|

جنگ‌؛ پیامد خودشیفتگی

الهام فخاری- روان‌شناس و کنشگر فرهنگی

در جهان پرآشوب امروز پی‌در‌پی خبر رخدادهایی تنش‌زا به گوش می‌رسد. در این روزگار هم نقش چهره‌هایی سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در تنش‌هایی اثرگذار بر زندگی میلیون‌ها نفر در بخش‌های گوناگون پررنگ‌تر است. تصمیم یک مقام حکومتی مانند ترامپ یا دستور یورش و اشغال سرزمین همسایه از سوی پوتین، این پرسش را پدید می‌آورد که ویژگی‌های شخصیتی این‌گونه چهره‌ها چیست. در تحلیل‌ها از این‌گونه افراد به‌عنوان «خودشیفته» یاد می‌شود. خودشیفتگی چیست و چگونه می‌توان آن را بازشناخت؟ آیا می‌توان خودشیفته‌ها را مهار کرد؟

کتاب «تأملی بر خودشیفتگی و شناخت شخصیت خودشیفته» نوشته اسماعیل نوری ازجمله کتاب‌ها در زمینه خودشیفتگی است که انتشارات ارجمند در دومین نوبت در سال 1399 چاپ کرده‌ است. این کتاب در 240 صفحه، در اندازه رقعی و با ساختاری دربردارنده پیشگفتار و شش گفتار سازمان‌دهی شده است.
نویسنده در پیشگفتار می‌کوشد با اشاره به گرفتاری‌های امروزین که خودبزرگ‌بینی، خودنمایی، نبود همدلی، بهره‌کشی در رابطه‌های شخصی، فرهنگ نام‌آوری و ویژگی‌های ناراستین (کاذب) ولی گیرا پدید آورده، خودشیفتگی را بازشناسی کند. او به زمینه‌های پرورشی و فرهنگی خودشیفتگی، پیوستار (طیف)ی از خودشیفتگی، از طبیعی تا خودشیفتگی بیمارگونه و آسیب‌رسان می‌پردازد. او از خودشیفتگی به‌مثابه یک روش رویارویی با تنش‌های زندگی مدرن یاد می‌کند.
در گفتار نخست، خودشیفتگی از افسانه تا اختلال شخصیت، ریشه‌های تاریخی و واژه‌شناسی خودشیفتگی در هنر و ادبیات بازگو، و رویکردها، نظریه‌ها و برخی پژوهش‌ها درباره خودشیفتگی بازشناسی می‌شوند. افسانه نارسیس اوید به‌راستی بازگوییِ اندوه‌بار ناتوانی در خوددوست‌داری و نیاز برآورده‌نشده ارزشمندبودن است. در این گفتار روند نظریه‌ها در زمینه خودشیفتگی از هاولاک الیس، پل ناک و به‌ویژه فروید تا وینیکات و کوهارت و میلون یا دیگران بازخوانی و خودشیفتگی به مسئله‌ای در روند بالندگی (رشد) خودِ آرمانی و خودارزنده‌پنداری پیوند زده‌ می‌شود. در گفتار دو روی خوب ماجرا بازگو می‌شود و سخن از خودشیفتگی بهنجار به‌مثابه سرمایه‌ای سرشتی و سازنده و البته با ناهمانندی‌های فرهنگی در میان است. از این نگاه خودشیفتگی نه‌تنها یک برچسب بیمارانگاری نیست؛ بلکه به‌ ساماندهی مهرورزی به خود و دیگران پیوند می‌خورد. فروید ناتوانی در مهر را زمینه‌ساز فرومایگی و خواری برمی‌شمرد و روند بالندگی کودک را اثرگذار بر پدیدآیی نمودهای بیمارگونه و کژکاری‌هایی که اختلال خودشیفتگی نام می‌گیرند، می‌داند. در اینجا با پرداختن به خودارجاعی، همدلی، احساس‌های خودهشیار، مهار، قدرت و خشم و خیال‌پردازی‌های بزرگ‌منشانه و کامیابی (موفقیت) جنبه‌های سازنده خودشیفتگی روشن‌تر بازگو شده است. گفتار سه درباره خودشیفتگی بیمارگونه است و ریشه‌ها، فراوانی، موقعیت‌های برانگیزاننده و دشواری‌های بازشناسی (تشخیص) بازگو شده‌اند. با اشاره به پژوهش‌ها خودشیفتگی در برخی از موقعیت‌ها به‌ویژه در میان سیاست‌مداران بیشتر به چشم می‌خورد. ارزیابی‌ها نشان داده افراد خودشیفته‌ای که جامعه‌ستیز می‌شوند، بی‌رحمانه بی‌عاطفه، سرکوبگر، بهره‌کش، فریبنده، نیرنگ‌باز و دارای رفتارهای موذیانه و دگرآزارانه هستند. کژکاری خودشیفتگی برخاسته از چالش‌های بالندگی در گذار از نوجوانی به بزرگسالی است که در روند بزرگسالی-میانسالی در رابطه‌ها، کارها و روندهای میان‌فردی و اجتماعی و کاری نمود می‌یابد.
