|

بیا بار سفر بندیم از این...

آرش آبسالان.کارگردان و مربی بازیگری

سعید تشکری را از سال‌های دور می‌شناسم. وقتی که 13 سالم بود و تئاتر را زیر نظر حسن حامد در هلال‌احمر مشهد شروع کردم. سعید مسئول یا عضوی از گروه تئاتر حوزه هنری بود و «حالا فکر می‌کرد کی هست!» دهه 60 بود و فضای هنری هنوز در تب‌و‌تاب انقلاب و پاک‌سازی و آن وسط‌ها هم تسویه‌حساب‌های شخصی بود که من زیاد سردرنمی‌آوردم. بااین‌همه در آن هیاهوی آدم‌بزرگ‌ها چیزی مدام می‌شنیدم؛ «حالا فکر می‌کنه کی هست!». شرایط به‌شکلی بود که اگر کسی در جشنواره‌ای در تهران جایزه‌ای می‌گرفت یا مقامی می‌آورد، باید می‌گفت: «ببخشید که جایزه را به من دادند». بعدها فهمیدم این فقط اوضاع مشهد نبوده است؛ همه شهرستان‌ها درگیر چنین نگاه بخیلانه‌ای بودند. وقتی این موضوع را فهمیدم که پایم به تهران باز شد و با موج مهاجران دیگر شهرها مواجه شدم. من به‌واسطه قبولی دانشگاه به تهران رسیدم اما حسن و سعید کوچ کردند؛ کوچی که لاجرم بود.
تهران اما حکایت دیگری داشت؛ «حالا ببینیم کی هستی!». خوب به یاد دارم تئاتر پررونق شهرستان‌ها با همین موج مهاجرت‌ها کم‌رونق شد. شیراز، اصفهان، گرگان و دیگر شهرهایی که بی بروبرگرد در هر جشنواره‌ای جایزه‌ها را درو می‌کردند، اندک‌اندک چراغ تئاترشان کم‌سو شد. گویی هر کسی که پشت سرش گفتند «حالا فکر می‌کنه کی هست!» آدم حسابی‌تر بود که جای خالی کوچش تا یکی، دو دهه بعد پر نشد و راستش را بخواهید هنوز هم مانند دهه 60 پر نشده است.
تهران جای جنگ بود و اول از همه باید آداب معاشرت و خلق‌و‌خوی تهرانی‌بودن را ثابت می‌کردی تا انگ شهرستانی نخوری! هر‌چه تهرانی‌شدنت را بیشتر می‌کردی، گردن کج شهرستانی‌ات صاف‌تر می‌شد. سالن تمرینت گوشه دنجی بود و میز کنج آبدارخانه اگر خالی بود، جای تو بود تا در فاصله‌ای مؤدبانه از دور بنشینی و صدای بم و اهن و تلپ فلان پیشکسوت را بشنوی و حتما هم ذوق کنی و از قهقهه و دود سیگارشان دلت غنج برود که چه سعادتی که در فاصله چند متری‌شان هستی. اینها همه نشان ادب و احترام و مهم‌تر از همه نشانه تهرانی‌بودن بود. اداره تئاتر بیش از هر چیزی جایگاه «هیاهوهای بسیار برای هیچ»‌ها بود. نمی‌گویم کارهای خوبی تولید نمی‌شد، نمی‌گویم رونق نبود، می‌گویم همه نمایش‌های ارزشمند، محصول آدم‌های کم‌صدا بود. با این‌همه، بدبختی آن که کلاه کج و پیپ و قهقهه و خاطره‌گویی پرطمطراق مد اهل تئاتر بود و هر آن ‌که طرف کله کج نمی‌نهاد و تند نمی‌نشست، کلاه‌داری و آیین سروری را بلد نبود. حسن حامد بلد که نبود، زورش را هم نداشت و همان سال‌ها به دهه 30 زندگی‌اش نرسیده، له شد و رفت و گوشه گورستانی در مشهد آرام گرفت و دیگر یادی هم از او ــ جز در قلم هر از گاهی این و آن ــ نیست. سعید اما جان سخت‌تر بود.
حسن که رفت، گویی یار و همدم و شریک درد او رفته بود. راستش فکر می‌کنم با رفتن حسن، سعید چقدر باید ترسیده باشد؛ چون به‌زعم من هر دو یک درد مشترک بودند. گاهی که هم‌قدم می‌شدند، پچ‌پچه‌هایی با هم داشتند که غریب می‌نمود. این را فقط از نگاه‌های دور و گاهی سکوت‌های طولانی‌شان می‌شد فهمید و وقتی موقع خداحافظی دست یکدیگر را می‌فشردند. چیزی میان‌شان بود که میان هیچ‌یک از ما با حسن نبود. با این همه، سعید ماند و مقاومت کرد. اگر تئاتر نشد، قصه نوشت و اگر چاپش نکردند، برای دل‌مان شعر سرود؛ ولی سرانجام او هم رفت.
حالا فاز سوم آغاز شده است؛ فازی که مراسم یادبود بگیریم و مدتی چند صفحه‌ای چاپ شود و یکی، دو محفل کوچک و «حالا ببینیم او که بود!» این فرمول جامعه مولد فرهنگ این مرز‌و‌بوم است؛ خوش‌به‌حال جامعه مصرف‌کننده!
ما بیمار بودیم سعیدجان! ما بیماریم سعیدجان و ما بیمار خواهیم ماند. سلام مرا به حسن برسان و بگو رفتن تو و امثال تو گوشت مرا و امثال مرا تلخ کرده است و هر خط این نوشته یک دهه و هر واژه‌اش یک سال زندگی ماست و بگو دریغ که هنوز هم صدای قهقهه و اهن و تلپ و خاطرات مستانه بی‌داد می‌کند.

