«دونباس»، میدان بازی کرملین
هنگامی که ویکتور یانوکوویچ، رئیسجمهوری اوکراین و متحد روسیه در فوریه 2014 با اعتراضهای گسترده مردم اوکراین از سمت خود برکنار شد، روسیه با الحاق شبهجزیره کریمه به خاک روسیه پاسخ سقوط دولت مورد حمایت خود را داد؛ اما اقدامات روسیه تنها به الحاق کریمه محدود نشد و ولادیمیر پوتین با حمایت نظامی از شورشیان روسزبان منطقه «دونباس» در شرق اوکراین آتش جنگ داخلی در این کشور را روشن کرد که تاکنون بیش از 14 هزار کشته بر جا گذاشته است. در آوریل 2014، شورشیان تحت حمایت روسیه ساختمانهای دولتی را در شهرهای دونتسک و لوهانسک تصرف و ایجاد «جمهوری خلق» را اعلام کردند و با سربازان اوکراینی به جنگ پرداختند. یک ماه بعد، مناطق جداییطلب، یک رأیگیری برای اعلام استقلال از اوکراین و پیوستن به خاک روسیه برگزار کردند؛ اما مسکو این درخواست را نپذیرفت و به جای آن تلاش کرد تا از سلطه شورشیان مورد حمایت خود بر شرق اوکراین، بهعنوان ابزاری برای حفظ اوکراین در مدار خود و جلوگیری از پیوستن این کشور به ناتو استفاده کند. اوکراین و غرب، روسیه را به حمایت نظامی از شورشیان متهم کردند؛ اما مسکو ادعا کردروسهایی که در مناطق شرقی اوکراین
میجنگند، داوطلبانه چنین کردهاند.
در میان درگیریهای زمینی و هوایی مرگبار در منطقه دونباس، یک پرواز خطوط هوایی مالزی در 17 جولای 2014 بر فراز شرق اوکراین سرنگون شد و تمام 298 سرنشین آن کشته شدند. تحقیقات بینالمللی به این نتیجه رسید که این هواپیمای مسافربری با موشک روسی و از منطقه تحت کنترل شورشیان در اوکراین سرنگون شده است؛ اما مسکو همچنان هرگونه دخالت در این کشتار را رد کرده است.
توافقنامههای مینسک
پس از شکست گسترده نیروهای اوکراینی در آگوست 2014، نمایندگان کییف، شورشیان مورد حمایت روسیه و سازمان امنیت و همکاری اروپا در سپتامبر 2014 در مینسک پایتخت بلاروس، سند آتشبس امضا کردند. این سند شامل اجرای آتشبس زیر نظر سازمان امنیت و همکاری اروپا، عقبنشینی همه شورشیان خارجی، مبادله اسیران و گروگانها، عفو شورشیان و این وعده بود که مناطق جداییطلب میتوانند از درجهای از خودمختاری برخوردار باشند. این آتشبس به سرعت نقض و نبردهای خونین دوباره از سر گرفته شد که منجر به شکست بزرگ دیگری برای نیروهای اوکراینی در «دبالتسوه» در ژانویه تا فوریه 2015 شد.
میانجیگری فرانسه و آلمان باعث امضای یک توافقنامه صلح دیگر در فوریه 2015 در مینسک از سوی نمایندگان اوکراین، روسیه و شورشیان شد. آتشبس جدید، شامل عقبنشینی سلاحهای سنگین و مجموعهای از اقدامات برای حلوفصل سیاسی بحران میشد. همچنین بیانیهای در حمایت از این توافق از سوی رهبران روسیه، اوکراین، فرانسه و آلمان امضا شد. توافق صلح 2015 در واقع زمینهساز کودتای دیپلماتیک بزرگ کرملین علیه اوکراین بود و مسکو این کشور را موظف کرد تا به مناطق جداییطلب اختیارات ویژه اعطا کند. حکومت پوتین به شورشیان کمک کرد تا نیروی پلیس خود را ایجاد کنند و در انتصاب دادستانها و قضات محلی هم نفوذ بیشتری داشته باشند. براساس این توافق، اوکراین تنها پس از اعطای خودمختاری به شورشیان و برگزاری انتخابات محلی تحت نظارت سازمان امنیت و همکاری اروپا میتواند کنترل حدود 200 کیلومتری مرز خود با روسیه در مناطق تحت کنترل شورشیان را به دست آورد. این بند از توافق با خشم و اعتراض بسیاری از اوکراینیها روبهرو شده و آن را خیانت به منافع ملی میدانند و بههمیندلیل اجرای آن متوقف شده است. با متوقفشدن اجرای توافق مینسک، امید مسکو برای استفاده از
مناطق تحت کنترل شورشیان مورد حمایت خود برای تأثیرگذاری مستقیم بر سیاست اوکراین شکست خورده بود؛ اما در آن سو هم فرسایشیشدن درگیریها و فساد داخلی اوکراین، منابع مالی حکومت کییف را تخلیه کرده و عملا برنامه این کشور را برای پیوستن به ناتو که در قانون اساسی اوکراین ذکر شده، متوقف کرده است. مسکو همچنین با اعطای بیش از 720 هزار پاسپورت روسی به تقریبا یکپنجم جمعیت حدود 3.6 میلیونی دونباس تلاش کرده است تا کنترل و نفوذ خود بر مناطق شورشی را تضمین کند.
