انتشار گزیدهای از داستانهای نجیب محفوظ
رؤیای نیمهشب
شرق: «سرانجام روستا رخ نمود. شب از فراز افق فرود میآمد و مردم در پی گلهها، خستگی بر دوش، بازمیگشتند و فضای آغشته به تاریکی تا بیکرانه گسترده میشد. ابوالخیر با پاهای برآماسیده به سوی روستا پیش میرفت. قلبش از شدت وحشت یخ زده و ترس از تپش بازش میداشت و بهسانی دردمند بود که چیزی را حس نمیکرد. آنها که به روستا بازمیگشتند، گاهی که نگاهش میکردند، چشمان دهشتزدهشان گرد میشد و دهانهاشان باز میماند. پچپچکنان میرفتند و به او اشاره میکردند و دوستانش نگاهشان را به زیر میانداختند. دور از ایشان راه میپیمود و به سوی سرنوشت خویش میرفت. اندکاندک دور میشد و نگاهها بدرقهاش میکردند تا ناپدید شد و چیزی جز آنچه در یاد از یک رؤیا میماند، از او باقی نماند». این آغاز داستان کوتاهی از نجیب محفوظ است با عنوان «جبار» که به تازگی به همراه تعدادی داستان دیگر در کتابی با عنوان «خاکستر» منتشر شده است. «خاکستر» مجموعهای نسبتا مفصل از داستانهای کوتاه نجیب محفوظ است که با گزینش و ترجمه محمدرضا مرعشیپور در نشر نیلوفر به چاپ رسیده است. تعدادی از داستانهای این کتاب پیشتر در مجموعههایی دیگر به چاپ رسیدهاند
اما آنطور که مرعشیپور نوشته، او آنها را برای انتشار در این کتاب با تیزبینی بیشتری بازنویسی کرده است و جز این، پانزده داستان نیز برای اولینبار در این کتاب به چاپ میرسند.
داستانهای کتاب «خاکستر»، از مجموعه داستانهای «نجوای جنون»، «دنیاالله»، «خانه بدنام»، «میکده گربه سیاه»، «زیر سرپناه»، «حکایتی بیآغاز و بیانجام» و «جنایت» انتخاب شدهاند. در کارنامه نجیب محفوظ نوزده مجموعه داستان دیده میشد و او در واقع نویسندهای پرکار بوده است. مرعشیپور در یادداشتی کوتاه با عنوان «دو کلمه»، توضیحاتی درباره داستانهای گردآمده در «خاکستر» داده و آنها را داستانهایی با زمینهای رئالیستی دانسته و نوشته که میتوان این داستانها را در چهار گروه دستهبندی کرد: «گروه نخست، اگرچه عکسبرداری از واقعیت موجود به نظر میآیند و آن را با همه تلخیها و شیرینیها و خوبیها و بدیهایش بازتاب میدهند اما نویسنده، با تصویری هنرمندانه که پدید میآورد، هدفش را پی میگیرد و سخنش را با خواننده در میان میگذارد. در گروه دوم نیز همان کار را میکند اما رگههایی از طنز را در واقعیت میتند و در گروه سوم، واقعگرایی را با رویا میآمیزد و در گروه چهارم، نمادگرایی را دستمایه قرار میدهد». مرعشیپور برای درک بهتر این قصهها در مقالهای که به ضمیمه کتاب منتشر شده به دو داستان این مجموعه پرداخته است. این مقاله از
کتابی نوشته اِولین فرید جورج یارد فراهم آمده است.
