برای سعید تشکری که ناگهان آنجهانی شد
علی جعفریفوتمی.عضو کانون ملی منتقدان تئاتر ایران
در این چند روز که از سفر بیبازگشت سعید گذشته است، مثل همه درگذشتگانی که در رثایشان چندی پر مینویسند و بعد آرامآرام لای همه روزمرگیهای بازماندگان کمرنگ و ای بسا بیرنگ میشوند، زیاد نوشته شده است. لابد وقتی قرار شد من هم چند خطی برای یادبود این رفیق شفیق سفرکرده بنویسم، باید به تکرار مکررات فضایل و هنر والا و روح بلند سعید تشکری میپرداختم؛ اما دلم میخواهد از این فرصت استفاده کنم و به آن بخشهایی از روحیات سعید بپردازم که شاید کمتر یادآوری شده است. گمان نمیکنم در حلقه دوستان سعید کسی پیدا شود که منکر روحیه شوخطبعانه و طبع طنز پنهان و آشکار او در مواجهه با آدمها و آثار و حرفهایشان شود. سعید را حالا بیشتر مردم بهعنوان رماننویس میشناسند؛ ولی سعید در حقیقت پیش از هر چیز تئاتری بود؛ نمایشنامهنویس و کارگردان و به نظر من مهمتر از این دو، منتقد تئاتر. راستش منتقد تئاتر بودن از آن کسوتهای عبوس و سخت و خشک و بیرحم به نظر میآید. درحالیکه سعید حتی در کشاکش داغترین بحثها و گفتوگوهای جلسات نقد و بررسی نمایشها که گاه حتی آرامترین افراد را هم خشمگین میکرد (چنانکه طبع چنین جلساتی است و
دوستان و همکاران منتقد من اغلب تجربه چنین لحظاتی را در این نشستها دارند) با همان آرامش و شوخطبعی همیشگی نظراتش را مطرح میکرد و از فشار جلسات هم میکاست. این هنر سعید بود که در کسوت منتقد نه مصالحه میکرد و نه از گفتن آنچه به نظرش درست میآمد، کوتاه میآمد و نه اجازه میداد که فضای تنش، تشخیص سره را از ناسره سخت یا ناممکن کند.
اما این همه ماجرای سعید نیست. کدام آدمی را میشناسید که در زندگی سختی نکشیده باشد. سعید هم مثل هر آدم دیگری در زندگیاش کم سختی نکشید که هیچ، شاید از بسیاری از ما سختیهای بیشتری را هم تحمل کرد. رنج بیماری هم در این سالها بیش از هر چیزی تن و جانش را در هم فشرد؛ اما آن روحیه شوخطبعانهاش را، آن خندههای ریز و شیطنتبارش را و آن نگاه تیزبین و جستوجوگرش را هیچگاه از دست نداد. فاصله جغرافیایی محل زندگی من و سعید طبیعتا فرصت دیدارهای دائمی را از ما گرفته بود؛ ولی در این تقریبا 20 سال رفاقتمان هر وقت مجال دیداری فراهم شد، ندیدم که گلایه از زمین و زمان را از حد بگذراند. اگر از بیمعرفتی دوستی یا همکاری یا از جور زمانه حرفی میزد، بلافاصله شوخی ریزی هم چاشنی حرفهایش میکرد که یعنی فلانی بدان و آگاه باش که هیچچیز این زمانه جدی نیست. خوب و بد همیشه در کنار هم قرار میگیرند و نباید و نمیشود که فقط تیرگیها را دید. و البته که شوخطبعیهای سعید تشکری هم مثل نمایشنامههایش، مثل رمانهایش، مثل یادداشتهایش و مثل نقدهایش لحن و امضای خودش را داشت. میخواهم تأکید کنم که سعید زبان خاص خودش را داشت، با کلیدواژههای
اختصاصی خودش؛ و گاه برای فهم کامل شوخیهای ریز و عمیقش باید به آن زبان و کلیدواژههایش تسلط میداشتی.
دیگر از سعید چه بگویم؟ این را که به هنرش، به شغلش، به تخصصش و به شهرش عشق میورزید، حتما دیگران بسیار گفتهاند. این را که تئاتر و ادبیات نه بخشی از زندگی بلکه همه وجودش بود، همه دیدهاند. اینکه با همه شوخطبعی هیچگاه از دایره انصاف و ادب خارج نمیشد هم نیاز به تکرار ندارد. اینکه دلش برای دوستانش میتپید و دلتنگی دیدار را به صادقانهترین و باورپذیرترین جملات به آدم انتقال میداد هم نکته نهفتهای نیست. گاهی دلگیر میشد و قهر هم میکرد؛ بعد از چند وقت، تماس میگرفت و میگفت فلانی تو اصلا فهمیدی من با تو قهرم؟ بعد چنان با مهربانی احوالپرسی میکرد که تو شرمنده میشدی که چرا حتی نفهمیدی سعید از تو دلگیر شده است.
برای من، سعید تشکری بیش از هر چیزی با انسانبودنش و با عشقی که پاسداشت شأن آدمی داشت، جاودانه و بهیادماندنی است. یادش بخیر؛ همه شوخطبعیهایش را میفهمیدم به جز این آخری را. این رفتن ناگهانی را.