سعید تشکری را از سال‌های دور می‌شناسم. وقتی که 13 سالم بود و تئاتر را زیر نظر حسن حامد در هلال‌احمر مشهد شروع کردم. سعید مسئول یا عضوی از گروه تئاتر حوزه هنری بود و «حالا فکر می‌کرد کی هست!» دهه 60 بود و فضای هنری هنوز در تب‌و‌تاب انقلاب و پاک‌سازی و آن وسط‌ها هم تسویه‌حساب‌های شخصی بود که من زیاد سردرنمی‌آوردم. بااین‌همه در آن هیاهوی آدم‌بزرگ‌ها چیزی مدام می‌شنیدم؛ «حالا فکر می‌کنه کی هست!». شرایط به‌شکلی بود که اگر کسی در جشنواره‌ای در تهران جایزه‌ای می‌گرفت یا مقامی می‌آورد، باید می‌گفت: «ببخشید که جایزه را به من دادند». بعدها فهمیدم این فقط اوضاع مشهد نبوده است؛ همه شهرستان‌ها درگیر چنین نگاه بخیلانه‌ای بودند. وقتی این موضوع را فهمیدم که پایم به تهران باز شد و با موج مهاجران دیگر شهرها مواجه شدم. من به‌واسطه قبولی دانشگاه به تهران رسیدم اما حسن و سعید کوچ کردند؛ کوچی که لاجرم بود.
تهران اما حکایت دیگری داشت؛ «حالا ببینیم کی هستی!». خوب به یاد دارم تئاتر پررونق شهرستان‌ها با همین موج مهاجرت‌ها کم‌رونق شد. شیراز، اصفهان، گرگان و دیگر شهرهایی که بی بروبرگرد در هر جشنواره‌ای جایزه‌ها را درو می‌کردند، اندک‌اندک چراغ تئاترشان کم‌سو شد. گویی هر کسی که پشت سرش گفتند «حالا فکر می‌کنه کی هست!» آدم حسابی‌تر بود که جای خالی کوچش تا یکی، دو دهه بعد پر نشد و راستش را بخواهید هنوز هم مانند دهه 60 پر نشده است.
تهران جای جنگ بود و اول از همه باید آداب معاشرت و خلق‌و‌خوی تهرانی‌بودن را ثابت می‌کردی تا انگ شهرستانی نخوری! هر‌چه تهرانی‌شدنت را بیشتر می‌کردی، گردن کج شهرستانی‌ات صاف‌تر می‌شد. سالن تمرینت گوشه دنجی بود و میز کنج آبدارخانه اگر خالی بود، جای تو بود تا در فاصله‌ای مؤدبانه از دور بنشینی و صدای بم و اهن و تلپ فلان پیشکسوت را بشنوی و حتما هم ذوق کنی و از قهقهه و دود سیگارشان دلت غنج برود که چه سعادتی که در فاصله چند متری‌شان هستی. اینها همه نشان ادب و احترام و مهم‌تر از همه نشانه تهرانی‌بودن بود. اداره تئاتر بیش از هر چیزی جایگاه «هیاهوهای بسیار برای هیچ»‌ها بود. نمی‌گویم کارهای خوبی تولید نمی‌شد، نمی‌گویم رونق نبود، می‌گویم همه نمایش‌های ارزشمند، محصول آدم‌های کم‌صدا بود. با این‌همه، بدبختی آن که کلاه کج و پیپ و قهقهه و خاطره‌گویی پرطمطراق مد اهل تئاتر بود و هر آن ‌که طرف کله کج نمی‌نهاد و تند نمی‌نشست، کلاه‌داری و آیین سروری را بلد نبود. حسن حامد بلد که نبود، زورش را هم نداشت و همان سال‌ها به دهه 30 زندگی‌اش نرسیده، له شد و رفت و گوشه گورستانی در مشهد آرام گرفت و دیگر یادی هم از او ــ جز در قلم هر از گاهی این و آن ــ نیست. سعید اما جان سخت‌تر بود.
حسن که رفت، گویی یار و همدم و شریک درد او رفته بود. راستش فکر می‌کنم با رفتن حسن، سعید چقدر باید ترسیده باشد؛ چون به‌زعم من هر دو یک درد مشترک بودند. گاهی که هم‌قدم می‌شدند، پچ‌پچه‌هایی با هم داشتند که غریب می‌نمود. این را فقط از نگاه‌های دور و گاهی سکوت‌های طولانی‌شان می‌شد فهمید و وقتی موقع خداحافظی دست یکدیگر را می‌فشردند. چیزی میان‌شان بود که میان هیچ‌یک از ما با حسن نبود. با این همه، سعید ماند و مقاومت کرد. اگر تئاتر نشد، قصه نوشت و اگر چاپش نکردند، برای دل‌مان شعر سرود؛ ولی سرانجام او هم رفت.
حالا فاز سوم آغاز شده است؛ فازی که مراسم یادبود بگیریم و مدتی چند صفحه‌ای چاپ شود و یکی، دو محفل کوچک و «حالا ببینیم او که بود!» این فرمول جامعه مولد فرهنگ این مرز‌و‌بوم است؛ خوش‌به‌حال جامعه مصرف‌کننده!
ما بیمار بودیم سعیدجان! ما بیماریم سعیدجان و ما بیمار خواهیم ماند. سلام مرا به حسن برسان و بگو رفتن تو و امثال تو گوشت مرا و امثال مرا تلخ کرده است و هر خط این نوشته یک دهه و هر واژه‌اش یک سال زندگی ماست و بگو دریغ که هنوز هم صدای قهقهه و اهن و تلپ و خاطرات مستانه بی‌داد می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.