بر پایه شناسایی شخصیت خودشیفته در گفتار چهار، ریشه‌های فرهنگی، برجسته‌شدن رسانه‌ها و ویژگی‌های زندگی با فناوری‌های نوین نقشی اثربخش در افزایش فراوانی خودشیفتگی در جامعه دارند. بااین‌همه باید ناهمانندی میان خودشیفتگی بسامان و کژکاری خودشیفتگی را بازشناخت. خودنمایی، نیاز به مورد توجه بودن، واکنش‌های تند و تنبیهی در برابر انتقاد، رفتار سرد و بی‌مهر به کسانی که فرد را نستایند، برخی از نشانه‌ها هستند. باید به‌ یاد داشت که خودشیفته‌ها همواره حلقه‌ای از ستایشگران (مریدان) را برای برآورده‌کردن نیاز پایان‌ناپذیرشان به توجه و ستایش دور خود می‌آورند. از فروکوبیدن و ناارزنده‌سازی دیگران تا چاپلوسی و زبان‌بازی برای قدرت فرادست، ویژگی‌های خودشیفتگان است و خاستگاهی در ناارزنده‌پنداری خویشتن دارد. برای شناخت خودشیفته‌ها تیپ‌شناسی‌هایی ازجمله کار میلون هست. او از تیپ‌های خودشیفته بهنجار، بی‌مرام (بدجنس و شارلاتان)، عاشق‌پیشه خودنما، جبرانی، نخبه‌گرا و متعصب بدبین نام‌ می‌برد. بر پایه این نوشته سازوکارهای دفاعی آرمانی‌سازی، فرافکنی، خیال‌پردازی درخودمانده، سرکوب‌گری و ناارزنده‌سازی در میان خودشیفته‌ها بسیار پرکاربرد هستند.
در گفتار پنج به خودشیفتگی در خانواده (از همسرگزینی تا فرزندپروری) پرداخته می‌شود. راهبردهایی کاربردی برای بازشناسی خود و خانواده، نشانه‌شناسی و هشدارهایی برای کمک‌گرفتن از روان‌شناسان و مشاوران در این گفتار آمده‌ است. چگونه‌زیستن با خودشیفته‌ها، از پیشگیری آسیب در همسرگزینی، رابطه همسران خودشیفته‌ها تا سروکارداشتن با والدین خودشیفته و روش‌های فرزندپروری برای کاستن از خطر خودشیفتگی آسیب‌رسان در کودک و نوجوان جنبه‌ها‌ی کاربردی این کتاب است.
