جانهای بیمار؛ چالش معنا
الهام فخاری- کنشگر اجتماعی و روانشناس
در کوران مسئلهها، پنجه در چالشهای خرد و کلان، ناخرسند از رویهها، جایی یا گاهی آدم دچار یک ایست (سکته) فلسفی میشود. «آیا زندگی ارزش زیستن دارد؟»؛ آیا تخصص، گواهینامهها و تجربه هر یک از ما توانسته از فشار چالشها بکاهد؟ هول بیمعنایی زندگی را چاره سازد یا جان ناآراممان را خرسند کند؟ هنگامی که دشواریها و تنشهای اقتصاد بیمار و تورمی همواره بر فشار روانی مردم میافزایند، کووید19 هر روز جان بسیاری از آدمها را میگیرد و وضعیت فرساینده است، چهبسا بخشهایی از جامعه، ازجمله و بهویژه طبقه متوسط لهشده و متخصصان، دچار چالشی درونی درباره معنای زندگی شدهاند. درههای اقتصادی-مالی تنشهای روانی و اجتماعی در پی دارند و کار دشوارتر میشود؛ چون دوره رشد بزرگسالی چالش معنای زندگی را هم دربر دارد. در راستای این مسئله، نشر بیدگل کتاب «جانهای بیمار، ذهنهای سرحال» را از سال 99 تاکنون به چاپ چهارم رسانده است. این نوشته جان کاگ، روانشناس و فلسفهپژوه دانشگاه هاروارد را مهدی نصرالهزاده برگردانده و سارا شجاعی ویراستاری کرده است. کتاب در 222 صفحه و در گروه دانش زندگی و دستههای موضوعی کارکردگرایی (عملگرایی= پراگماتیسم) و ویلیام جیمز چاپ شده است. پس از نام و شناسه و سیاهه کتاب، نویسنده در پیشگفتار به «نفرت از زندگی» میپردازد. او از دستنوشتههای گویای سردرگمی، بیزاری و بنبست معنایی در زندگی ویلیام جیمز و خودش گواه میآورد تا بتواند بگوید چگونه یک متخصص فلسفهپرداز و روانشناس هم دچار گردابهای روانشناختی و معنایی میشود. از تصمیم و رفتار تکاندهنده آدمهایی برخوردار و سامانیافته میگوید که چگونه باورها و روال روزمره ما را بر هم میزنند و وادارمان میکنند که درنگ کنیم: «چرا این اتفاق افتاده است؟». جان کاگ، نویسنده کتاب، این نوشتهاش را در شش گفتار سازماندهی کرده است. در گفتار نخست، «جبرگرایی و یأس» را به پیش میکشد. پدیدآیی و زادهشدن ما بیاجازه ما رخ داده و گویا اینکه کی و کجا و در چنبره چه نیروهایی باید زندگی آغاز کنیم بیشتر بختی (تصادفی/احتمالی) است. در اینجا به این واقعیت که 75 درصد خودکشیها در کشورهایی با درآمد پایین و متوسط و درگیر چالش اقتصادی است، اشاره شده و در پی آن زندگی ویلیام جیمز، بنیانگذار فلسفه کارکردگرایی، بازخوانی شده است. چالش معنای زندگی، در موقعیتهای فرساینده اقتصادی و درماندگی و هم در میان متخصصان برخوردار مسئلهای برجسته است. در پی این گفتار، سرجسته «آزادی و زندگی» پرداخته میشود. در گفتار دو، با بازگوکردن روند زندگی و افسردگی جیمز به فرازوفرودهای عاطفی، همانندییابی میان تجربه عشق و آزادی و یادداشتهای جیمز درباره جانرنجورانی با توانایی هوشی و تخصصهای برجسته پرداخته شده است. در گفتار سه با سرجسته «روانشناسی و ذهن سلیم» نویسنده باور دارد که روانشناس و فلسفهپردازی چون ویلیام جیمز در کار تخصصی روانشناسی بهراستی در روندی از جستوجوی شخصی و درمانیابی برای جان رنجور خویش بوده است. او با اشاره به ردکردن جبرگرایی از سوی جیمز، به راهنمای کاری برای ازمیانبرداشتن یا مهار بازدارندههایی است که در نمود عادت و تعصب ما را در تله و تنگنا گرفتار میکنند. او از «اراده آزاد» سخن میگوید، ولی میپرسد «آیا وقتی شکست میخوریم راه چارهای داریم؟». در گفتار چهار راه چاره را در «آگاهی و استعلا» بازشناسی میکند و باور دارد ما میتوانیم خواریها و سرخوردگیها را تاب بیاوریم، دچار ایستایی نمانیم و از آگاهی برای رستگاری بهره بگیریم. او پنداشت، آگاهی و شناخت را روانبودن میان گذشته، اکنون و در راه آینده بازشناسی میکند. ناپایداری و نسبیبودن برداشت ما از حقیقت چیزی است که در گفتار پنچ به آن پرداخته شده است. نویسنده روشن میکند که کارکردگرایی ابزار یا راهی برای گریز از