|

سواد یعنی ادبیات

رضا کوچک‌زاده.کارگردان و پژوهشگر نمایش

«... یک دم در این ظلام
درخشید و جَست و رفت».
نیمه دهه 70 بود و نسیم اصلاحات تازه داشت زندگی دیگری در پیش‌روی‌مان می‌گذاشت. سال‌هایی شگرف بود و شاید به‌ناچار دل خویش را وانهاده بودیم تا به امید ایمان بیاورد! که این سرزمین را درخور دگرگونی و پیشرفت می‌دیدیم. فرهنگ نرم‌نرم داشت از لاک خودش بیرون می‌آمد و کمی دلیر شده بود به حضوری فراگیر و کارآمد در جامعه سرخورده پس از جنگ با ویرانی‌ها و یاد عزیزان از‌دست‌‌شده‌اش. هنر آزرم بی‌جا و زینتی‌اش را وانهاده بود و نم‌نم رخ می‌نمود؛ نه چون گناهی پیشین که به‌عنوان پیشنهادی ارزشمند برای گذار و رشد و گسترش اندیشه و شکل‌دادن به زندگی. ولی هنوز گستره کتاب‌های تئاتری، بسیار ناچیز بود و بازار کهنه‌فروشان کتاب -‌ناجیان ذهن‌های ما‌- رونق داشت. روزگاری بود که رسیدن به هر کتاب نیافته، گویی فردوس را برایمان این‌جهانی می‌کرد. عطش خواندن به مدد دم مسیحایی دکتر فرهاد ناظرزاده و استاد محمد روشن و آثار درخشان بهرام بیضایی و... بر جان‌مان افتاده بود ولی کتاب‌های نمایش نایاب و کمیاب بودند و ما مانند بسیاری از دانشجویان آن دوره، تهی‌دستی دلشده و سرگردان بودیم. تجربه زیسته همان زمان خیلی زود آموخت‌مان که شیوه‌ای کارآمد پیش گیریم برای دانستن؛ هر‌یک از ما کتابی که به رنج بسیار به دستش می‌رسید، می‌خواند (می‌خورد) و سپس از همان روزی که به صفحه پایانی آن کتاب می‌رسید، می‌شد کتاب سخن‌گو برای دوستان و هم‌کلاسی‌ها. می‌نشستیم پای این برخوانی نوین و می‌آموختیم و لذت می‌بردیم از آشنایی گام به گام به آنچه نمی‌دانستیم. آن روزها عشق همه ما این بود که در برابر کتابی نایاب که دوستی برخوانی کرده برایمان، کتابی مهم‌تر بیابیم و بخوانیم و واکنشی برخوانانانه بسازیم در برابر آن کنش فرهنگی و چنین شد که محفل خُرد فرهنگی ما در اتاق‌های خوابگاه و پله‌های دانشکده پدیدار شد و هر‌گاه که غم نان اجازه داد یا بر گرسنگی‌ها چیره شدیم، زندگی‌اش را پی گرفت.