گفتار پایانی درباره پیامدهای خودشیفتگی در کار است که می‌تواند هم سرمایه و پیشران کار حرفه‌ای باشد و هم به‌مثابه کژکاری آسیب‌زا و چالش‌آفرین شود. خودشیفتگی بهنجار و آرمانی‌سازی کاری می‌تواند زمینه‌ساز کامیابی‌های آموزشی و کاری شود. برای گواه نمونه‌هایی از توانایی بهنجار افراد توان‌یاب (دارای معلولیت) و پیوند آن با خودکارایی، خودارزنده‌پنداری و خرسندی از زندگی یا نمونه‌هایی در میان کارآفرینان و همچنین هنرمندان در ارزش‌آفرینی و پدیدآوری کارهای برجسته بازگو شده‌ است. در کنار این، برخی چالش‌ها مانند کنارآمدن با همکاران، جایگاه کاری‌ و احساس‌های بازدارنده هم بررسی شده‌اند. نویسنده خودشیفتگی در مدیریت و راهبری را هم بررسی می‌کند. شور و پشتکار زیاد، خودنمایی و ستایش‌خواهی، نادیده‌گرفتن واقعیت‌ها، به‌جانمایی (توجیه)، خودبزرگ‌بینی‌ و تنش زیاد ازجمله ویژگی‌های این مدیران است که پیامدهایی گاهی پیشران و برجسته ولی اغلب بدون همدلی، همراه با خودکامگی و آسیب‌رسان پدید می‌آورند و چه بسا سرنوشت سازمان/شرکت یا کشورها را دگرگون می‌کنند.
کتاب تأملی بر خودشیفتگی، یک نوشته تخصصی روان‌شناسان نیست و می‌تواند برای آگاهی بیشتر مردم سودمند باشد. نوشته روان و همراه با بازگوکردن نمونه‌هایی در زندگی فردی، خانوادگی، کاری و اجتماعی است که کمک می‌کند با باریک‌بینی بیشتری به به‌زیستی روانی و پیامدهایش در زندگی فردی، اجتماعی و ملی بیندیشیم. راهبردها کمک می‌کنند با مهار تنش‌ها در کنار متخصص بتوانیم خودشیفتگی را از سرآمدی یا توانمندی بازبشناسیم، از آسیب‌های خودشیفتگی بکاهیم و برای مهار خودشیفتگان، به‌ویژه در جامعه، کار سودمندتری انجام دهیم.

در جهان پرآشوب امروز پی‌در‌پی خبر رخدادهایی تنش‌زا به گوش می‌رسد. در این روزگار هم نقش چهره‌هایی سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در تنش‌هایی اثرگذار بر زندگی میلیون‌ها نفر در بخش‌های گوناگون پررنگ‌تر است. تصمیم یک مقام حکومتی مانند ترامپ یا دستور یورش و اشغال سرزمین همسایه از سوی پوتین، این پرسش را پدید می‌آورد که ویژگی‌های شخصیتی این‌گونه چهره‌ها چیست. در تحلیل‌ها از این‌گونه افراد به‌عنوان «خودشیفته» یاد می‌شود. خودشیفتگی چیست و چگونه می‌توان آن را بازشناخت؟ آیا می‌توان خودشیفته‌ها را مهار کرد؟

کتاب «تأملی بر خودشیفتگی و شناخت شخصیت خودشیفته» نوشته اسماعیل نوری ازجمله کتاب‌ها در زمینه خودشیفتگی است که انتشارات ارجمند در دومین نوبت در سال 1399 چاپ کرده‌ است. این کتاب در 240 صفحه، در اندازه رقعی و با ساختاری دربردارنده پیشگفتار و شش گفتار سازمان‌دهی شده است.
نویسنده در پیشگفتار می‌کوشد با اشاره به گرفتاری‌های امروزین که خودبزرگ‌بینی، خودنمایی، نبود همدلی، بهره‌کشی در رابطه‌های شخصی، فرهنگ نام‌آوری و ویژگی‌های ناراستین (کاذب) ولی گیرا پدید آورده، خودشیفتگی را بازشناسی کند. او به زمینه‌های پرورشی و فرهنگی خودشیفتگی، پیوستار (طیف)ی از خودشیفتگی، از طبیعی تا خودشیفتگی بیمارگونه و آسیب‌رسان می‌پردازد. او از خودشیفتگی به‌مثابه یک روش رویارویی با تنش‌های زندگی مدرن یاد می‌کند.