خردگرایی یا مانند اینها نیست. اگر میگوییم کارکردگرایی میتواند زندگیها را نجات دهد و جیمز پافشاری دارد «از زندگی نترس»، واگوی این نیست که همه مسئلهها گرهگشایی شده یا از میان برداشته میشوند. جان کاگ کارکردگرایی را درباره زندگی و بهبودبخشیدن به آن و همین را بسنده و ارزنده میداند. او در این راستا هم از روزهای روشن و هم از تجربههای تاریک خود گفته است. گفتار پایانی «حیرت و امید» نام دارد. کاگ در این گفتار با یادکرد از تجربه خودکشی کسی از دانشگاهیان هاروارد این گمانه را بازگو میکند که شاید آن فرد باور داشته که «انتخاب مردن» تنها تصمیم آزادانه در توان آدمی است، ولی با اشاره به اندیشهها و چالشهای ویلیام جیمز این گمانه را رد کرده است. به باور کاگ زندگی سرشار از شایدهایی است که در نمودهای بیشمار جریان دارد و به زندگی هریک از ما معنا میبخشد. کاگ از امیدوارماندن و کوشش هوشیارانه ویلیام جیمز، فلسفهپرداز نامدار آمریکایی و هماندیشان او میگوید و نقش او را در یاری رساندن به جانهای آزرده سرنوشتساز میداند. در پایان این برگردان روان از کتاب، برگرداننده (مترجم) یادداشتی چندصفحهای دارد و در آن از روشنایی امیدی در دل این همه تاریکی مینویسد. او بهبودباوری برگرفته از کارکردگرایی را چیزی ناهمانند با «امیدوار بیعمل» و چهبسا متخصص ناامید میداند. نصرالهزاده خوشبختی را نهتنها گونهای کنش یا کار، بلکه کار همراه با خوشبختی را کنشی دلیرانه برمیشمارد. در پایان کتاب هم سپاسگزاریها و کتابهای پیشنهادی آورده شدهاند. بسیاری از ما این روزها دچار بنبستها و تنشهای گوناگون زندگی دشوارمان هستیم. در این میانه چهبسا کتابی روان، به شیوه خودزندگینامهنویسی و بر پایه فلسفه امیدبخش کارکردگرایی میتواند بر انده و خستگیهایمان روشنایی بتاباند، نه اینکه واقعیتی دگرگون شود، بلکه برداشت و پردازش ما بازسنجی و چهبسا کار، کنش و راهی ساخته شود.
در کوران مسئلهها، پنجه در چالشهای خرد و کلان، ناخرسند از رویهها، جایی یا گاهی آدم دچار یک ایست (سکته) فلسفی میشود. «آیا زندگی ارزش زیستن دارد؟»؛ آیا تخصص، گواهینامهها و تجربه هر یک از ما توانسته از فشار چالشها بکاهد؟ هول بیمعنایی زندگی را چاره سازد یا جان ناآراممان را خرسند کند؟ هنگامی که دشواریها و تنشهای اقتصاد بیمار و تورمی همواره بر فشار روانی مردم میافزایند، کووید19 هر روز جان بسیاری از آدمها را میگیرد و وضعیت فرساینده است، چهبسا بخشهایی از جامعه، ازجمله و بهویژه طبقه متوسط لهشده و متخصصان، دچار چالشی درونی درباره معنای زندگی شدهاند. درههای اقتصادی-مالی تنشهای روانی و اجتماعی در پی دارند و کار دشوارتر میشود؛ چون دوره رشد بزرگسالی چالش معنای زندگی را هم دربر دارد. در راستای این مسئله، نشر بیدگل کتاب «جانهای بیمار، ذهنهای سرحال» را از سال 99 تاکنون به چاپ چهارم رسانده است. این نوشته جان کاگ، روانشناس و فلسفهپژوه دانشگاه هاروارد را مهدی نصرالهزاده برگردانده و سارا شجاعی ویراستاری کرده است. کتاب در 222 صفحه و در گروه دانش زندگی و دستههای موضوعی کارکردگرایی (عملگرایی= پراگماتیسم) و ویلیام جیمز چاپ شده است. پس از نام و شناسه و سیاهه کتاب، نویسنده در پیشگفتار به «نفرت از زندگی» میپردازد. او از دستنوشتههای گویای سردرگمی، بیزاری و بنبست معنایی در زندگی ویلیام جیمز و خودش گواه میآورد تا بتواند بگوید چگونه یک متخصص فلسفهپرداز و روانشناس هم دچار گردابهای روانشناختی و معنایی میشود. از تصمیم و رفتار تکاندهنده آدمهایی برخوردار و سامانیافته میگوید که چگونه باورها و روال روزمره ما را بر هم میزنند و وادارمان میکنند که درنگ کنیم: «چرا این اتفاق افتاده است؟». جان کاگ، نویسنده کتاب، این نوشتهاش را در شش گفتار سازماندهی کرده است. در گفتار نخست، «جبرگرایی و یأس» را به پیش میکشد. پدیدآیی و