حکومت پوتین کمکهای اقتصادی و مالی زیادی به مناطق جداییطلب ارائه داده است؛ اما این کمکها برای کاهش خسارات عظیم جنگ و تقویت اقتصاد منطقه کافی نبوده است. اقتصاد منطقه دونباس قبل از آغاز جنگ سال 2014 حدود 16 درصد از تولید ناخالص داخلی اوکراین را تشکیل میداد.
تلاش ناکام برای احیای صلح
در بحبوحه تنشهای فزاینده ماهها و هفتههای اخیر بر سر استقرار نیروهای روسیه در نزدیکی اوکراین، فرانسه و آلمان تلاشهای جدیدی را برای پایبندی به توافقنامه 2015 آغاز کردند، به این امید که بتواند به خروج از بنبست فعلی کمک کند.
مقامهای اوکراینی در مواجهه با درخواستهای برلین و پاریس برای اجرای آن، به انتقاد از توافق مینسک پرداختند و آن را زمینهساز ازدسترفتن استقلال و کنترل کامل روسیه بر این کشور دانستند. در نهایت هم دو دور مذاکرات در پاریس و برلین بین فرستادگان روسیه، اوکراین، فرانسه و آلمان هیچ پیشرفتی نداشت. در همین حال پارلمان روسیه هفته گذشته از پوتین خواست استقلال مناطق تحت کنترل شورشیان در شرق اوکراین را به رسمیت بشناسد و پوتین هم روز دوشنبه و پس از درخواست ویدئویی رهبران شورشیان، استقلال این مناطق را به رسمیت شناخت و دستور ورود نظامیان روسی به خاک اوکراین را صادر کرد. مقدمات این کار هم در روزهای گذشته در حال فراهمشدن بود. در روزهای اخیر شورشیان مورد حمایت مسکو دوباره تیراندازی به سمت نظامیان اوکراینی را آغاز کرده بودند؛ اما روسیه ادعا میکرد که این درگیری را اوکراین آغاز کرده و قصد دارد برای بهدستگرفتن کنترل بر این مناطق از زور استفاده کند.
روز جمعه هم رهبران جداییطلب با انتشار ویدئوهایی، ادعا کردند که عملیات تخلیه غیرنظامیان در مواجهه با آنچه «تجاوز» اوکراین توصیف کردند، آغاز شده است؛ اما دادههای این ویدئو نشان میدهد که این تصاویر چند روز قبل و زمانی ضبط شده که اوضاع منطقه آرام بوده است. این موضوع نشان از برنامه از قبل طراحیشده روسیه و شورشیان مورد حمایت این کشور برای جداکردن بخشی از خاک اوکراین و اعمال کنترل روسیه بر آن مناطق دارد.
به رسمیت شناختن استقلال مناطق تحت کنترل شورشیان از سوی پوتین عملا توافقنامههای صلح مینسک را بیاعتبار میکند و به تنشهای مسکو با غرب دامن میزند. پوتین گفته است که مسکو قراردادهایی را با مناطق شورشی امضا خواهد کرد؛ اقدامی که میتواند راه را برای حمایت آشکار علنی نظامی روسیه از این شورشیان هموارتر کند.
