|

شکل‌های زندگی: یادداشتی درباره «از چشم فوئنتس»

و نویسنده پنجم؟

نادر شهريوري (صدقي)

فوئنتس پنج نویسنده محبوبش را نام می‌برد: کافکا، فاکنر، جویس، توماس مان و نویسنده پنجم؟ آن را به زمانی دیگر واگذار می‌کند. زمان در ادبیات لاتین موقعیتی منحصربه‌فرد دارد، زمان گذشته، حال، زمان نیامده یا زمانی دیگر برای پنجمین نویسنده‌ای که خواهد آمد یا قبلا آمده است. زمان درهم‌تنیده شده، بی‌هیچ مرزی میانشان به هر تخیلی امکان مانور می‌دهد. تخیل‌های بی‌زمانی که به باورهای اسطوره‌ای پیوند می‌خورند چون تنها آن باورهایند که زندگی را واقعی می‌کنند. اهمیت «دن‌کیشوت» برای فوئنتس نه به خاطر وجود شوالیه‌ای در 1605 میلادی است که سروانتس کوشیده داستانش را روایت کند، چون چنین آدمی اصلا وجود نداشته، بلکه به خاطر باورهای ذهنی است که در اطراف او شکل گرفته. تنها پس از خواندن «دن‌کیشوت» است که نه با واقعیت کتاب که با واقعیت جهان آشنا می‌شویم؛ تازه آنگاه درمی‌یابیم که هیچ‌کس به اندازه دن‌کیشوت واقعی نبوده و نخواهد بود.

آدمی به نظر فوئنتس پدیده پرشگفتی است که نمی‌توان او را در چارچوبی معین محصور کرد یا او را توجیه کرد زیرا رفتارهایش مستقیما تحت اختیار و اراده او نیست: «من در یازدهم 1928 در برج عقرب، برجی که اگر به اختیار خودم بود، همان را برمی‌گزیدم، زاده شدم و روز تولدم با روز تولد داستایفسکی، کروملینک شاعر بلژیکی و ونگات نویسنده آمریکایی یکی بود... مادرم مشغول تماشای فیلم کولی‌ها اثر ویدر بود... و شاید همین خلاف‌آمد عادت بود که دردهای زایمان او را برانگیخت: فیلمی صامت براساس اپرای پوچینی. از آن زمان، هر چیز اپرایی و سینمایی با کلمات من در کشاکش بوده است، چنان که گویی منتظرم تا عقرب داستان از میان صامت و تصویرهای کور سر برکند».1
فوئنتس خود را خویشاوند فاکنر می‌داند، اگرچه بسیاری این خویشاوندی را سببی و نه نسبی می‌دانند. با این حال شباهتی میان این دو نویسنده هم‌عصر وجود دارد. به نظر فوئنتس، فاکنر از بزرگ‌ترین تراژدی‌نویسان معاصر است. تراژدی‌های فاکنری درون آدمی رخ می‌دهد و موجد آن انگیزه‌های بیولوژیک و غریزی است که جایگزین انگیزه‌های اجتماعی شده‌اند. اگرچه فاکنر آن انگیزه‌ها را لحاظ می‌کند اما در هر حال وجود این انگیزه‌های بیولوژیکی است که باعث بروز رفتار و حالات غیرمنطقی می‌شوند که آدمی از درک آن عاجز می‌ماند چون به حیطه آگاهی و عقل درنمی‌آیند. بیان چنین آشفتگی درونی به صورت متنی ادبی کاری دشوار است. متن‌های فاکنری اگرچه بسیار خلاقانه و ابتکاری است اما در عین حال، درهم، آشفته و از نظر زمانی ناپیوسته است -درست نقطه مقابل همینگوی نویسنده هم‌عصرش- زیرا تنها این‌گونه متن‌ها می‌توانند بیان تجلی طبیعت غریزی،‌ مکنون و غیرمنطقی آدمی را نمایان سازند. توجه فوئنتس در بسیاری از آثارش شباهتی آشکار به فاکنر دارد: توجه به طبیعت بیولوژیک انسان به مثابه مرکز امیال انسانی: امیالی مبهم، نابهنگام و غیرقابل پیش‌بینی.