مرعشیپور پیش از این هم آثار دیگری از نجیب محفوظ به فارسی ترجمه کرده بود. مجموعه داستانهای «خواب»، «جنایت» و رمانهای «کوچه مدق» و «راه» از جمله این ترجمهها هستند. «راه» رمانی است که به دوره دوم نویسندگی نجیب محفوظ برمیگردد. دورهای که به مرور نمادپردازی به آثار این نویسنده راه پیدا میکند و سبکی را رقم میزند که منتقدان عنوان «واقعگرایی نوین» را به آن دادهاند. قهرمان رمان «راه» جوانی است به نام صابر که به یمن ثروت و امکاناتی که مادرش از راه خلاف به دست میآورد و در اختیارش قرار میدهد، روزگار را به عیاشی و ولگردی و بیکارگی میگذراند. رمان، با مرگ مادر و صحنه خاکسپاری او آغاز میشود و آنگاه کمی عقب میرود؛ یعنی به زمانی که مادر هنوز نمرده اما در آستانه مرگ قرار دارد. مرعشیپور چند سال پیش در گفتوگویی با «شرق» درباره این رمان گفته بود: «راه، آغاز دوره دوم داستاننویسی نجیب محفوظ است. قبل از آن، یعنی در دوره اول، بهجز چند کار تاریخی، یکسری آثار خطی واقعگرا دارد که شناختی از جامعه به ما میدهند و میشود آنها را با کارهای نویسندگانی مثل دیکنز، امیل زولا، تولستوی و داستایفسکی مقایسه کرد. سهگانه
معروف نجیب محفوظ را هم میتوان در همین گروه آثار دوره اول او جا داد. منظورم سه رمان بینالقصرین، قصرالشوق و السکریه است که شاهکارهای نجیب محفوظ هستند. در این آثار، نمادگرایی به مراتب کمتر از آثار دوره دوم نجیب محفوظ است. اما در دوره دوم، نمادگرایی در آثارش غلیظتر میشود که آغازش هم همانطور که گفتم همین رمان راه است. در این دوره دیگر آن رئالیسم محض را در آثار نجیب محفوظ نمیبینیم، گرچه رئالیسم همچنان در آثارش حضور دارد و شاید عنوان واقعگرایی نوین که در توصیف این نوع آثار نجیب محفوظ به کار میبرند، درستترین عنوان برای کارهای دوره دوم او باشد. چون کارهای دوره دومش هم یک حالت رئالیستی دارد و هم از آن حالت خطی کارهای دوره اولش فاصله گرفته و درحقیقت میتوان گفت در این دوره، نجیب محفوظ مسائل خصوصیتری را در آثارش مطرح میکند و از طریق این مسائل نقب میزند به مسائل عام کشورهای جهان سوم. مثلا در همین رمان راه، مسئله، مسئله خاص صابر است و از آن نقبی زده میشود به مسائل جامعه مصر و کشورهای جهان سوم».
«خواب» نیز گزیدهای است از قصههای کوتاه «نجیب محفوظ» که چند سال پیش در نشر نیلوفر منتشر شده بود. این قصهها، آنطور که در مقدمه کتاب آمده بخشی از پایاننامهای است با عنوان «نجیب محفوظ و داستان کوتاه» که به صورت کتاب هم منتشر شده و نویسنده و گردآورنده آن، «اولین فرید جورج یارد» است. آنچه در مجموعه «خواب»، گردآوری و ترجمهشده یک فصل از ۱۰ فصل این پایاننامه است و فصلی است مختص آن دسته از قصههای کوتاه نجیب محفوظ که به نوعی، بیانگر فضای مصر، در سالهای پس از شکست اعراب از اسرائیل است. پیش از شروع قصهها، مقاله اولین فرید جورج یارد درباره این قصهها هم ترجمه و چاپ شده. در قصههای مجموعه «خواب»، هیچ اشارهای به وقایع سیاسی مصر نمیشود و با این همه، تمام عناصر قصههای این مجموعه، از زمان و مکان، تا شیوه شخصیتپردازی، به نحوی کنار هم چیده شدهاند که قصهها را به سمت سیاست سوق میدهند. در واقع آنچه قصههای نجیب محفوظ را در این مجموعه، سیاسی میکند، عناصری ادبی و فنی و به ظاهر دور از سیاست است.