هنگامی که ویکتور یانوکوویچ، رئیسجمهوری اوکراین و متحد روسیه در فوریه 2014 با اعتراضهای گسترده مردم اوکراین از سمت خود برکنار شد، روسیه با الحاق شبهجزیره کریمه به خاک روسیه پاسخ سقوط دولت مورد حمایت خود را داد؛ اما اقدامات روسیه تنها به الحاق کریمه محدود نشد و ولادیمیر پوتین با حمایت نظامی از شورشیان روسزبان منطقه «دونباس» در شرق اوکراین آتش جنگ داخلی در این کشور را روشن کرد که تاکنون بیش از 14 هزار کشته بر جا گذاشته است. در آوریل 2014، شورشیان تحت حمایت روسیه ساختمانهای دولتی را در شهرهای دونتسک و لوهانسک تصرف و ایجاد «جمهوری خلق» را اعلام کردند و با سربازان اوکراینی به جنگ پرداختند. یک ماه بعد، مناطق جداییطلب، یک رأیگیری برای اعلام استقلال از اوکراین و پیوستن به خاک روسیه برگزار کردند؛ اما مسکو این درخواست را نپذیرفت و به جای آن تلاش کرد تا از سلطه شورشیان مورد حمایت خود بر شرق اوکراین، بهعنوان ابزاری برای حفظ اوکراین در مدار خود و جلوگیری از پیوستن این کشور به ناتو استفاده کند. اوکراین و غرب، روسیه را به حمایت نظامی از شورشیان متهم کردند؛ اما مسکو ادعا کردروسهایی که در مناطق شرقی اوکراین
میجنگند، داوطلبانه چنین کردهاند.
در میان درگیریهای زمینی و هوایی مرگبار در منطقه دونباس، یک پرواز خطوط هوایی مالزی در 17 جولای 2014 بر فراز شرق اوکراین سرنگون شد و تمام 298 سرنشین آن کشته شدند. تحقیقات بینالمللی به این نتیجه رسید که این هواپیمای مسافربری با موشک روسی و از منطقه تحت کنترل شورشیان در اوکراین سرنگون شده است؛ اما مسکو همچنان هرگونه دخالت در این کشتار را رد کرده است.
توافقنامههای مینسک
پس از شکست گسترده نیروهای اوکراینی در آگوست 2014، نمایندگان کییف، شورشیان مورد حمایت روسیه و سازمان امنیت و همکاری اروپا در سپتامبر 2014 در مینسک پایتخت بلاروس، سند آتشبس امضا کردند. این سند شامل اجرای آتشبس زیر نظر سازمان امنیت و همکاری اروپا، عقبنشینی همه شورشیان خارجی، مبادله اسیران و گروگانها، عفو شورشیان و این وعده بود که مناطق جداییطلب میتوانند از درجهای از خودمختاری برخوردار باشند. این آتشبس به سرعت نقض و نبردهای خونین دوباره از سر گرفته شد که منجر به شکست بزرگ دیگری برای نیروهای اوکراینی در «دبالتسوه» در ژانویه تا فوریه 2015 شد.
میانجیگری فرانسه و آلمان باعث امضای یک توافقنامه صلح دیگر در فوریه 2015 در مینسک از سوی نمایندگان اوکراین، روسیه و شورشیان شد. آتشبس جدید، شامل عقبنشینی سلاحهای سنگین و مجموعهای از اقدامات برای حلوفصل سیاسی بحران میشد. همچنین بیانیهای در حمایت از این توافق از سوی رهبران روسیه، اوکراین، فرانسه و آلمان امضا شد. توافق صلح 2015 در واقع زمینهساز کودتای دیپلماتیک بزرگ کرملین علیه اوکراین بود و مسکو این کشور را موظف کرد تا به مناطق جداییطلب اختیارات ویژه اعطا کند. حکومت پوتین به شورشیان کمک کرد تا نیروی پلیس خود را ایجاد کنند و در انتصاب دادستانها و قضات محلی هم نفوذ بیشتری داشته باشند. براساس این توافق، اوکراین تنها پس از اعطای خودمختاری به شورشیان و برگزاری انتخابات محلی تحت نظارت سازمان امنیت و همکاری اروپا میتواند کنترل حدود 200 کیلومتری مرز خود با روسیه در مناطق تحت کنترل شورشیان را به دست آورد. این بند از توافق با خشم و اعتراض بسیاری از اوکراینیها روبهرو شده و آن را خیانت به منافع ملی میدانند و بههمیندلیل اجرای آن متوقف شده است. با متوقفشدن اجرای توافق مینسک، امید مسکو برای استفاده از
مناطق تحت کنترل شورشیان مورد حمایت خود برای تأثیرگذاری مستقیم بر سیاست اوکراین شکست خورده بود؛ اما در آن سو هم فرسایشیشدن درگیریها و فساد داخلی اوکراین، منابع مالی حکومت کییف را تخلیه کرده و عملا برنامه این کشور را برای پیوستن به ناتو که در قانون اساسی اوکراین ذکر شده، متوقف کرده است. مسکو همچنین با اعطای بیش از 720 هزار پاسپورت روسی به تقریبا یکپنجم جمعیت حدود 3.6 میلیونی دونباس تلاش کرده است تا کنترل و نفوذ خود بر مناطق شورشی را تضمین کند.
