|

ناتو، مهم‌تر از هر زمان

بحران اوکراین و تجاوز روسیه به این كشور، جهان را به همان سیاهچاله تاریخی در آگوست 1914 بازگرداند. آن روزها جنگ جهانی اول از‌جمله نبردهای زمینی عظیم بین آلمان و روسیه و همچنین خونین‌ترین جبهه جنگ جهانی دوم در شرق و باز هم میان آلمان و روسیه در جریان بود. سال‌ها بعد و در دوران جنگ سرد، اروپای غربی و ایالات متحده با روسیه در پوشش اتحاد جماهیر شوروی روبه‌رو شدند و اکنون هم اروپا و آمریکا بار دیگر با روسیه رو‌در‌رو شده‌اند. اندکی بیش از یک قرن پیش، هنری آدامز، مورخ برجسته آمریکایی، به‌درستی مشکل اصلی اروپا را روسیه می‌دانست و تأكید داشت كه این چالش تا دهه‌های بعد هم برقرار خواهد بود. آدامز معتقد بود اروپا و آمریكا باید راهی برای ادغام روسیه در «اتحاد دو سوی اقیانوس آتلانتیك» پیدا كنند. ‌با گذشت حدود یك قرن، هنوز هیچ چیز به معنای واقعی کلمه تغییر نکرده است. هالفورد مکیندر، جغرافی‌دان بزرگ بریتانیایی، در مقاله معروف خود در سال 1904 با عنوان «محور جغرافیایی تاریخ» تأكید کرد محوری که سرنوشت ژئوپلیتیک جهان بر آن استوار است، «هارتلند» یا همان منطقه مركزی «ابرقاره اوراسیا» است که به‌طور ساده به‌عنوان منطقه اوکراین شناخته می‌شود؛ منطقه وسیعی که عموما بین حوزه نفوذ اروپا و روسیه قرار دارد. مکیندر در کتاب خود با عنوان «آرمان‌های دموکراتیک و واقعیت» در سال 1919 اعلام کرد که نبرد بین آلمان و روسیه و در نتیجه بین اروپای مرکزی و روسیه تنها محدود به جنگ جهانی اول نمی‌شود و با این اظهارات، عملا جنگ جهانی دوم و جنگ سرد را پیش‌بینی کرد. در این نظریه اروپا و آمریكای شمالی نقشی تعیین‌كننده برای مهار روسیه ایفا می‌كنند.
اما این تمام ماجرا نیست. نیكلاس اسپایكمن، متفکر و استراتژیست بزرگ هلندی-آمریكایی در حوزه ژئوپلیتیک، نظریه مكیندر را گسترش داد. اسپایكمن در سال 1942، مسئله‌ای را مطرح کرد که به‌عنوان «تز ریملند» شناخته شد که نشان می‌داد به جای مرکز داخلی ابرقاره اوراسیا، این سواحل و حومه اوراسیا -عمدتا اروپا و شرق آسیا- است که اساس قدرت ژئوپلیتیکی را تشکیل می‌دهد. ‌اگر این دو نظریه را کنار هم بگذاریم، این‌گونه با بحران فعلی روبه‌رو خواهیم شد: رویارویی آمریکای شمالی و حاشیه اروپا و آسیای شرقی در مقابل چین و روسیه، قدرت‌های بزرگ آسیای داخلی بر سر اوکراین به‌عنوان محور و نقطه اشتعال این رقابت بزرگ. ‌این رقابت از سال 1914 جریان دارد و سقوط اتحاد شوروی و فروپاشی دیوار برلین به این رقابت پایان داد و این امر در دهه 1990 به اروپایی‌ها احساس امنیت کاذب داد كه كنترل این منطقه را بدون هیچ مشكلی در دست گرفته‌اند.‌ توقف رقابت در این منطقه با حملات
11 سپتامبر 2001 همراه شد و ایالات متحده و اروپا فریب این موضوع را خوردند كه اسلام‌گرایی، خطر اصلی ژئوپلیتیك است؛ در‌حالی‌که در واقع روسیه و چین در حال افزایش قدرت خود برای تجدید رقابت با غرب بودند.