در بخشی از مقاله پایانی کتاب «خاکستر» میخوانیم: «داستان کوتاه زیر سرپناه از مهمترین و بهترین قصههای نجیب محفوظ به شمار میآید که در آن به درگیری عرب و اسرائیل میپردازد و از میان آن، برههای داغ را میکاود که جهان عرب به آن دچار شده و تأثیرش را بر همه سرزمینهای عربی گذاشته است؛ همان خطی که در میکده گربه سیاه و چند قصه دیگر دنبال میشود و همراه با نشاندادن تأثیر شکست بر این جوامع، مفهوم کلیتری را نیز بیان میکند. نویسنده داستان را به شیوهای تجریدی پیش میبرد، یعنی مفاهیم و اشیاه را از معانی آشنا و سنتیشان جدا میکند و آنها را با رمز و رازی دیگر؛ با گرفتن مسمای اسمی که اشیا پیش از این داشتهاند عرضه میدارد تا تصویری تلویحی و ناب و نمادین به ما بدهد و دیدگاه یا موضعش را در قبال حیات و وجود مطرح کند. بدینسان، احساسی به ما دست میدهد که چنین واقعیت مجردی، چیزی جز همان واقعیتی نیست که با آن زندگی میکنیم و به آن میاندیشیم. محفوظ میگوید: من برای بررسی گزاره به شیوه بیان تجریدی پناه میبرم؛ همانطور که در زیر سرپناه عمل کردهام. بررسی راستین واقعیت مشکل است چون شناخت کاملی از آن نداریم. نویسنده برای
نشاندادن تأثیر شکست 1967 و مفهوم کلیتری که در نظر دارد، حادثههای را فراهم میآورد که رخدادنشان معقول به نظر نمیآید. او در نگارهای که به تصویر میکشد، هرجومرج و رویدادهایی را نقش میزند که گمان میرود منجر به شکست شدهاند یا چندان نابخردانه بودهاند که جامعه را پس از شکست سرخورده و درمانده کردهاند».
شرق: «سرانجام روستا رخ نمود. شب از فراز افق فرود میآمد و مردم در پی گلهها، خستگی بر دوش، بازمیگشتند و فضای آغشته به تاریکی تا بیکرانه گسترده میشد. ابوالخیر با پاهای برآماسیده به سوی روستا پیش میرفت. قلبش از شدت وحشت یخ زده و ترس از تپش بازش میداشت و بهسانی دردمند بود که چیزی را حس نمیکرد. آنها که به روستا بازمیگشتند، گاهی که نگاهش میکردند، چشمان دهشتزدهشان گرد میشد و دهانهاشان باز میماند. پچپچکنان میرفتند و به او اشاره میکردند و دوستانش نگاهشان را به زیر میانداختند. دور از ایشان راه میپیمود و به سوی سرنوشت خویش میرفت. اندکاندک دور میشد و نگاهها بدرقهاش میکردند تا ناپدید شد و چیزی جز آنچه در یاد از یک رؤیا میماند، از او باقی نماند». این آغاز داستان کوتاهی از نجیب محفوظ است با عنوان «جبار» که به تازگی به همراه تعدادی داستان دیگر در کتابی با عنوان «خاکستر» منتشر شده است. «خاکستر» مجموعهای نسبتا مفصل از داستانهای کوتاه نجیب محفوظ است که با گزینش و ترجمه محمدرضا مرعشیپور در نشر نیلوفر به چاپ رسیده است. تعدادی از داستانهای این کتاب پیشتر در مجموعههایی دیگر به چاپ رسیدهاند
اما آنطور که مرعشیپور نوشته، او آنها را برای انتشار در این کتاب با تیزبینی بیشتری بازنویسی کرده است و جز این، پانزده داستان نیز برای اولینبار در این کتاب به چاپ میرسند.