در گفتار نخست، خودشیفتگی از افسانه تا اختلال شخصیت، ریشه‌های تاریخی و واژه‌شناسی خودشیفتگی در هنر و ادبیات بازگو، و رویکردها، نظریه‌ها و برخی پژوهش‌ها درباره خودشیفتگی بازشناسی می‌شوند. افسانه نارسیس اوید به‌راستی بازگوییِ اندوه‌بار ناتوانی در خوددوست‌داری و نیاز برآورده‌نشده ارزشمندبودن است. در این گفتار روند نظریه‌ها در زمینه خودشیفتگی از هاولاک الیس، پل ناک و به‌ویژه فروید تا وینیکات و کوهارت و میلون یا دیگران بازخوانی و خودشیفتگی به مسئله‌ای در روند بالندگی (رشد) خودِ آرمانی و خودارزنده‌پنداری پیوند زده‌ می‌شود. در گفتار دو روی خوب ماجرا بازگو می‌شود و سخن از خودشیفتگی بهنجار به‌مثابه سرمایه‌ای سرشتی و سازنده و البته با ناهمانندی‌های فرهنگی در میان است. از این نگاه خودشیفتگی نه‌تنها یک برچسب بیمارانگاری نیست؛ بلکه به‌ ساماندهی مهرورزی به خود و دیگران پیوند می‌خورد. فروید ناتوانی در مهر را زمینه‌ساز فرومایگی و خواری برمی‌شمرد و روند بالندگی کودک را اثرگذار بر پدیدآیی نمودهای بیمارگونه و کژکاری‌هایی که اختلال خودشیفتگی نام می‌گیرند، می‌داند. در اینجا با پرداختن به خودارجاعی، همدلی، احساس‌های خودهشیار، مهار، قدرت و خشم و خیال‌پردازی‌های بزرگ‌منشانه و کامیابی (موفقیت) جنبه‌های سازنده خودشیفتگی روشن‌تر بازگو شده است. گفتار سه درباره خودشیفتگی بیمارگونه است و ریشه‌ها، فراوانی، موقعیت‌های برانگیزاننده و دشواری‌های بازشناسی (تشخیص) بازگو شده‌اند. با اشاره به پژوهش‌ها خودشیفتگی در برخی از موقعیت‌ها به‌ویژه در میان سیاست‌مداران بیشتر به چشم می‌خورد. ارزیابی‌ها نشان داده افراد خودشیفته‌ای که جامعه‌ستیز می‌شوند، بی‌رحمانه بی‌عاطفه، سرکوبگر، بهره‌کش، فریبنده، نیرنگ‌باز و دارای رفتارهای موذیانه و دگرآزارانه هستند. کژکاری خودشیفتگی برخاسته از چالش‌های بالندگی در گذار از نوجوانی به بزرگسالی است که در روند بزرگسالی-میانسالی در رابطه‌ها، کارها و روندهای میان‌فردی و اجتماعی و کاری نمود می‌یابد.
بر پایه شناسایی شخصیت خودشیفته در گفتار چهار، ریشه‌های فرهنگی، برجسته‌شدن رسانه‌ها و ویژگی‌های زندگی با فناوری‌های نوین نقشی اثربخش در افزایش فراوانی خودشیفتگی در جامعه دارند. بااین‌همه باید ناهمانندی میان خودشیفتگی بسامان و کژکاری خودشیفتگی را بازشناخت. خودنمایی، نیاز به مورد توجه بودن، واکنش‌های تند و تنبیهی در برابر انتقاد، رفتار سرد و بی‌مهر به کسانی که فرد را نستایند، برخی از نشانه‌ها هستند. باید به‌ یاد داشت که خودشیفته‌ها همواره حلقه‌ای از ستایشگران (مریدان) را برای برآورده‌کردن نیاز پایان‌ناپذیرشان به توجه و ستایش دور خود می‌آورند. از فروکوبیدن و ناارزنده‌سازی دیگران تا چاپلوسی و زبان‌بازی برای قدرت فرادست، ویژگی‌های خودشیفتگان است و خاستگاهی در ناارزنده‌پنداری خویشتن دارد. برای شناخت خودشیفته‌ها تیپ‌شناسی‌هایی ازجمله کار میلون هست. او از تیپ‌های خودشیفته بهنجار، بی‌مرام (بدجنس و شارلاتان)، عاشق‌پیشه خودنما، جبرانی، نخبه‌گرا و متعصب بدبین نام‌ می‌برد. بر پایه این نوشته سازوکارهای دفاعی آرمانی‌سازی، فرافکنی، خیال‌پردازی درخودمانده، سرکوب‌گری و ناارزنده‌سازی در میان خودشیفته‌ها بسیار پرکاربرد هستند.