‌ حال با بازگشت به همان وضعیتی كه در آگوست 1914 حاكم بود، باز هم این ناتو است كه در صدر توجه قرار می‌گیرد. ناتو که در دهه 1990 بیشتر قاره اروپا را در بر گرفت و در دوران جنگ علیه تروریسم با چالش‌هایی روبه‌رو شد، حاشیه اروپا را در مخالفت با روسیه متحد می‌کند؛ اما مشكل اساسی ناتو، آلمان است. آلمان به‌عنوان بزرگ‌ترین قدرت اروپا، هم خود را یك قدرت غرب می‌داند و هم نمی‌خواهد شرق را از دست بدهد. برلین كاملا مستأصل است و می‌خواهد به تاریخ طولانی جنگ خود با روسیه پایان دهد. علامت سؤال اساسی پیش‌روی ناتو در همین مسئله است. روسیه هم با آگاهی از این مسئله به دنبال تضعیف وحدت ناتو با فریب آلمان به وسیله گاز طبیعی است.‌ درست است كه جنگ كنونی در اوکراین جریان دارد، ولی نبرد استراتژیک زیربنایی در مورد سرنوشت اتحاد غربی و حاشیه اروپا‌ست. فارغ از هر نتیجه‌ای كه در میدان جنگ در اوكراین حاصل شود، اگر ناتو به هر نحوی شکست بخورد، به معنای پیروزی ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه است.‌ حفظ ناتو در دوران جنگ سرد آسان‌تر از امروز بود؛ زیرا اروپا عملا هیچ تجارتی با اتحاد جماهیر شوروی نداشت و در عوض با شبح جنگ هسته‌ای مواجه شده بود؛ اما اکنون، در عصر جهانی‌شدن که اروپا از نظر اقتصادی با روسیه و چین ادغام شده است، اتحادها بسیار پیچیده‌تر هستند. بااین‌حال، اگر ناتو بتواند با وجود تمام چالش‌ها و فراز‌و‌نشیب‌ها، سرسختانه خود را حفظ کند، آن‌گاه اروپا و آمریکای شمالی می‌توانند در نهایت پیروز شوند.‌ تحولات مشابهی هم در شرق در حال رخ‌دادن است؛ جایی که چین تلاش می‌کند تا پیمان‌های ائتلافی آمریکا را در غرب اقیانوس آرام تضعیف کند. تایوان معادل حومه شرق آسیا با محور اوکراین است و اگر آشکار شود که ایالات متحده نمی‌تواند یا نمی‌خواهد از تایوان دفاع کند، هر متحدی در این منطقه، از ژاپن گرفته تا سنگاپور حاضر هستند تا با چین كنار بیایند.

بحران اوکراین و تجاوز روسیه به این كشور، جهان را به همان سیاهچاله تاریخی در آگوست 1914 بازگرداند. آن روزها جنگ جهانی اول از‌جمله نبردهای زمینی عظیم بین آلمان و روسیه و همچنین خونین‌ترین جبهه جنگ جهانی دوم در شرق و باز هم میان آلمان و روسیه در جریان بود. سال‌ها بعد و در دوران جنگ سرد، اروپای غربی و ایالات متحده با روسیه در پوشش اتحاد جماهیر شوروی روبه‌رو شدند و اکنون هم اروپا و آمریکا بار دیگر با روسیه رو‌در‌رو شده‌اند. اندکی بیش از یک قرن پیش، هنری آدامز، مورخ برجسته آمریکایی، به‌درستی مشکل اصلی اروپا را روسیه می‌دانست و تأكید داشت كه این چالش تا دهه‌های بعد هم برقرار خواهد بود. آدامز معتقد بود اروپا و آمریكا باید راهی برای ادغام روسیه در «اتحاد دو سوی اقیانوس آتلانتیك» پیدا كنند. ‌با گذشت حدود یك قرن، هنوز هیچ چیز به معنای واقعی کلمه تغییر نکرده است. هالفورد مکیندر، جغرافی‌دان بزرگ بریتانیایی، در مقاله معروف خود در سال 1904 با عنوان «محور جغرافیایی تاریخ» تأكید کرد محوری که سرنوشت ژئوپلیتیک جهان بر آن استوار است، «هارتلند» یا همان منطقه مركزی «ابرقاره اوراسیا» است که به‌طور ساده به‌عنوان منطقه اوکراین شناخته می‌شود؛ منطقه وسیعی که عموما بین حوزه نفوذ اروپا و روسیه قرار دارد. مکیندر در کتاب خود با عنوان «آرمان‌های دموکراتیک و واقعیت» در سال 1919 اعلام کرد که نبرد بین آلمان و روسیه و در نتیجه بین اروپای مرکزی و روسیه تنها محدود به جنگ جهانی اول نمی‌شود و با این اظهارات، عملا جنگ جهانی دوم و جنگ سرد را پیش‌بینی کرد. در این نظریه اروپا و آمریكای شمالی نقشی تعیین‌كننده برای مهار روسیه ایفا می‌كنند.