فوئنتس درباره خود گفته بود: من جانوری ادبی هستم. این توصیف درخشان درباره خود می‌تواند تبیین بخشی از داستان‌های فوئنتس باشد اما وجود چنین گونه‌های هنری‌ای در سنت لاتینی تنها به فوئنتس اختصاص ندارد. نمونه مشابه آن را می‌توان در لوئیس بونوئل، اسپانیایی لاتین‌تبار نیز مشاهده کرد. علاقه فوئنتس به بونوئل به عنوان سینماگر مؤلف در عین حال به خاطر علایق مشترک میان آنهاست. آنچه در فیلم‌های بونوئل نمایان است همانا وجود میل و غریزه بیولوژیک است. اساسا کلید فهم سینمایی بونوئل درک میل مبهم هوس است، در بونوئل چنان که فوئنتس می‌گوید میل «...این انسانی‌ترین، اروتیک‌ترین و زمینی‌ترین کلمه، آهنگی کم‌وبیش عرفانی می‌گیرد، چنان‌که گویی اشتیاق عهدی مقدس است که به راستی مردان و زنان را به طی‌طریق‌های پرمخالفت روح و جسم روانه می‌کند که در آنها اینان هم با شب ظلمانی روح و هم با اسارت تن رودررو می‌شوند چنان‌که پنداری به اجرای وظیفه‌ای رهبانی برخاسته‌اند؛ یک sacerdocium قربانی‌کردن از طریق حرکت».2
فوئنتس تنها نویسنده نیست، منتقد هم است. نقد در کار فوئنتس، شکلی تازه به خود می‌گیرد. از نظر او نقد عبور از مرزهاست تا بر اثر آن راهی به سوی جهان‌های تازه پیدا شود. بدین‌سان نقد او نگرش‌های رایج و موقعیت‌های تثبیت‌شده است در حالی که متن‌های ادبی از نظر فوئنتس کشف جهان‌های تازه و در پی آن امکانات جدید است. این امکانات تنها پس از عبور از مرز به وجود می‌آید تا به مدد تخیل و به کمک فرهنگ و باورهای اسطوره‌ای هر بار ابعاد تازه‌ای از جهان، همان جهان نامکشوف و مبهم نمایان شود. به نظر فوئنتس ادبیات در چنین تلاقی‌هایی موقعیت واقعی خود را پیدا می‌کند. در اینجا امکانات زبانی نقشی پراهمیت ایفا می‌کنند. زبان تنها ابزار نیست بلکه به مکانی برای زیستن بدل می‌شود؛ همانند کاری که جویس در «اولیس» انجام می‌دهد. در جویس شیوه تجسم حیات درونی شخصیت‌ها، با تجسم مونولوگ یا تک‌گویی‌های درونی -زبانی- به‌عنوان واقعیتی از زندگی به نمایش درمی‌آید.
«زبان» از جمله تلاش‌های فوئنتس برای پیوند میان دنیای لاتین با تاریخ است. جز این، قاره بزرگ لاتین، پنهان، نامکشوف و در معرض فراموشی و یا بیرون‌افتادگی از تاریخ قرار می‌گرفت؛ «تاریخ در آمریکای لاتین... آشکارتر از هر چیز با زبان پیوند دارد. گذار قوم آزتک به سکوتی مشابه مرگ -یا طبیعت- و گذار زبان اسپانیایی به موقعیتی که از لحاظ سیاسی پیروزمند اما از لحاظ فرهنگی مشکوک و آلوده بود، نه تنها شالوده تمدن دنیای جدید است، بلکه همواره این تمدن را، آن‌گاه که به تکرار تاریخی می‌پردازد و بدل به اسطوره می‌شود آماج تردید می‌کند».3 فوئنتس زبان را از راه ادبیات به سیاست و به بیانی روشن‌تر به قدرت مسلط ربط می‌دهد. اهمیت سیاسی فوئنتس تلاش ادبی او برای ارائه بخشی از جهان زنده‌ای است که همچون هر موجود زنده‌ می‌کوشد زنده بماند و فوئنتس نیز به عنوان بخشی از همان جهان می‌کوشد خود را زنده نگه دارد.