داستانهای کتاب «خاکستر»، از مجموعه داستانهای «نجوای جنون»، «دنیاالله»، «خانه بدنام»، «میکده گربه سیاه»، «زیر سرپناه»، «حکایتی بیآغاز و بیانجام» و «جنایت» انتخاب شدهاند. در کارنامه نجیب محفوظ نوزده مجموعه داستان دیده میشد و او در واقع نویسندهای پرکار بوده است. مرعشیپور در یادداشتی کوتاه با عنوان «دو کلمه»، توضیحاتی درباره داستانهای گردآمده در «خاکستر» داده و آنها را داستانهایی با زمینهای رئالیستی دانسته و نوشته که میتوان این داستانها را در چهار گروه دستهبندی کرد: «گروه نخست، اگرچه عکسبرداری از واقعیت موجود به نظر میآیند و آن را با همه تلخیها و شیرینیها و خوبیها و بدیهایش بازتاب میدهند اما نویسنده، با تصویری هنرمندانه که پدید میآورد، هدفش را پی میگیرد و سخنش را با خواننده در میان میگذارد. در گروه دوم نیز همان کار را میکند اما رگههایی از طنز را در واقعیت میتند و در گروه سوم، واقعگرایی را با رویا میآمیزد و در گروه چهارم، نمادگرایی را دستمایه قرار میدهد». مرعشیپور برای درک بهتر این قصهها در مقالهای که به ضمیمه کتاب منتشر شده به دو داستان این مجموعه پرداخته است. این مقاله از
کتابی نوشته اِولین فرید جورج یارد فراهم آمده است.
مرعشیپور پیش از این هم آثار دیگری از نجیب محفوظ به فارسی ترجمه کرده بود. مجموعه داستانهای «خواب»، «جنایت» و رمانهای «کوچه مدق» و «راه» از جمله این ترجمهها هستند. «راه» رمانی است که به دوره دوم نویسندگی نجیب محفوظ برمیگردد. دورهای که به مرور نمادپردازی به آثار این نویسنده راه پیدا میکند و سبکی را رقم میزند که منتقدان عنوان «واقعگرایی نوین» را به آن دادهاند. قهرمان رمان «راه» جوانی است به نام صابر که به یمن ثروت و امکاناتی که مادرش از راه خلاف به دست میآورد و در اختیارش قرار میدهد، روزگار را به عیاشی و ولگردی و بیکارگی میگذراند. رمان، با مرگ مادر و صحنه خاکسپاری او آغاز میشود و آنگاه کمی عقب میرود؛ یعنی به زمانی که مادر هنوز نمرده اما در آستانه مرگ قرار دارد. مرعشیپور چند سال پیش در گفتوگویی با «شرق» درباره این رمان گفته بود: «راه، آغاز دوره دوم داستاننویسی نجیب محفوظ است. قبل از آن، یعنی در دوره اول، بهجز چند کار تاریخی، یکسری آثار خطی واقعگرا دارد که شناختی از جامعه به ما میدهند و میشود آنها را با کارهای نویسندگانی مثل دیکنز، امیل زولا، تولستوی و داستایفسکی مقایسه کرد. سهگانه
معروف نجیب محفوظ را هم میتوان در همین گروه آثار دوره اول او جا داد. منظورم سه رمان بینالقصرین، قصرالشوق و السکریه است که شاهکارهای نجیب محفوظ هستند. در این آثار، نمادگرایی به مراتب کمتر از آثار دوره دوم نجیب محفوظ است. اما در دوره دوم، نمادگرایی در آثارش غلیظتر میشود که آغازش هم همانطور که گفتم همین رمان راه است. در این دوره دیگر آن رئالیسم محض را در آثار نجیب محفوظ نمیبینیم، گرچه رئالیسم همچنان در آثارش حضور دارد و شاید عنوان واقعگرایی نوین که در توصیف این نوع آثار نجیب محفوظ به کار میبرند، درستترین عنوان برای کارهای دوره دوم او باشد. چون کارهای دوره دومش هم یک حالت رئالیستی دارد و هم از آن حالت خطی کارهای دوره اولش فاصله گرفته و درحقیقت میتوان گفت در این دوره، نجیب محفوظ مسائل خصوصیتری را در آثارش مطرح میکند و از طریق این مسائل نقب میزند به مسائل عام کشورهای جهان سوم. مثلا در همین رمان راه، مسئله، مسئله خاص صابر است و از آن نقبی زده میشود به مسائل جامعه مصر و کشورهای جهان سوم».