در این چند روز که از سفر بیبازگشت سعید گذشته است، مثل همه درگذشتگانی که در رثایشان چندی پر مینویسند و بعد آرامآرام لای همه روزمرگیهای بازماندگان کمرنگ و ای بسا بیرنگ میشوند، زیاد نوشته شده است. لابد وقتی قرار شد من هم چند خطی برای یادبود این رفیق شفیق سفرکرده بنویسم، باید به تکرار مکررات فضایل و هنر والا و روح بلند سعید تشکری میپرداختم؛ اما دلم میخواهد از این فرصت استفاده کنم و به آن بخشهایی از روحیات سعید بپردازم که شاید کمتر یادآوری شده است. گمان نمیکنم در حلقه دوستان سعید کسی پیدا شود که منکر روحیه شوخطبعانه و طبع طنز پنهان و آشکار او در مواجهه با آدمها و آثار و حرفهایشان شود. سعید را حالا بیشتر مردم بهعنوان رماننویس میشناسند؛ ولی سعید در حقیقت پیش از هر چیز تئاتری بود؛ نمایشنامهنویس و کارگردان و به نظر من مهمتر از این دو، منتقد تئاتر. راستش منتقد تئاتر بودن از آن کسوتهای عبوس و سخت و خشک و بیرحم به نظر میآید. درحالیکه سعید حتی در کشاکش داغترین بحثها و گفتوگوهای جلسات نقد و بررسی نمایشها که گاه حتی آرامترین افراد را هم خشمگین میکرد (چنانکه طبع چنین جلساتی است و
دوستان و همکاران منتقد من اغلب تجربه چنین لحظاتی را در این نشستها دارند) با همان آرامش و شوخطبعی همیشگی نظراتش را مطرح میکرد و از فشار جلسات هم میکاست. این هنر سعید بود که در کسوت منتقد نه مصالحه میکرد و نه از گفتن آنچه به نظرش درست میآمد، کوتاه میآمد و نه اجازه میداد که فضای تنش، تشخیص سره را از ناسره سخت یا ناممکن کند.
اما این همه ماجرای سعید نیست. کدام آدمی را میشناسید که در زندگی سختی نکشیده باشد. سعید هم مثل هر آدم دیگری در زندگیاش کم سختی نکشید که هیچ، شاید از بسیاری از ما سختیهای بیشتری را هم تحمل کرد. رنج بیماری هم در این سالها بیش از هر چیزی تن و جانش را در هم فشرد؛ اما آن روحیه شوخطبعانهاش را، آن خندههای ریز و شیطنتبارش را و آن نگاه تیزبین و جستوجوگرش را هیچگاه از دست نداد. فاصله جغرافیایی محل زندگی من و سعید طبیعتا فرصت دیدارهای دائمی را از ما گرفته بود؛ ولی در این تقریبا 20 سال رفاقتمان هر وقت مجال دیداری فراهم شد، ندیدم که گلایه از زمین و زمان را از حد بگذراند. اگر از بیمعرفتی دوستی یا همکاری یا از جور زمانه حرفی میزد، بلافاصله شوخی ریزی هم چاشنی حرفهایش میکرد که یعنی فلانی بدان و آگاه باش که هیچچیز این زمانه جدی نیست. خوب و بد همیشه در کنار هم قرار میگیرند و نباید و نمیشود که فقط تیرگیها را دید. و البته که شوخطبعیهای سعید تشکری هم مثل نمایشنامههایش، مثل رمانهایش، مثل یادداشتهایش و مثل نقدهایش لحن و امضای خودش را داشت. میخواهم تأکید کنم که سعید زبان خاص خودش را داشت، با کلیدواژههای
اختصاصی خودش؛ و گاه برای فهم کامل شوخیهای ریز و عمیقش باید به آن زبان و کلیدواژههایش تسلط میداشتی.
دیگر از سعید چه بگویم؟ این را که به هنرش، به شغلش، به تخصصش و به شهرش عشق میورزید، حتما دیگران بسیار گفتهاند. این را که تئاتر و ادبیات نه بخشی از زندگی بلکه همه وجودش بود، همه دیدهاند. اینکه با همه شوخطبعی هیچگاه از دایره انصاف و ادب خارج نمیشد هم نیاز به تکرار ندارد. اینکه دلش برای دوستانش میتپید و دلتنگی دیدار را به صادقانهترین و باورپذیرترین جملات به آدم انتقال میداد هم نکته نهفتهای نیست. گاهی دلگیر میشد و قهر هم میکرد؛ بعد از چند وقت، تماس میگرفت و میگفت فلانی تو اصلا فهمیدی من با تو قهرم؟ بعد چنان با مهربانی احوالپرسی میکرد که تو شرمنده میشدی که چرا حتی نفهمیدی سعید از تو دلگیر شده است.
برای من، سعید تشکری بیش از هر چیزی با انسانبودنش و با عشقی که پاسداشت شأن آدمی داشت، جاودانه و بهیادماندنی است. یادش بخیر؛ همه شوخطبعیهایش را میفهمیدم به جز این آخری را. این رفتن ناگهانی را.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.