|

چرا برخورد دوگانه

دیاکو حسینی . کارشناس روابط بین‌الملل

حمله خودسرانه و یک‌جانبه روسیه به اوکراین در نقض آشکار منشور ملل متحد، صرف‌نظر از مقدمات و ریشه‌های آن، چالشی برای نظم قانون‌محور بین‌المللی است که تا همین امروز نیز در پیامد قانون‌شکنی‌های پیاپی آمریکا و متحدانش نخ‌نما شده است. در تشابه با حمله غیرقانونی ایالات متحده به عراق در 2003، این‌بار نیز روسیه جنگی پیشگیرانه را علیه اوکراین به اجرا گذاشت درحالی‌که حتی تلاشی برای تدارک دستاویزی مجاب‌کننده در ضرورت آغاز جنگ و وجود یک تهدید موجودیتی علیه روسیه در صورت پیوستن اوکراین به ناتو انجام نداد. چنان‌که انتظار می‌رفت ایران در وضعیت دشواری برای اعلام موضع نسبت به این رخداد قرار گرفت. از یک طرف، مخالفت با سیاست‌های غرب به‌ویژه در تلاش برای گسترش حوزه نفوذ ناتو و تداوم سلطه‌جویی‌های آن، نوعی از همدلی استراتژیک را با روسیه برانگیخته و دست‌کم انگیزه مسکو برای آنچه دفاع از خود می‌نامد را قابل درک کرده است اما از طرف دیگر، اقدام روسیه که نمی‌تواند نامی جز تجاوز و زیرپاگذاشتن هنجارها و قوانین بین‌المللی داشته باشد با اصول ابتدایی سیاست خارجی ما در مخالفت با یک‌جانبه‌گرایی، سلطه‌جویی بر ملت‌ها و توسل به زور در حل اختلافات، ناسازگار است. مناسبات گرم ایران و روسیه که در سال‌های اخیر با آماده‌‌شدن مقدمات پیوستن ایران به سازمان همکاری شانگهای، عضویت در اتحادیه اقتصادی اوراسیا و هماهنگی دو کشور در جنگ سوریه و همکاری‌های سیاسی در مقابله با آمریکا به اوجی بی‌سابقه‌ رسیده، امروز ایران را در وضعیت انتخابی دشوار قرار داده است.
اینکه قدرت‌های بزرگ، شهره به بهره‌گیری از استانداردهای دوگانه در رابطه با حقوق بین‌الملل هستند، تازه نیست اما حمایت بی‌قید و شرط از این قدرت‌ها دیگران را در معرض مهر تأییدزدن به این اقدام بی‌ثبات‌کننده و زیان‌بار قرار داده و به درون تله‌ای از تناقضات می‌کشاند. چگونه می‌توان هم با سلطه‌گری و یک‌جانبه‌گرایی مخالف بود و هم از زیرپاگذاشتن حقوق بین‌الملل، تمامیت سرزمینی کشورها و توسل یک‌جانبه به زور توسط کشورهای دوست حمایت کرد؟ زیرپاگذاشتن قواعد و هنجارهایی که تأیید آنها در یک مورد می‌تواند مجوزی برای نقض چندین باره آنها در موارد دیگری باشد که با بنیادین‌ترین منافع ما ناهمخوان است. به‌علاوه این برخورد دوگانه، به تدریج صداقت و اعتمادپذیری ما را در نظر دیگر کشورها زیر سؤال می‌برد و از همه بدتر اینکه ممکن است درآمدی بر کشیده‌شدن پای ایران به هزینه‌ها و پیامدهایی باشد که کشور متجاوز شاید ناگزیر به پرداخت آن شود؛ اما به نظر می‌رسد دولت در نخستین روز حمله نظامی روسیه به اوکراین به‌رغم وجود شواهد پیشینی در وقوع این رخداد، از آمادگی کافی در اتخاذ موضعی سنجیده برخوردار نبود. وزیر امور خارجه کشورمان ضمن متهم‌کردن ناتو به تحریک اقدام روسیه، به ضرورت برقراری آتش‌بس و تمرکز بر راه‌حل سیاسی بسنده کرد و رئیس‌جمهور در گفت‌وگوی تلفنی با ولادیمیر پوتین ابراز امیدواری کرد که آنچه اتفاق می‌افتد به نفع ملت‌ها و منطقه باشد. وزیر خارجه روشن نکرد که چگونه رفتارهای تحریک‌آمیز ناتو اولا می‌تواند مجوزی برای نادیده‌گرفتن آزادی عمل یک کشور دارای حاکمیت مستقل در انتخاب سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی برای عضویت خود در آنها باشد و ثانیا به فرض رفتار تحریک‌آمیز ناتو و خطای دولت اوکراین، با تکیه بر کدام قانون و مبنا چنین موضوعی به روسیه اجازه می‌دهد که خودسرانه و بدون طی رویه‌های دیپلماتیک و حقوقی مرسوم، راه تجاوز نظامی به کشوری دیگر را در پیش بگیرد. به همین ترتیب، رئیس‌جمهور توجه نداشته که چگونه تکرار مشی و اقدامی که در دهه‌های اخیر از سوی آمریکا و غرب به قیمت جان صدها هزار و آوارگی میلیون‌ها نفر انسان بیگناه از عراق تا یمن در منطقه ما تمام شده، این‌بار می‌تواند «به نفع ملت‌ها و منطقه» خاتمه یابد؛ تنها به این دلیل که از سوی روسیه مورد ارتکاب قرار می‌گیرد.