اما این تمام ماجرا نیست. نیكلاس اسپایكمن، متفکر و استراتژیست بزرگ هلندی-آمریكایی در حوزه ژئوپلیتیک، نظریه مكیندر را گسترش داد. اسپایكمن در سال 1942، مسئله‌ای را مطرح کرد که به‌عنوان «تز ریملند» شناخته شد که نشان می‌داد به جای مرکز داخلی ابرقاره اوراسیا، این سواحل و حومه اوراسیا -عمدتا اروپا و شرق آسیا- است که اساس قدرت ژئوپلیتیکی را تشکیل می‌دهد. ‌اگر این دو نظریه را کنار هم بگذاریم، این‌گونه با بحران فعلی روبه‌رو خواهیم شد: رویارویی آمریکای شمالی و حاشیه اروپا و آسیای شرقی در مقابل چین و روسیه، قدرت‌های بزرگ آسیای داخلی بر سر اوکراین به‌عنوان محور و نقطه اشتعال این رقابت بزرگ. ‌این رقابت از سال 1914 جریان دارد و سقوط اتحاد شوروی و فروپاشی دیوار برلین به این رقابت پایان داد و این امر در دهه 1990 به اروپایی‌ها احساس امنیت کاذب داد كه كنترل این منطقه را بدون هیچ مشكلی در دست گرفته‌اند.‌ توقف رقابت در این منطقه با حملات
11 سپتامبر 2001 همراه شد و ایالات متحده و اروپا فریب این موضوع را خوردند كه اسلام‌گرایی، خطر اصلی ژئوپلیتیك است؛ در‌حالی‌که در واقع روسیه و چین در حال افزایش قدرت خود برای تجدید رقابت با غرب بودند.‌ حال با بازگشت به همان وضعیتی كه در آگوست 1914 حاكم بود، باز هم این ناتو است كه در صدر توجه قرار می‌گیرد. ناتو که در دهه 1990 بیشتر قاره اروپا را در بر گرفت و در دوران جنگ علیه تروریسم با چالش‌هایی روبه‌رو شد، حاشیه اروپا را در مخالفت با روسیه متحد می‌کند؛ اما مشكل اساسی ناتو، آلمان است. آلمان به‌عنوان بزرگ‌ترین قدرت اروپا، هم خود را یك قدرت غرب می‌داند و هم نمی‌خواهد شرق را از دست بدهد. برلین كاملا مستأصل است و می‌خواهد به تاریخ طولانی جنگ خود با روسیه پایان دهد. علامت سؤال اساسی پیش‌روی ناتو در همین مسئله است. روسیه هم با آگاهی از این مسئله به دنبال تضعیف وحدت ناتو با فریب آلمان به وسیله گاز طبیعی است.‌ درست است كه جنگ كنونی در اوکراین جریان دارد، ولی نبرد استراتژیک زیربنایی در مورد سرنوشت اتحاد غربی و حاشیه اروپا‌ست. فارغ از هر نتیجه‌ای كه در میدان جنگ در اوكراین حاصل شود، اگر ناتو به هر نحوی شکست بخورد، به معنای پیروزی ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه است.‌ حفظ ناتو در دوران جنگ سرد آسان‌تر از امروز بود؛ زیرا اروپا عملا هیچ تجارتی با اتحاد جماهیر شوروی نداشت و در عوض با شبح جنگ هسته‌ای مواجه شده بود؛ اما اکنون، در عصر جهانی‌شدن که اروپا از نظر اقتصادی با روسیه و چین ادغام شده است، اتحادها بسیار پیچیده‌تر هستند. بااین‌حال، اگر ناتو بتواند با وجود تمام چالش‌ها و فراز‌و‌نشیب‌ها، سرسختانه خود را حفظ کند، آن‌گاه اروپا و آمریکای شمالی می‌توانند در نهایت پیروز شوند.‌ تحولات مشابهی هم در شرق در حال رخ‌دادن است؛ جایی که چین تلاش می‌کند تا پیمان‌های ائتلافی آمریکا را در غرب اقیانوس آرام تضعیف کند. تایوان معادل حومه شرق آسیا با محور اوکراین است و اگر آشکار شود که ایالات متحده نمی‌تواند یا نمی‌خواهد از تایوان دفاع کند، هر متحدی در این منطقه، از ژاپن گرفته تا سنگاپور حاضر هستند تا با چین كنار بیایند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.