همین روزهای خواندن‌های بی‌امان بود که در کنار تماشای نمایش‌های شاید سومین سوگواره تئاتر دفاع مقدس به سخنرانی سالن شماره دو تئاتر شهر کشیده شدم و گوش دادم به کسی که نمی‌شناختمش. به هنرمندان می‌گفت گمان مکنید نخستین کسانی هستید که پرداختن به فضای جنگ را در نمایش تجربه می‌کنید. بسیاری تا‌کنون به آن پرداخته‌اند که بسیاری از ما خودخواهانه نخواسته‌ایم کار ارزشمندشان را دریابیم. مهم‌تر این است که نگاهی نوین به آن رویداد داشته باشید. سخنانش رنگ واپس‌گرایی هم‌وندانش را نداشت؛ بسی خردمندانه می‌نمود و برخلاف دیگران، تنها به بررسی جهان اثر می‌پرداخت؛ نه پدیدآورش. گفتارش چنان برایم شیرین شد که مسیری را همپا شدم با او و دیگرانی اندک که در راهروهای تئاتر شهر تا در خروجی مدام با او بحث می‌کردند و می‌پرسیدند از گفتاری که بسیاری را به پرسش واداشته بود. با این گروه کوچک همراهان رفتیم و ناگهان خویش را سوار بر مینی‌بوسی دیدم که ما را به هتلی نزدیک رساند. نمی‌دانستم کجا هستم و چرا؟ ولی زمان بیرونی برایم در سکون مانده بود و پیش نمی‌رفت و من تنها به سخنان او گوش سپرده بودم که دمی بازنمی‌ماند. بحثش را ادامه داد و به‌روشنی از «فتح‌نامه کلات» یاد کرد به‌عنوان مهم‌ترین نمایش‌نامه جنگی ایران تا آن زمان. بهرام بیضایی به‌گونه‌ای نامی ممنوع بود برای بسیاری از مدیران و هنرمندان آن روزها و به‌ویژه برای محفل‌های رسمی و دولتی هنر؛ ولی او از خط قرمزها گذشت؛ زیرا به یافته‌های خویش باور داشت. خوشبختانه متن را پیش‌تر خوانده بودم و نکته‌هایش را درمی‌یافتم ولی یادم هست که نگاه ویژه‌اش به متن برایم تازگی داشت. در اتاق کوچک هتل با دو، سه دوست دیگرش همچنان به سخنانش گوش می‌دادیم؛ و همان‌جا بود که اهلی شدم و با سعید تشکری دوست شدم. او یکی از برخوانانی شد که کتاب‌ها را به‌گونه‌ای دیگر برایم روایت می‌کرد. خوانشی دیگرگون و ژرف از آن خوانده‌ها داشت؛ نه مانند ما طوطی‌وار و سطحی. شاید او بود که نخستین‌بار برایم ارزش نگاه خواننده را به ارزش کتاب‌ها افزود تا دریابیم این آینه‌های روبه‌رو چه ابدیتی می‌توانند بسازند در دادوستد کنش خواندن. دوستی‌مان کم‌کم چنان گسترش یافت که از یاد بردیم فاصله‌ها و تفاوت نگره‌ها را. نزدیک شده بودیم؛ حتی اگر سال‌ها میان‌مان دیداری نبود. گاه تماسی می‌گرفت و در پی حالم بود و در کنارش کلاسی کوچک داشتیم برای یادآوری خوانده‌های تازه. و همیشه می‌پرسید «کتاب خوب چی خوندی؟». به‌راستی شاد می‌شد اگر کتابی به او پیشنهاد می‌دادم که نخوانده بود. هفته تمام نشده، پیام می‌داد که خواندم و تشکر می‌کرد که کتابی ارزشمند به او شناسانده‌ام. گاهی من تماس می‌گرفتم برای پرسیدن تندرستی‌اش و همزیستی سالیان با بیماری ناتمامش. گفت‌وگوهای ما بر زمان چیرگی داشت و گاه از یاد می‌بردیم که چه طولانی با هم صحبت می‌کنیم.
سعید به جای آنکه پنجره‌ای بر جهان کتاب‌ها بگشاید، دریچه‌ای بر اندیشه‌ها گشود. اسطوره نبود و گمان ندارم که می‌خواست باشد. مانند هر آدم دیگر با نقص‌های بشری‌اش زمینی شده بود و خویش به آن آگاه بود؛ ولی می‌خواست بداند و پیش برود و بر تاریکی‌هایش نوری بتاباند و به‌راستی هر آگاهی تازه چون کودکی نوجو به وجدش می‌آورد و حالش را دگرگون می‌کرد تا دمی بیماری را از یاد ببرد. می‌توانستی ساعت‌ها با او همسفر زمان و خِرد شوی و نیک‌اندیشی نیاکان و کارآمدی ادبیات را در زیست پررنج آدمیان کنونی مرور کنی و باز دریابی که «سواد یعنی ادبیات»؛ شناختی ژرف و روزآمد و کاربردی از ادبیات. چه باک اگر هر کتاب خوب تازه بتواند مرا به یاد کتاب‌دوستی چون او پیوند دهد و هستی‌اش را در دلم سبز کند!