هرگاه بخواهیم فوئنتس را در عبارتی بسیار کوتاه توصیف کنیم باید او را نویسنده‌ای بدانیم که می‌کوشد از مرز عبور کند. «عبور از مرز» عبارت موردعلاقه فوئنتس و تلاش او برای ارائه شکلی از ادبیات است. «عبور از مرز» توسط فوئنتس به کمک دو مؤلفه «لذت دیونوزوسی» و «آزادی پروستی» انجام می‌شود. دیونوزوس از جمله خدایان یونانی نماد سرزندگی، پویایی و عبور از سرحدات مرزهایی است که آپولون -دیگر خدای یونانی- در آنجا مستقر است. دیونوزوس به رغم ممانعت آپولون می‌کوشد با بازگشت جاودان اسطوره‌ها آنها را در درون واقعیت روزمره زندگی نمایان کند. این کار به مدد آزادی پروستی یعنی تخیل و خاطره‌های ناخودآگاه رخ می‌دهد.
و اما پنجمین نویسنده؟ اگرچه فوئنتس نامی از آن نمی‌برد اما نشانه‌هایی از آن را بیان می‌کند این اتفاق در مکزیکوسیتی می‌افتد؛ «همین‌جا بود که چند سال پیش وقتی از کافه به سوی کتابفروشی می‌رفتم، نخستین بار مرد نابینا را دیدم... چشمانش را دیدم و افسون شدم: چنان می‌نمود که به درون خود می‌نگریست... چشمانی هراس‌آور بودند، به سبب ژرفای درونی‌شان و در عین حال چشمانی مهربان به سبب بی‌پناهی‌شان در خیابان شهر... بی‌اختیار به دنبالش راه افتادم».4 این نویسنده کسی جز بورخس نبود.
1، 2، 3، 4. از چشم فوئنتس، فوئنتس، ترجمه عبدالله کوثری

فوئنتس پنج نویسنده محبوبش را نام می‌برد: کافکا، فاکنر، جویس، توماس مان و نویسنده پنجم؟ آن را به زمانی دیگر واگذار می‌کند. زمان در ادبیات لاتین موقعیتی منحصربه‌فرد دارد، زمان گذشته، حال، زمان نیامده یا زمانی دیگر برای پنجمین نویسنده‌ای که خواهد آمد یا قبلا آمده است. زمان درهم‌تنیده شده، بی‌هیچ مرزی میانشان به هر تخیلی امکان مانور می‌دهد. تخیل‌های بی‌زمانی که به باورهای اسطوره‌ای پیوند می‌خورند چون تنها آن باورهایند که زندگی را واقعی می‌کنند. اهمیت «دن‌کیشوت» برای فوئنتس نه به خاطر وجود شوالیه‌ای در 1605 میلادی است که سروانتس کوشیده داستانش را روایت کند، چون چنین آدمی اصلا وجود نداشته، بلکه به خاطر باورهای ذهنی است که در اطراف او شکل گرفته. تنها پس از خواندن «دن‌کیشوت» است که نه با واقعیت کتاب که با واقعیت جهان آشنا می‌شویم؛ تازه آنگاه درمی‌یابیم که هیچ‌کس به اندازه دن‌کیشوت واقعی نبوده و نخواهد بود.