هرچند به دلایل کاملا روشنی، جمهوری اسلامی ایران نمی‌تواند ملاحظات سیاسی و کوتاه‌مدت را در رابطه با روسیه و سایر کشورهای دوست و نگرانی‌های آن را به‌ویژه در جایی که پای دشمنان مشترک در میان است، کنار بگذارد اما در عین حال این ملاحظات نباید به لکنت زبان در بیان اصول آشکار سیاست خارجی ایران از جمله مخالفت با یکجانبه‌گرایی، توسل به زور در حل اختلافات و گرامی‌داشتن حقوق بین‌الملل با وجود تمام نواقص و نارسایی‌های آن در دفاع از ملت‌های ضعیف‌تر منجر شود. درپیش‌گرفتن بی‌طرفی، پرهیز از مشارکت در بهانه‌جویی‌های طرف‌های متنازع، هم‌زمان به‌منظور اثبات حسن نیت و تعهد به قانونمندی در حل منازعات بین‌المللی اعلام آمادگی برای میانجی‌گری در موازات درخواست برای پایان‌دادن به نقض هنجارها و مقررات بین‌المللی از سوی همگان، راه به‌مراتب عاقلانه‌تری است. در نهایت، در ارزیابی از مجموع مواضع ایران نباید این‌گونه به نظر برسد که جمهوری اسلامی از اصول سیاست خارجی خود تعدی کرده یا بلاشرط از مواضع روسیه پیروی کرده است؛ همان‌گونه که نباید دوستان ما در روسیه تصور کنند که ایران نسبت به نگرانی‌های قابل دفاع و مشروع آنها بی‌تفاوت بوده است.

حمله خودسرانه و یک‌جانبه روسیه به اوکراین در نقض آشکار منشور ملل متحد، صرف‌نظر از مقدمات و ریشه‌های آن، چالشی برای نظم قانون‌محور بین‌المللی است که تا همین امروز نیز در پیامد قانون‌شکنی‌های پیاپی آمریکا و متحدانش نخ‌نما شده است. در تشابه با حمله غیرقانونی ایالات متحده به عراق در 2003، این‌بار نیز روسیه جنگی پیشگیرانه را علیه اوکراین به اجرا گذاشت درحالی‌که حتی تلاشی برای تدارک دستاویزی مجاب‌کننده در ضرورت آغاز جنگ و وجود یک تهدید موجودیتی علیه روسیه در صورت پیوستن اوکراین به ناتو انجام نداد. چنان‌که انتظار می‌رفت ایران در وضعیت دشواری برای اعلام موضع نسبت به این رخداد قرار گرفت. از یک طرف، مخالفت با سیاست‌های غرب به‌ویژه در تلاش برای گسترش حوزه نفوذ ناتو و تداوم سلطه‌جویی‌های آن، نوعی از همدلی استراتژیک را با روسیه برانگیخته و دست‌کم انگیزه مسکو برای آنچه دفاع از خود می‌نامد را قابل درک کرده است اما از طرف دیگر، اقدام روسیه که نمی‌تواند نامی جز تجاوز و زیرپاگذاشتن هنجارها و قوانین بین‌المللی داشته باشد با اصول ابتدایی سیاست خارجی ما در مخالفت با یک‌جانبه‌گرایی، سلطه‌جویی بر ملت‌ها و توسل به زور در حل اختلافات، ناسازگار است. مناسبات گرم ایران و روسیه که در سال‌های اخیر با آماده‌‌شدن مقدمات پیوستن ایران به سازمان همکاری شانگهای، عضویت در اتحادیه اقتصادی اوراسیا و هماهنگی دو کشور در جنگ سوریه و همکاری‌های سیاسی در مقابله با آمریکا به اوجی بی‌سابقه‌ رسیده، امروز ایران را در وضعیت انتخابی دشوار قرار داده است.