«... یک دم در این ظلام
درخشید و جَست و رفت».
نیمه دهه 70 بود و نسیم اصلاحات تازه داشت زندگی دیگری در پیش‌روی‌مان می‌گذاشت. سال‌هایی شگرف بود و شاید به‌ناچار دل خویش را وانهاده بودیم تا به امید ایمان بیاورد! که این سرزمین را درخور دگرگونی و پیشرفت می‌دیدیم. فرهنگ نرم‌نرم داشت از لاک خودش بیرون می‌آمد و کمی دلیر شده بود به حضوری فراگیر و کارآمد در جامعه سرخورده پس از جنگ با ویرانی‌ها و یاد عزیزان از‌دست‌‌شده‌اش. هنر آزرم بی‌جا و زینتی‌اش را وانهاده بود و نم‌نم رخ می‌نمود؛ نه چون گناهی پیشین که به‌عنوان پیشنهادی ارزشمند برای گذار و رشد و گسترش اندیشه و شکل‌دادن به زندگی. ولی هنوز گستره کتاب‌های تئاتری، بسیار ناچیز بود و بازار کهنه‌فروشان کتاب -‌ناجیان ذهن‌های ما‌- رونق داشت. روزگاری بود که رسیدن به هر کتاب نیافته، گویی فردوس را برایمان این‌جهانی می‌کرد. عطش خواندن به مدد دم مسیحایی دکتر فرهاد ناظرزاده و استاد محمد روشن و آثار درخشان بهرام بیضایی و... بر جان‌مان افتاده بود ولی کتاب‌های نمایش نایاب و کمیاب بودند و ما مانند بسیاری از دانشجویان آن دوره، تهی‌دستی دلشده و سرگردان بودیم. تجربه زیسته همان زمان خیلی زود آموخت‌مان که شیوه‌ای کارآمد پیش گیریم برای دانستن؛ هر‌یک از ما کتابی که به رنج بسیار به دستش می‌رسید، می‌خواند (می‌خورد) و سپس از همان روزی که به صفحه پایانی آن کتاب می‌رسید، می‌شد کتاب سخن‌گو برای دوستان و هم‌کلاسی‌ها. می‌نشستیم پای این برخوانی نوین و می‌آموختیم و لذت می‌بردیم از آشنایی گام به گام به آنچه نمی‌دانستیم. آن روزها عشق همه ما این بود که در برابر کتابی نایاب که دوستی برخوانی کرده برایمان، کتابی مهم‌تر بیابیم و بخوانیم و واکنشی برخوانانانه بسازیم در برابر آن کنش فرهنگی و چنین شد که محفل خُرد فرهنگی ما در اتاق‌های خوابگاه و پله‌های دانشکده پدیدار شد و هر‌گاه که غم نان اجازه داد یا بر گرسنگی‌ها چیره شدیم، زندگی‌اش را پی گرفت.