«خواب» نیز گزیدهای است از قصههای کوتاه «نجیب محفوظ» که چند سال پیش در نشر نیلوفر منتشر شده بود. این قصهها، آنطور که در مقدمه کتاب آمده بخشی از پایاننامهای است با عنوان «نجیب محفوظ و داستان کوتاه» که به صورت کتاب هم منتشر شده و نویسنده و گردآورنده آن، «اولین فرید جورج یارد» است. آنچه در مجموعه «خواب»، گردآوری و ترجمهشده یک فصل از ۱۰ فصل این پایاننامه است و فصلی است مختص آن دسته از قصههای کوتاه نجیب محفوظ که به نوعی، بیانگر فضای مصر، در سالهای پس از شکست اعراب از اسرائیل است. پیش از شروع قصهها، مقاله اولین فرید جورج یارد درباره این قصهها هم ترجمه و چاپ شده. در قصههای مجموعه «خواب»، هیچ اشارهای به وقایع سیاسی مصر نمیشود و با این همه، تمام عناصر قصههای این مجموعه، از زمان و مکان، تا شیوه شخصیتپردازی، به نحوی کنار هم چیده شدهاند که قصهها را به سمت سیاست سوق میدهند. در واقع آنچه قصههای نجیب محفوظ را در این مجموعه، سیاسی میکند، عناصری ادبی و فنی و به ظاهر دور از سیاست است.
در بخشی از مقاله پایانی کتاب «خاکستر» میخوانیم: «داستان کوتاه زیر سرپناه از مهمترین و بهترین قصههای نجیب محفوظ به شمار میآید که در آن به درگیری عرب و اسرائیل میپردازد و از میان آن، برههای داغ را میکاود که جهان عرب به آن دچار شده و تأثیرش را بر همه سرزمینهای عربی گذاشته است؛ همان خطی که در میکده گربه سیاه و چند قصه دیگر دنبال میشود و همراه با نشاندادن تأثیر شکست بر این جوامع، مفهوم کلیتری را نیز بیان میکند. نویسنده داستان را به شیوهای تجریدی پیش میبرد، یعنی مفاهیم و اشیاه را از معانی آشنا و سنتیشان جدا میکند و آنها را با رمز و رازی دیگر؛ با گرفتن مسمای اسمی که اشیا پیش از این داشتهاند عرضه میدارد تا تصویری تلویحی و ناب و نمادین به ما بدهد و دیدگاه یا موضعش را در قبال حیات و وجود مطرح کند. بدینسان، احساسی به ما دست میدهد که چنین واقعیت مجردی، چیزی جز همان واقعیتی نیست که با آن زندگی میکنیم و به آن میاندیشیم. محفوظ میگوید: من برای بررسی گزاره به شیوه بیان تجریدی پناه میبرم؛ همانطور که در زیر سرپناه عمل کردهام. بررسی راستین واقعیت مشکل است چون شناخت کاملی از آن نداریم. نویسنده برای
نشاندادن تأثیر شکست 1967 و مفهوم کلیتری که در نظر دارد، حادثههای را فراهم میآورد که رخدادنشان معقول به نظر نمیآید. او در نگارهای که به تصویر میکشد، هرجومرج و رویدادهایی را نقش میزند که گمان میرود منجر به شکست شدهاند یا چندان نابخردانه بودهاند که جامعه را پس از شکست سرخورده و درمانده کردهاند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.