|

برای ساختن جهانی بهتر

بعد از فروپاشی بلوک شرق و یکه‌تازی نولیبرالیسم در جهان کنونی و تبعات حاصل از این نظام که بی‌عدالتی و فقر گسترده و جنگ و تخریب محیط زیست فقط چند مورد از آنهاست، ضرورت ارائه بدیلی عادلانه، که به آینده بشر و زمین نیز چشم داشته باشد- هرچند اتوپیایی به نظر بیاید- به یکی از رئوس فکری روشنفکران و پژوهشگران دغدغه‌مند علوم اجتماعی درآمده است. کتاب «بدیل‌های سرمایه‌داری: طرح‌هایی برای یک اقتصاد دموکراتیک» که به‌تازگی در قالب یکی از مجلدات مجموعه «ایده‌های رادیکال» نشر نی منتشر شده، مناظره‌ای است درباره دو مورد از این بدیل‌های احتمالی: «اقتصاد مشارکتی» رابین هانل و سوسیالیسم مبتنی بر «اتوپیای واقعی» اریک اُلین رایت. گفت‌و‌گوی حاضر بحثی است مفصل و روشنگر درباره موضوعات و تعارض‌هایی که پرداختن به آنها برای هرگونه تلاش جدی به منظور ساختن جهانی بهتر اهمیت حیاتی دارد. نویسندگان بدیل‌های سرمایه‌داری هر‌یک به نوبه خود می‌کوشند نشان دهند که بدیلی عملی چگونه می‌تواند باشد. «اقتصاد مشارکتی» رابین هانل، با تمرکز بر شورایی‌کردن اداره محیط‌های اقتصادی، به شکلی ملموس بر این ایده خط بطلان می‌کشد که انتخابی جز اقتصاد بازار یا برنامه‌ریزی متمرکز دولتی وجود ندارد. برنامه‌ریزی مشارکتی او به شیوه‌ای دموکراتیک راه سومی واقعی پیشنهاد می‌کند. در مقابل، اریک اُلین رایت می‌کوشد امکان‌های عملی افزایش قدرت اجتماعی را در همین بستر فعلی بررسی کند. او به طرح استراتژی‌ها و مدل‌هایی می‌پردازد که به واسطه آنها قدرت اجتماعی می‌تواند بر قدرت دولتی و اقتصادی تفوق یابد. از خلال گفت‌وگوی همدلانه و موشکافانه این دو طیفی از مسائل و مشکلات مهم مطرح می‌شوند که در راه تحقق بدیل‌های ممکن وجود دارند.
اریک اُلین رایت (2019 - ١٩٤٧) نظریه‌پرداز و مارکسیست تحلیلی، جامعه‌شناس آمریکایی و رئیس پیشین انجمن جامعه‌شناسی آمریکا بود. او یکی از مهم‌ترین نظریه‌پردازانی است که با تمرکز بر نابرابری‌های اجتماعی و بدیل‌های برابری‌طلب سرمایه‌داری، مفهوم طبقه را در مارکسیسم دنبال و به‌روز کرد. در دانشگاه‌های هاروارد، آکسفورد و برکلی درس خواند و از سال ١٩٧٦ تا اواخر عمرش در دانشگاه ویسکانسین- مدیسن مشغول تدریس بود. اریک اُلین رایت از نسل دانشجویانی است که در اواسط دهه 1970 در صف جوانان مخالف با جنگ ویتنام و جنبش طرفداران حقوق مدنی مبارزات رادیکال خود را آغاز کرد؛ اما بعد از آن کم‌کم از هم‌نسل‌هایش جدا و به یکی از معدود مبارزانی بدل شد که کار خود را در عرصه نظریه پیش می‌برد. رایت با مدل نظری منسجم و روشنی که از روابط متقابل ساختار طبقاتی و مبارزه طبقاتی ارائه می‌کند، تحلیل طبقاتی مارکسیسم را تغییر می‌دهد. منابع نظری او آثار مارکس و وبر بودند. کار او متمرکز بود بر بازاندیشی دو بخش اصلی در سنت مارکسیستی، یعنی طبقه و استراتژی‌های لازم برای ایجاد یک تحول ‏اجتماعی. رابین هانل (۱۹۴۶) نیز اقتصاددانی آمریکایی و استاد اقتصاد در دانشگاه ایالتی پورتلند است. او بیشتر به خاطر کارش در زمینه اقتصاد مشارکتی با سردبیر مجله «زد»، مایکل آلبرت، شناخته می‌شود. از نظر سیاسی، هانل خود را نتیجه جنبش چپ نو می‌داند و طرفدار سوسیالیسم لیبرتارین است. در چهل سال گذشته او در بسیاری از جنبش‌ها و سازمان‌های اجتماعی فعال بوده است؛ به‌ویژه در جنبش‌های دانشجویی مخالف جنگ ویتنام. او در آثار خود از تئوری و تحلیل اقتصادی آثار مارکس، کینز، پییرو سرافا، میتشا کالکی و جون رابینسون تأثیر گرفته است. در کتاب پیش‌رو اریک اُلین رایت و رابین هانل ایده‌هایی را به کار می‌برند که در آن «مردم، به وسیله مردم» و «تجسم اتوپیاهای واقعی» بسط داده شده‌اند. بخش نخست کتاب به اقتصاد مشارکتی اختصاص دارد و بخش دوم به سوسیالیسم مبتنی بر اتوپیای واقعی متمرکز شده است. هر بخش با مقاله‌ای انتقادی به قلم نویسنده دیگر می‌آید و مقاله آخر به این نقد پاسخ می‌دهد. ویژگی شاخص این متن خصلت گفت‌و‌گویی آن است. استدلال‌ها و ایده‌های جدیدی در هر‌کدام از این شش مقاله ظاهر می‌شوند و در‌عین‌حال موضوعات اصلی به شکلی جامع بررسی می‌شوند و پیوسته مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. اثری که در نتیجه این گفت‌و‌گو پدید می‌آید، با اینکه طیفی از مسائل مربوط به اقتصاد نظریه اجتماعی و تاریخ را پوشش می‌دهد، از جامعیت برخوردار است. رایت در نتیجه‌گیری این گفت‌و‌گو می‌گوید: «هر دو معتقدیم که جهانی دیگر ممکن است، جهانی که در آن دسترسی برابر افراد به شرایط لازم برای زیستن حیاتی بالنده بس بیشتر از جهان سرمایه‌داری باشد و امکان بیشتری برای مردم فراهم آورد تا شرایط زندگی‌شان را از طریق مجموعه‌ای از فرایندهای مشارکتی قدرتمند مستقیما تعیین کنند. همچنین هر دو معتقدیم که همین امروز هم می‌توان اقدامات بسیاری انجام داد تا خسارات ناشی از سیطره سرمایه‌داری بر زندگی مردم کاهش یابد و برخی از این اقدامات نیز چشم‌اندازی آینده‌نگرانه برای بدیل مد‌نظر فراهم خواهند کرد» (195).