در گفتار پنج به خودشیفتگی در خانواده (از همسرگزینی تا فرزندپروری) پرداخته می‌شود. راهبردهایی کاربردی برای بازشناسی خود و خانواده، نشانه‌شناسی و هشدارهایی برای کمک‌گرفتن از روان‌شناسان و مشاوران در این گفتار آمده‌ است. چگونه‌زیستن با خودشیفته‌ها، از پیشگیری آسیب در همسرگزینی، رابطه همسران خودشیفته‌ها تا سروکارداشتن با والدین خودشیفته و روش‌های فرزندپروری برای کاستن از خطر خودشیفتگی آسیب‌رسان در کودک و نوجوان جنبه‌ها‌ی کاربردی این کتاب است.
گفتار پایانی درباره پیامدهای خودشیفتگی در کار است که می‌تواند هم سرمایه و پیشران کار حرفه‌ای باشد و هم به‌مثابه کژکاری آسیب‌زا و چالش‌آفرین شود. خودشیفتگی بهنجار و آرمانی‌سازی کاری می‌تواند زمینه‌ساز کامیابی‌های آموزشی و کاری شود. برای گواه نمونه‌هایی از توانایی بهنجار افراد توان‌یاب (دارای معلولیت) و پیوند آن با خودکارایی، خودارزنده‌پنداری و خرسندی از زندگی یا نمونه‌هایی در میان کارآفرینان و همچنین هنرمندان در ارزش‌آفرینی و پدیدآوری کارهای برجسته بازگو شده‌ است. در کنار این، برخی چالش‌ها مانند کنارآمدن با همکاران، جایگاه کاری‌ و احساس‌های بازدارنده هم بررسی شده‌اند. نویسنده خودشیفتگی در مدیریت و راهبری را هم بررسی می‌کند. شور و پشتکار زیاد، خودنمایی و ستایش‌خواهی، نادیده‌گرفتن واقعیت‌ها، به‌جانمایی (توجیه)، خودبزرگ‌بینی‌ و تنش زیاد ازجمله ویژگی‌های این مدیران است که پیامدهایی گاهی پیشران و برجسته ولی اغلب بدون همدلی، همراه با خودکامگی و آسیب‌رسان پدید می‌آورند و چه بسا سرنوشت سازمان/شرکت یا کشورها را دگرگون می‌کنند.
کتاب تأملی بر خودشیفتگی، یک نوشته تخصصی روان‌شناسان نیست و می‌تواند برای آگاهی بیشتر مردم سودمند باشد. نوشته روان و همراه با بازگوکردن نمونه‌هایی در زندگی فردی، خانوادگی، کاری و اجتماعی است که کمک می‌کند با باریک‌بینی بیشتری به به‌زیستی روانی و پیامدهایش در زندگی فردی، اجتماعی و ملی بیندیشیم. راهبردها کمک می‌کنند با مهار تنش‌ها در کنار متخصص بتوانیم خودشیفتگی را از سرآمدی یا توانمندی بازبشناسیم، از آسیب‌های خودشیفتگی بکاهیم و برای مهار خودشیفتگان، به‌ویژه در جامعه، کار سودمندتری انجام دهیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.