اینکه قدرت‌های بزرگ، شهره به بهره‌گیری از استانداردهای دوگانه در رابطه با حقوق بین‌الملل هستند، تازه نیست اما حمایت بی‌قید و شرط از این قدرت‌ها دیگران را در معرض مهر تأییدزدن به این اقدام بی‌ثبات‌کننده و زیان‌بار قرار داده و به درون تله‌ای از تناقضات می‌کشاند. چگونه می‌توان هم با سلطه‌گری و یک‌جانبه‌گرایی مخالف بود و هم از زیرپاگذاشتن حقوق بین‌الملل، تمامیت سرزمینی کشورها و توسل یک‌جانبه به زور توسط کشورهای دوست حمایت کرد؟ زیرپاگذاشتن قواعد و هنجارهایی که تأیید آنها در یک مورد می‌تواند مجوزی برای نقض چندین باره آنها در موارد دیگری باشد که با بنیادین‌ترین منافع ما ناهمخوان است. به‌علاوه این برخورد دوگانه، به تدریج صداقت و اعتمادپذیری ما را در نظر دیگر کشورها زیر سؤال می‌برد و از همه بدتر اینکه ممکن است درآمدی بر کشیده‌شدن پای ایران به هزینه‌ها و پیامدهایی باشد که کشور متجاوز شاید ناگزیر به پرداخت آن شود؛ اما به نظر می‌رسد دولت در نخستین روز حمله نظامی روسیه به اوکراین به‌رغم وجود شواهد پیشینی در وقوع این رخداد، از آمادگی کافی در اتخاذ موضعی سنجیده برخوردار نبود. وزیر امور خارجه کشورمان ضمن متهم‌کردن ناتو به تحریک اقدام روسیه، به ضرورت برقراری آتش‌بس و تمرکز بر راه‌حل سیاسی بسنده کرد و رئیس‌جمهور در گفت‌وگوی تلفنی با ولادیمیر پوتین ابراز امیدواری کرد که آنچه اتفاق می‌افتد به نفع ملت‌ها و منطقه باشد. وزیر خارجه روشن نکرد که چگونه رفتارهای تحریک‌آمیز ناتو اولا می‌تواند مجوزی برای نادیده‌گرفتن آزادی عمل یک کشور دارای حاکمیت مستقل در انتخاب سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی برای عضویت خود در آنها باشد و ثانیا به فرض رفتار تحریک‌آمیز ناتو و خطای دولت اوکراین، با تکیه بر کدام قانون و مبنا چنین موضوعی به روسیه اجازه می‌دهد که خودسرانه و بدون طی رویه‌های دیپلماتیک و حقوقی مرسوم، راه تجاوز نظامی به کشوری دیگر را در پیش بگیرد. به همین ترتیب، رئیس‌جمهور توجه نداشته که چگونه تکرار مشی و اقدامی که در دهه‌های اخیر از سوی آمریکا و غرب به قیمت جان صدها هزار و آوارگی میلیون‌ها نفر انسان بیگناه از عراق تا یمن در منطقه ما تمام شده، این‌بار می‌تواند «به نفع ملت‌ها و منطقه» خاتمه یابد؛ تنها به این دلیل که از سوی روسیه مورد ارتکاب قرار می‌گیرد.
هرچند به دلایل کاملا روشنی، جمهوری اسلامی ایران نمی‌تواند ملاحظات سیاسی و کوتاه‌مدت را در رابطه با روسیه و سایر کشورهای دوست و نگرانی‌های آن را به‌ویژه در جایی که پای دشمنان مشترک در میان است، کنار بگذارد اما در عین حال این ملاحظات نباید به لکنت زبان در بیان اصول آشکار سیاست خارجی ایران از جمله مخالفت با یکجانبه‌گرایی، توسل به زور در حل اختلافات و گرامی‌داشتن حقوق بین‌الملل با وجود تمام نواقص و نارسایی‌های آن در دفاع از ملت‌های ضعیف‌تر منجر شود. درپیش‌گرفتن بی‌طرفی، پرهیز از مشارکت در بهانه‌جویی‌های طرف‌های متنازع، هم‌زمان به‌منظور اثبات حسن نیت و تعهد به قانونمندی در حل منازعات بین‌المللی اعلام آمادگی برای میانجی‌گری در موازات درخواست برای پایان‌دادن به نقض هنجارها و مقررات بین‌المللی از سوی همگان، راه به‌مراتب عاقلانه‌تری است. در نهایت، در ارزیابی از مجموع مواضع ایران نباید این‌گونه به نظر برسد که جمهوری اسلامی از اصول سیاست خارجی خود تعدی کرده یا بلاشرط از مواضع روسیه پیروی کرده است؛ همان‌گونه که نباید دوستان ما در روسیه تصور کنند که ایران نسبت به نگرانی‌های قابل دفاع و مشروع آنها بی‌تفاوت بوده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.