آدمی به نظر فوئنتس پدیده پرشگفتی است که نمی‌توان او را در چارچوبی معین محصور کرد یا او را توجیه کرد زیرا رفتارهایش مستقیما تحت اختیار و اراده او نیست: «من در یازدهم 1928 در برج عقرب، برجی که اگر به اختیار خودم بود، همان را برمی‌گزیدم، زاده شدم و روز تولدم با روز تولد داستایفسکی، کروملینک شاعر بلژیکی و ونگات نویسنده آمریکایی یکی بود... مادرم مشغول تماشای فیلم کولی‌ها اثر ویدر بود... و شاید همین خلاف‌آمد عادت بود که دردهای زایمان او را برانگیخت: فیلمی صامت براساس اپرای پوچینی. از آن زمان، هر چیز اپرایی و سینمایی با کلمات من در کشاکش بوده است، چنان که گویی منتظرم تا عقرب داستان از میان صامت و تصویرهای کور سر برکند».1
فوئنتس خود را خویشاوند فاکنر می‌داند، اگرچه بسیاری این خویشاوندی را سببی و نه نسبی می‌دانند. با این حال شباهتی میان این دو نویسنده هم‌عصر وجود دارد. به نظر فوئنتس، فاکنر از بزرگ‌ترین تراژدی‌نویسان معاصر است. تراژدی‌های فاکنری درون آدمی رخ می‌دهد و موجد آن انگیزه‌های بیولوژیک و غریزی است که جایگزین انگیزه‌های اجتماعی شده‌اند. اگرچه فاکنر آن انگیزه‌ها را لحاظ می‌کند اما در هر حال وجود این انگیزه‌های بیولوژیکی است که باعث بروز رفتار و حالات غیرمنطقی می‌شوند که آدمی از درک آن عاجز می‌ماند چون به حیطه آگاهی و عقل درنمی‌آیند. بیان چنین آشفتگی درونی به صورت متنی ادبی کاری دشوار است. متن‌های فاکنری اگرچه بسیار خلاقانه و ابتکاری است اما در عین حال، درهم، آشفته و از نظر زمانی ناپیوسته است -درست نقطه مقابل همینگوی نویسنده هم‌عصرش- زیرا تنها این‌گونه متن‌ها می‌توانند بیان تجلی طبیعت غریزی،‌ مکنون و غیرمنطقی آدمی را نمایان سازند. توجه فوئنتس در بسیاری از آثارش شباهتی آشکار به فاکنر دارد: توجه به طبیعت بیولوژیک انسان به مثابه مرکز امیال انسانی: امیالی مبهم، نابهنگام و غیرقابل پیش‌بینی.
فوئنتس درباره خود گفته بود: من جانوری ادبی هستم. این توصیف درخشان درباره خود می‌تواند تبیین بخشی از داستان‌های فوئنتس باشد اما وجود چنین گونه‌های هنری‌ای در سنت لاتینی تنها به فوئنتس اختصاص ندارد. نمونه مشابه آن را می‌توان در لوئیس بونوئل، اسپانیایی لاتین‌تبار نیز مشاهده کرد. علاقه فوئنتس به بونوئل به عنوان سینماگر مؤلف در عین حال به خاطر علایق مشترک میان آنهاست. آنچه در فیلم‌های بونوئل نمایان است همانا وجود میل و غریزه بیولوژیک است. اساسا کلید فهم سینمایی بونوئل درک میل مبهم هوس است، در بونوئل چنان که فوئنتس می‌گوید میل «...این انسانی‌ترین، اروتیک‌ترین و زمینی‌ترین کلمه، آهنگی کم‌وبیش عرفانی می‌گیرد، چنان‌که گویی اشتیاق عهدی مقدس است که به راستی مردان و زنان را به طی‌طریق‌های پرمخالفت روح و جسم روانه می‌کند که در آنها اینان هم با شب ظلمانی روح و هم با اسارت تن رودررو می‌شوند چنان‌که پنداری به اجرای وظیفه‌ای رهبانی برخاسته‌اند؛ یک sacerdocium قربانی‌کردن از طریق حرکت».2
فوئنتس تنها نویسنده نیست، منتقد هم است. نقد در کار فوئنتس، شکلی تازه به خود می‌گیرد. از نظر او نقد عبور از مرزهاست تا بر اثر آن راهی به سوی جهان‌های تازه پیدا شود. بدین‌سان نقد او نگرش‌های رایج و موقعیت‌های تثبیت‌شده است در حالی که متن‌های ادبی از نظر فوئنتس کشف جهان‌های تازه و در پی آن امکانات جدید است. این امکانات تنها پس از عبور از مرز به وجود می‌آید تا به مدد تخیل و به کمک فرهنگ و باورهای اسطوره‌ای هر بار ابعاد تازه‌ای از جهان، همان جهان نامکشوف و مبهم نمایان شود. به نظر فوئنتس ادبیات در چنین تلاقی‌هایی موقعیت واقعی خود را پیدا می‌کند. در اینجا امکانات زبانی نقشی پراهمیت ایفا می‌کنند. زبان تنها ابزار نیست بلکه به مکانی برای زیستن بدل می‌شود؛ همانند کاری که جویس در «اولیس» انجام می‌دهد. در جویس شیوه تجسم حیات درونی شخصیت‌ها، با تجسم مونولوگ یا تک‌گویی‌های درونی -زبانی- به‌عنوان واقعیتی از زندگی به نمایش درمی‌آید.
