دیپلماسی اقتصادی هیچگاه جدی گرفته نشده
مجید تفرشی- مورخ و سندپژوه
در طول سالهای قرن بیستم بهویژه از می 1908 که در ایران نفت استخراج شد، مسئله درآمدهای ایران همیشه یکی از مبهماتی بوده که نهتنها شفافیت، نظارت، حسابرسی و فرصت برابر را در ایران خدشهدار کرده، بلکه بهطور جدی رابطه بین اقتصاد و سیاست را هم مخدوش کرده است. به این صورت که هرگاه ایران به درآمد غیرمنتظرهای دست یافته که درآمد نفتی در این بین بحث عمده ایران است، معمولا گزارههای مدنی که باید در تقابل بین سیاست و اقتصاد درست و راهبردی عمل کنند، از بین میروند؛ گزارههایی مانند حسابرسی، شفافیت، نظارت و فرصت برابر. در شرایط متعادل و متعارف اینها لطمهای ایجاد نمیکند، چون کاملا معلوم است؛ اما اگر دقت کنید چند مسئله ساده و بنیادی در طول تاریخ ایران هست که هیچگاه شفاف نبوده و نیست. اینکه چقدر نفت استخراج میکنیم؟ دقیقا چقدر درآمد نفتی داریم؟ این درآمدها دقیقا و مشخصا در کجا هزینه میشوند؟
قبل و بعد از انقلاب به این پرسشها بهدرستی پاسخ داده نشده است؛ چراکه نهادهای نظارتی یا وجود ندارند یا کارایی لازم و کافی را ندارند.
به همین دلیل دعوایی که آقای احمدینژاد با سازمان برنامه و بودجه و مؤسسات حسابرسی ایران داشت، امیرعباس هویدا به شکل دیگری با خداداد فرمانفرماییان داشت؛ بنابراین جنس دعواها کموبیش شبیه هم هست. این موضوع زمانی شفافتر میشود که مملکت دچار افزایش شدید نقدینگی و درآمد میشود و حسابرسان و اقتصاددانان به مزاحمانی تبدیل میشوند که نباید به آنها توجه کرد؛ چون رشد شتابان مورد علاقه پادشاه مطرح بود، بهویژه در دهه 50 شمسی و بعد هم در دوران دیگر. در زمان قاجار هم بود، اما به شدت دهه 50 نبود. آنجا شاه کاری به بودجهبندی ندارد؛ حتی کاری به وزرای اقتصادی و دارایی ندارد و میخواهد خودش عمل کند که نتیجهاش تورم افسارگسیخته است که مملکت از نقدینگی بهشدت بالا به جایی میرسد که مشکل نقدینگی دارد. در 1352 ایران بهشدت نقدینگی افسارگسیخته دارد، اما در سال 55 کشور به افلاس میافتد و تمام قراردادهای بینالمللی را به قرارداد تهاتری نفت تبدیل میکند؛ حتی قراردادهای نظامی و ساختوساز با کشورهای متحدش را هم نمیتواند بپردازد. بخش دوم اینکه مشکلات سیاسی و بینالمللی باعث میشود در دوران تحریم درآمد نفتی کم شود. قبل از انقلاب هم
مناقشات نفتی دوره رضاشاه، جنگ جهانی اول و دوم بوده است. در این زمان اقتصاددانان و مشاوران راهبردی مالی حذف میشوند؛ چون در برهه حساس تاریخی هستیم و در نتیجه حرف کسانی که باید بهطور متعارف اقتصاد، تجارت، سرمایهگذاری و صنعت انجام دهند، شنیده نمیشود و کسانی جلو میآیند که میگویند ما در شرایط نامتعارف میتوانیم عمل کنیم و به تعبیر امروزه چریک اقتصادی هستیم. اینجا مسئله رانت مطرح میشود و نظارت، شفافیت، حسابرسی و فرصت برابر قربانی میشود. وقتی کشور درآمدهای افسارگسیخته و نامتعارف دارد یا دچار تنگناهای اقتصادی است که ناشی از تصمیمات سیاسی است، در هر دو صورت نظم اقتصادی از بین رفته و اقتصاد فدای سیاستگذاریهای روزآمد میشود که هر دو مورد را بارها در تاریخ ایران شاهد بودهایم.
