌اش به کار می‌برد. مثنوی یکی از منابع برای پژوهش در عرفان و فهم آن است و بدون شک هرکس بخواهد به‌طورجدی از عرفان چیزی بداند، ناگزیر است در کنار دیگر کتاب‌های مهم عرفانی به این کتاب نیز رجوع کند.
اما چه‌بسا وقتی صحبت از به نثر درآوردن یک شاهکار منظوم کلاسیک به میان می‌آید، این نقد نیز مطرح شود که شاهکارهای کلاسیک را باید همان‌گونه که هستند خواند و نباید به قصد ساده‌سازی یا هر قصد دیگری در آنها دست برد و تغییرشان داد؛ چراکه با این کار بخشی از آنچه نمایاننده هنر خالق اثر است از میان می‌رود. اما از مقدمه‌ای که محمد شریفی بر «نردبان آسمان» نوشته معلوم است که او خود به این نقد توجه داشته و پاسخی هم برای آن دارد. شریفی در این مقدمه با اذعان به اینکه شعر را نباید به نثر درآورد، معتقد است که مثنوی در این مورد یک استثناست؛ چراکه به اعتقاد او اگرچه مثنوی به لحاظ فرم نیز اهمیت دارد اما غرض مولوی از سرودن آن «هنرنمایی در عرصه شاعری نبوده است و توجه او بیش از آنکه به فرم باشد به مضمون و محتواست». شریفی دلیل دیگر روادانستن ارائه گزارشی به نثر از مثنوی را این‌گونه توضیح می‌دهد: «کمتر منظومه‌ای در زبان فارسی وجود دارد که به‌سبب دشواریِ محتوای آن این‌همه شرح بر آن نوشته باشند و درعین‌حال علاقه‌مندان آن نه لزوما اهل فن بلکه طیف بسیار گسترده‌ای از مردم با دانش و اطلاعات متفاوت باشد، و این نشان می‌دهد که نظم مثنوی برای فهم عموم همواره محتاج ساده‌سازی بوده است - علی‌الخصوص در دوران ما که فاصله با ادبیات کهن بیشتر شده است». در مقدمه کتاب شیوه نگارش آن به تفصیل توضیح داده شده است. شریفی ضمن اشاره به کارهای دیگری که در زمینه برگرداندن مثنوی به نثر شده است، تفاوت کار خود را با آن کارها نیز توضیح می‌دهد. او می‌نویسد: «پیش از آغاز به کار به جست‌وجوی پیشینه به نثر درآوردن مثنوی برآمدم. دیدم که داستان‌های مثنوی چندبار و به قلم چند کس به نثر گردانیده شده است اما این کارها بخش مهم و دشوار مثنوی را برای خواننده باقی می‌گذارد و فقط به کار علاقه‌مندان به قصه‌های مثنوی می‌آید. متن کامل مثنوی فقط دو بار به نثر درآمده است: یک ‌بار به ترکی استانبولی و دیگربار به فارسی. متن فارسی به قلم موسی نثری کبودرآهنگی در 1330 شمسی منتشر شد و متن ترکی که متعلق به عبدالباقی گولپینارلی بود با ترجمه توفیق سبحانی در 1371 تا 1374 شمسی به چاپ رسید. با تأملی در این دو متن دیدم که به‌کلی با آنچه من در نظر دارم متفاوت است، زیرا هر دو متن کم‌و‌بیش به معنی‌کردن ابیات به‌صورت مستقل پرداخته‌اند. البته استاد گولپینارلی درمورد برخی ابیات توضیحاتی نیز آورده اما همچنان جای کتابی منثور که گزارش کامل مثنوی و درعین‌حال به‌صورت مستقل قابل مطالعه و فهم باشد خالی بود».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.