«زبان» از جمله تلاش‌های فوئنتس برای پیوند میان دنیای لاتین با تاریخ است. جز این، قاره بزرگ لاتین، پنهان، نامکشوف و در معرض فراموشی و یا بیرون‌افتادگی از تاریخ قرار می‌گرفت؛ «تاریخ در آمریکای لاتین... آشکارتر از هر چیز با زبان پیوند دارد. گذار قوم آزتک به سکوتی مشابه مرگ -یا طبیعت- و گذار زبان اسپانیایی به موقعیتی که از لحاظ سیاسی پیروزمند اما از لحاظ فرهنگی مشکوک و آلوده بود، نه تنها شالوده تمدن دنیای جدید است، بلکه همواره این تمدن را، آن‌گاه که به تکرار تاریخی می‌پردازد و بدل به اسطوره می‌شود آماج تردید می‌کند».3 فوئنتس زبان را از راه ادبیات به سیاست و به بیانی روشن‌تر به قدرت مسلط ربط می‌دهد. اهمیت سیاسی فوئنتس تلاش ادبی او برای ارائه بخشی از جهان زنده‌ای است که همچون هر موجود زنده‌ می‌کوشد زنده بماند و فوئنتس نیز به عنوان بخشی از همان جهان می‌کوشد خود را زنده نگه دارد.
هرگاه بخواهیم فوئنتس را در عبارتی بسیار کوتاه توصیف کنیم باید او را نویسنده‌ای بدانیم که می‌کوشد از مرز عبور کند. «عبور از مرز» عبارت موردعلاقه فوئنتس و تلاش او برای ارائه شکلی از ادبیات است. «عبور از مرز» توسط فوئنتس به کمک دو مؤلفه «لذت دیونوزوسی» و «آزادی پروستی» انجام می‌شود. دیونوزوس از جمله خدایان یونانی نماد سرزندگی، پویایی و عبور از سرحدات مرزهایی است که آپولون -دیگر خدای یونانی- در آنجا مستقر است. دیونوزوس به رغم ممانعت آپولون می‌کوشد با بازگشت جاودان اسطوره‌ها آنها را در درون واقعیت روزمره زندگی نمایان کند. این کار به مدد آزادی پروستی یعنی تخیل و خاطره‌های ناخودآگاه رخ می‌دهد.
و اما پنجمین نویسنده؟ اگرچه فوئنتس نامی از آن نمی‌برد اما نشانه‌هایی از آن را بیان می‌کند این اتفاق در مکزیکوسیتی می‌افتد؛ «همین‌جا بود که چند سال پیش وقتی از کافه به سوی کتابفروشی می‌رفتم، نخستین بار مرد نابینا را دیدم... چشمانش را دیدم و افسون شدم: چنان می‌نمود که به درون خود می‌نگریست... چشمانی هراس‌آور بودند، به سبب ژرفای درونی‌شان و در عین حال چشمانی مهربان به سبب بی‌پناهی‌شان در خیابان شهر... بی‌اختیار به دنبالش راه افتادم».4 این نویسنده کسی جز بورخس نبود.
1، 2، 3، 4. از چشم فوئنتس، فوئنتس، ترجمه عبدالله کوثری

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.