سیاست خارجی کشور منتفع است یا هزینه میدهد؟
دستگاه سیاسی و دیپلماسی ایران وقتی خودش را نیازمند به برنامهریزی میداند، کاملا با برنامهریزی عمل میکند. هم از جهت حرفشنوی از متولیان اقتصادی رسمی و غیررسمی یا رسانههای اقتصادی؛ ولی وقتی احساس بینیازی میکند، بههیچوجه حاضر نیست به توصیههای آنها عمل کند؛ چون میگوید شرایط عالی است و نیازی به دقت نظر و سختگیری نمیبیند.
در واقع فروش فردای مملکت به ازای امروز که وضعمان خوب است یا برعکس اگر وضع خراب باشد، اقتصاددان میگوید به فردا فکر کنید و سیاستگذاران میگویند ما مسائل همین الان را باید حل کنیم و برای حل مشکلات آنی فردا را فراموش میکنند. ما هر دو صورت را دیدهایم. دوران شکوفایی اقتصاد و درآمد بالا و دوران تنگناهای اقتصادی در ایران را هم دیدهایم که در هر دو مورد اقتصاددانان و برنامهریزان اقتصادی و نگاه اقتصاددانان دلسوز و مستقل نادیده گرفته میشود.
مورد دیگر اینکه در سالهای جدید بحث دیپلماسی اقتصادی و پیوند اقتصاددانها با سیاست راهبردی دیپلماسی از طریق راهکارهای بینالمللی فرادولتی است که هیچگاه در ایران جدی گرفته نشده است. دیپلماسی اقتصادی ایران همیشه مثل دیپلماسی عمومی ما ضعیف عمل کرده است یا بلد نبودهایم یا احساس نیاز نکردهایم.
در طول سالهای قرن بیستم بهویژه از می 1908 که در ایران نفت استخراج شد، مسئله درآمدهای ایران همیشه یکی از مبهماتی بوده که نهتنها شفافیت، نظارت، حسابرسی و فرصت برابر را در ایران خدشهدار کرده، بلکه بهطور جدی رابطه بین اقتصاد و سیاست را هم مخدوش کرده است. به این صورت که هرگاه ایران به درآمد غیرمنتظرهای دست یافته که درآمد نفتی در این بین بحث عمده ایران است، معمولا گزارههای مدنی که باید در تقابل بین سیاست و اقتصاد درست و راهبردی عمل کنند، از بین میروند؛ گزارههایی مانند حسابرسی، شفافیت، نظارت و فرصت برابر. در شرایط متعادل و متعارف اینها لطمهای ایجاد نمیکند، چون کاملا معلوم است؛ اما اگر دقت کنید چند مسئله ساده و بنیادی در طول تاریخ ایران هست که هیچگاه شفاف نبوده و نیست. اینکه چقدر نفت استخراج میکنیم؟ دقیقا چقدر درآمد نفتی داریم؟ این درآمدها دقیقا و مشخصا در کجا هزینه میشوند؟
قبل و بعد از انقلاب به این پرسشها بهدرستی پاسخ داده نشده است؛ چراکه نهادهای نظارتی یا وجود ندارند یا کارایی لازم و کافی را ندارند.