همین روزهای خواندن‌های بی‌امان بود که در کنار تماشای نمایش‌های شاید سومین سوگواره تئاتر دفاع مقدس به سخنرانی سالن شماره دو تئاتر شهر کشیده شدم و گوش دادم به کسی که نمی‌شناختمش. به هنرمندان می‌گفت گمان مکنید نخستین کسانی هستید که پرداختن به فضای جنگ را در نمایش تجربه می‌کنید. بسیاری تا‌کنون به آن پرداخته‌اند که بسیاری از ما خودخواهانه نخواسته‌ایم کار ارزشمندشان را دریابیم. مهم‌تر این است که نگاهی نوین به آن رویداد داشته باشید. سخنانش رنگ واپس‌گرایی هم‌وندانش را نداشت؛ بسی خردمندانه می‌نمود و برخلاف دیگران، تنها به بررسی جهان اثر می‌پرداخت؛ نه پدیدآورش. گفتارش چنان برایم شیرین شد که مسیری را همپا شدم با او و دیگرانی اندک که در راهروهای تئاتر شهر تا در خروجی مدام با او بحث می‌کردند و می‌پرسیدند از گفتاری که بسیاری را به پرسش واداشته بود. با این گروه کوچک همراهان رفتیم و ناگهان خویش را سوار بر مینی‌بوسی دیدم که ما را به هتلی نزدیک رساند. نمی‌دانستم کجا هستم و چرا؟ ولی زمان بیرونی برایم در سکون مانده بود و پیش نمی‌رفت و من تنها به سخنان او گوش سپرده بودم که دمی بازنمی‌ماند. بحثش را ادامه داد و به‌روشنی از «فتح‌نامه کلات» یاد کرد به‌عنوان مهم‌ترین نمایش‌نامه جنگی ایران تا آن زمان. بهرام بیضایی به‌گونه‌ای نامی ممنوع بود برای بسیاری از مدیران و هنرمندان آن روزها و به‌ویژه برای محفل‌های رسمی و دولتی هنر؛ ولی او از خط قرمزها گذشت؛ زیرا به یافته‌های خویش باور داشت. خوشبختانه متن را پیش‌تر خوانده بودم و نکته‌هایش را درمی‌یافتم ولی یادم هست که نگاه ویژه‌اش به متن برایم تازگی داشت. در اتاق کوچک هتل با دو، سه دوست دیگرش همچنان به سخنانش گوش می‌دادیم؛ و همان‌جا بود که اهلی شدم و با سعید تشکری دوست شدم. او یکی از برخوانانی شد که کتاب‌ها را به‌گونه‌ای دیگر برایم روایت می‌کرد. خوانشی دیگرگون و ژرف از آن خوانده‌ها داشت؛ نه مانند ما طوطی‌وار و سطحی. شاید او بود که نخستین‌بار برایم ارزش نگاه خواننده را به ارزش کتاب‌ها افزود تا دریابیم این آینه‌های روبه‌رو چه ابدیتی می‌توانند بسازند در دادوستد کنش خواندن. دوستی‌مان کم‌کم چنان گسترش یافت که از یاد بردیم فاصله‌ها و تفاوت نگره‌ها را. نزدیک شده بودیم؛ حتی اگر سال‌ها میان‌مان دیداری نبود. گاه تماسی می‌گرفت و در پی حالم بود و در کنارش کلاسی کوچک داشتیم برای یادآوری خوانده‌های تازه. و همیشه می‌پرسید «کتاب خوب چی خوندی؟». به‌راستی شاد می‌شد اگر کتابی به او پیشنهاد می‌دادم که نخوانده بود. هفته تمام نشده، پیام می‌داد که خواندم و تشکر می‌کرد که کتابی ارزشمند به او شناسانده‌ام. گاهی من تماس می‌گرفتم برای پرسیدن تندرستی‌اش و همزیستی سالیان با بیماری ناتمامش. گفت‌وگوهای ما بر زمان چیرگی داشت و گاه از یاد می‌بردیم که چه طولانی با هم صحبت می‌کنیم.
سعید به جای آنکه پنجره‌ای بر جهان کتاب‌ها بگشاید، دریچه‌ای بر اندیشه‌ها گشود. اسطوره نبود و گمان ندارم که می‌خواست باشد. مانند هر آدم دیگر با نقص‌های بشری‌اش زمینی شده بود و خویش به آن آگاه بود؛ ولی می‌خواست بداند و پیش برود و بر تاریکی‌هایش نوری بتاباند و به‌راستی هر آگاهی تازه چون کودکی نوجو به وجدش می‌آورد و حالش را دگرگون می‌کرد تا دمی بیماری را از یاد ببرد. می‌توانستی ساعت‌ها با او همسفر زمان و خِرد شوی و نیک‌اندیشی نیاکان و کارآمدی ادبیات را در زیست پررنج آدمیان کنونی مرور کنی و باز دریابی که «سواد یعنی ادبیات»؛ شناختی ژرف و روزآمد و کاربردی از ادبیات. چه باک اگر هر کتاب خوب تازه بتواند مرا به یاد کتاب‌دوستی چون او پیوند دهد و هستی‌اش را در دلم سبز کند!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.