زادهشدن ما بیاجازه ما رخ داده و گویا اینکه کی و کجا و در چنبره چه نیروهایی باید زندگی آغاز کنیم بیشتر بختی (تصادفی/احتمالی) است. در اینجا به این واقعیت که 75 درصد خودکشیها در کشورهایی با درآمد پایین و متوسط و درگیر چالش اقتصادی است، اشاره شده و در پی آن زندگی ویلیام جیمز، بنیانگذار فلسفه کارکردگرایی، بازخوانی شده است. چالش معنای زندگی، در موقعیتهای فرساینده اقتصادی و درماندگی و هم در میان متخصصان برخوردار مسئلهای برجسته است. در پی این گفتار، سرجسته «آزادی و زندگی» پرداخته میشود. در گفتار دو، با بازگوکردن روند زندگی و افسردگی جیمز به فرازوفرودهای عاطفی، همانندییابی میان تجربه عشق و آزادی و یادداشتهای جیمز درباره جانرنجورانی با توانایی هوشی و تخصصهای برجسته پرداخته شده است. در گفتار سه با سرجسته «روانشناسی و ذهن سلیم» نویسنده باور دارد که روانشناس و فلسفهپردازی چون ویلیام جیمز در کار تخصصی روانشناسی بهراستی در روندی از جستوجوی شخصی و درمانیابی برای جان رنجور خویش بوده است. او با اشاره به ردکردن جبرگرایی از سوی جیمز، به راهنمای کاری برای ازمیانبرداشتن یا مهار بازدارندههایی است که در نمود عادت و تعصب ما را در تله و تنگنا گرفتار میکنند. او از «اراده آزاد» سخن میگوید، ولی میپرسد «آیا وقتی شکست میخوریم راه چارهای داریم؟». در گفتار چهار راه چاره را در «آگاهی و استعلا» بازشناسی میکند و باور دارد ما میتوانیم خواریها و سرخوردگیها را تاب بیاوریم، دچار ایستایی نمانیم و از آگاهی برای رستگاری بهره بگیریم. او پنداشت، آگاهی و شناخت را روانبودن میان گذشته، اکنون و در راه آینده بازشناسی میکند. ناپایداری و نسبیبودن برداشت ما از حقیقت چیزی است که در گفتار پنچ به آن پرداخته شده است. نویسنده روشن میکند که کارکردگرایی ابزار یا راهی برای گریز از خردگرایی یا مانند اینها نیست. اگر میگوییم کارکردگرایی میتواند زندگیها را نجات دهد و جیمز پافشاری دارد «از زندگی نترس»، واگوی این نیست که همه مسئلهها گرهگشایی شده یا از میان برداشته میشوند. جان کاگ کارکردگرایی را درباره زندگی و بهبودبخشیدن به آن و همین را بسنده و ارزنده میداند. او در این راستا هم از روزهای روشن و هم از تجربههای تاریک خود گفته است. گفتار پایانی «حیرت و امید» نام دارد. کاگ در این گفتار با یادکرد از تجربه خودکشی کسی از دانشگاهیان هاروارد این گمانه را بازگو میکند که شاید آن فرد باور داشته که «انتخاب مردن» تنها تصمیم آزادانه در توان آدمی است، ولی با اشاره به اندیشهها و چالشهای ویلیام جیمز این گمانه را رد کرده است. به باور کاگ زندگی سرشار از شایدهایی است که در نمودهای بیشمار جریان دارد و به زندگی هریک از ما معنا میبخشد. کاگ از امیدوارماندن و کوشش هوشیارانه ویلیام جیمز، فلسفهپرداز نامدار آمریکایی و هماندیشان او میگوید و نقش او را در یاری رساندن به جانهای آزرده سرنوشتساز میداند. در پایان این برگردان روان از کتاب، برگرداننده (مترجم) یادداشتی چندصفحهای دارد و در آن از روشنایی امیدی در دل این همه تاریکی مینویسد. او بهبودباوری برگرفته از کارکردگرایی را چیزی ناهمانند با «امیدوار بیعمل» و چهبسا متخصص ناامید میداند. نصرالهزاده خوشبختی را نهتنها گونهای کنش یا کار، بلکه کار همراه با خوشبختی را کنشی دلیرانه برمیشمارد. در پایان کتاب هم سپاسگزاریها و کتابهای پیشنهادی آورده شدهاند. بسیاری از ما این روزها دچار بنبستها و تنشهای گوناگون زندگی دشوارمان هستیم. در این میانه چهبسا کتابی روان، به شیوه خودزندگینامهنویسی و بر پایه فلسفه امیدبخش کارکردگرایی میتواند بر انده و خستگیهایمان روشنایی بتاباند، نه اینکه واقعیتی دگرگون شود، بلکه برداشت و پردازش ما بازسنجی و چهبسا کار، کنش و راهی ساخته شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.