به همین دلیل دعوایی که آقای احمدینژاد با سازمان برنامه و بودجه و مؤسسات حسابرسی ایران داشت، امیرعباس هویدا به شکل دیگری با خداداد فرمانفرماییان داشت؛ بنابراین جنس دعواها کموبیش شبیه هم هست. این موضوع زمانی شفافتر میشود که مملکت دچار افزایش شدید نقدینگی و درآمد میشود و حسابرسان و اقتصاددانان به مزاحمانی تبدیل میشوند که نباید به آنها توجه کرد؛ چون رشد شتابان مورد علاقه پادشاه مطرح بود، بهویژه در دهه 50 شمسی و بعد هم در دوران دیگر. در زمان قاجار هم بود، اما به شدت دهه 50 نبود. آنجا شاه کاری به بودجهبندی ندارد؛ حتی کاری به وزرای اقتصادی و دارایی ندارد و میخواهد خودش عمل کند که نتیجهاش تورم افسارگسیخته است که مملکت از نقدینگی بهشدت بالا به جایی میرسد که مشکل نقدینگی دارد. در 1352 ایران بهشدت نقدینگی افسارگسیخته دارد، اما در سال 55 کشور به افلاس میافتد و تمام قراردادهای بینالمللی را به قرارداد تهاتری نفت تبدیل میکند؛ حتی قراردادهای نظامی و ساختوساز با کشورهای متحدش را هم نمیتواند بپردازد. بخش دوم اینکه مشکلات سیاسی و بینالمللی باعث میشود در دوران تحریم درآمد نفتی کم شود. قبل از انقلاب هم
مناقشات نفتی دوره رضاشاه، جنگ جهانی اول و دوم بوده است. در این زمان اقتصاددانان و مشاوران راهبردی مالی حذف میشوند؛ چون در برهه حساس تاریخی هستیم و در نتیجه حرف کسانی که باید بهطور متعارف اقتصاد، تجارت، سرمایهگذاری و صنعت انجام دهند، شنیده نمیشود و کسانی جلو میآیند که میگویند ما در شرایط نامتعارف میتوانیم عمل کنیم و به تعبیر امروزه چریک اقتصادی هستیم. اینجا مسئله رانت مطرح میشود و نظارت، شفافیت، حسابرسی و فرصت برابر قربانی میشود. وقتی کشور درآمدهای افسارگسیخته و نامتعارف دارد یا دچار تنگناهای اقتصادی است که ناشی از تصمیمات سیاسی است، در هر دو صورت نظم اقتصادی از بین رفته و اقتصاد فدای سیاستگذاریهای روزآمد میشود که هر دو مورد را بارها در تاریخ ایران شاهد بودهایم.
سیاست خارجی کشور منتفع است یا هزینه میدهد؟
دستگاه سیاسی و دیپلماسی ایران وقتی خودش را نیازمند به برنامهریزی میداند، کاملا با برنامهریزی عمل میکند. هم از جهت حرفشنوی از متولیان اقتصادی رسمی و غیررسمی یا رسانههای اقتصادی؛ ولی وقتی احساس بینیازی میکند، بههیچوجه حاضر نیست به توصیههای آنها عمل کند؛ چون میگوید شرایط عالی است و نیازی به دقت نظر و سختگیری نمیبیند.
در واقع فروش فردای مملکت به ازای امروز که وضعمان خوب است یا برعکس اگر وضع خراب باشد، اقتصاددان میگوید به فردا فکر کنید و سیاستگذاران میگویند ما مسائل همین الان را باید حل کنیم و برای حل مشکلات آنی فردا را فراموش میکنند. ما هر دو صورت را دیدهایم. دوران شکوفایی اقتصاد و درآمد بالا و دوران تنگناهای اقتصادی در ایران را هم دیدهایم که در هر دو مورد اقتصاددانان و برنامهریزان اقتصادی و نگاه اقتصاددانان دلسوز و مستقل نادیده گرفته میشود.
مورد دیگر اینکه در سالهای جدید بحث دیپلماسی اقتصادی و پیوند اقتصاددانها با سیاست راهبردی دیپلماسی از طریق راهکارهای بینالمللی فرادولتی است که هیچگاه در ایران جدی گرفته نشده است. دیپلماسی اقتصادی ایران همیشه مثل دیپلماسی عمومی ما ضعیف عمل کرده است یا بلد نبودهایم یا احساس نیاز نکردهایم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.