حکومت پوتین کمکهای اقتصادی و مالی زیادی به مناطق جداییطلب ارائه داده است؛ اما این کمکها برای کاهش خسارات عظیم جنگ و تقویت اقتصاد منطقه کافی نبوده است. اقتصاد منطقه دونباس قبل از آغاز جنگ سال 2014 حدود 16 درصد از تولید ناخالص داخلی اوکراین را تشکیل میداد.
تلاش ناکام برای احیای صلح
در بحبوحه تنشهای فزاینده ماهها و هفتههای اخیر بر سر استقرار نیروهای روسیه در نزدیکی اوکراین، فرانسه و آلمان تلاشهای جدیدی را برای پایبندی به توافقنامه 2015 آغاز کردند، به این امید که بتواند به خروج از بنبست فعلی کمک کند.
مقامهای اوکراینی در مواجهه با درخواستهای برلین و پاریس برای اجرای آن، به انتقاد از توافق مینسک پرداختند و آن را زمینهساز ازدسترفتن استقلال و کنترل کامل روسیه بر این کشور دانستند. در نهایت هم دو دور مذاکرات در پاریس و برلین بین فرستادگان روسیه، اوکراین، فرانسه و آلمان هیچ پیشرفتی نداشت. در همین حال پارلمان روسیه هفته گذشته از پوتین خواست استقلال مناطق تحت کنترل شورشیان در شرق اوکراین را به رسمیت بشناسد و پوتین هم روز دوشنبه و پس از درخواست ویدئویی رهبران شورشیان، استقلال این مناطق را به رسمیت شناخت و دستور ورود نظامیان روسی به خاک اوکراین را صادر کرد. مقدمات این کار هم در روزهای گذشته در حال فراهمشدن بود. در روزهای اخیر شورشیان مورد حمایت مسکو دوباره تیراندازی به سمت نظامیان اوکراینی را آغاز کرده بودند؛ اما روسیه ادعا میکرد که این درگیری را اوکراین آغاز کرده و قصد دارد برای بهدستگرفتن کنترل بر این مناطق از زور استفاده کند.
روز جمعه هم رهبران جداییطلب با انتشار ویدئوهایی، ادعا کردند که عملیات تخلیه غیرنظامیان در مواجهه با آنچه «تجاوز» اوکراین توصیف کردند، آغاز شده است؛ اما دادههای این ویدئو نشان میدهد که این تصاویر چند روز قبل و زمانی ضبط شده که اوضاع منطقه آرام بوده است. این موضوع نشان از برنامه از قبل طراحیشده روسیه و شورشیان مورد حمایت این کشور برای جداکردن بخشی از خاک اوکراین و اعمال کنترل روسیه بر آن مناطق دارد.
به رسمیت شناختن استقلال مناطق تحت کنترل شورشیان از سوی پوتین عملا توافقنامههای صلح مینسک را بیاعتبار میکند و به تنشهای مسکو با غرب دامن میزند. پوتین گفته است که مسکو قراردادهایی را با مناطق شورشی امضا خواهد کرد؛ اقدامی که میتواند راه را برای حمایت آشکار علنی نظامی روسیه از این شورشیان هموارتر کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.