بعد از فروپاشی بلوک شرق و یکه‌تازی نولیبرالیسم در جهان کنونی و تبعات حاصل از این نظام که بی‌عدالتی و فقر گسترده و جنگ و تخریب محیط زیست فقط چند مورد از آنهاست، ضرورت ارائه بدیلی عادلانه، که به آینده بشر و زمین نیز چشم داشته باشد- هرچند اتوپیایی به نظر بیاید- به یکی از رئوس فکری روشنفکران و پژوهشگران دغدغه‌مند علوم اجتماعی درآمده است. کتاب «بدیل‌های سرمایه‌داری: طرح‌هایی برای یک اقتصاد دموکراتیک» که به‌تازگی در قالب یکی از مجلدات مجموعه «ایده‌های رادیکال» نشر نی منتشر شده، مناظره‌ای است درباره دو مورد از این بدیل‌های احتمالی: «اقتصاد مشارکتی» رابین هانل و سوسیالیسم مبتنی بر «اتوپیای واقعی» اریک اُلین رایت. گفت‌و‌گوی حاضر بحثی است مفصل و روشنگر درباره موضوعات و تعارض‌هایی که پرداختن به آنها برای هرگونه تلاش جدی به منظور ساختن جهانی بهتر اهمیت حیاتی دارد. نویسندگان بدیل‌های سرمایه‌داری هر‌یک به نوبه خود می‌کوشند نشان دهند که بدیلی عملی چگونه می‌تواند باشد. «اقتصاد مشارکتی» رابین هانل، با تمرکز بر شورایی‌کردن اداره محیط‌های اقتصادی، به شکلی ملموس بر این ایده خط بطلان می‌کشد که انتخابی جز اقتصاد بازار یا برنامه‌ریزی متمرکز دولتی وجود ندارد. برنامه‌ریزی مشارکتی او به شیوه‌ای دموکراتیک راه سومی واقعی پیشنهاد می‌کند. در مقابل، اریک اُلین رایت می‌کوشد امکان‌های عملی افزایش قدرت اجتماعی را در همین بستر فعلی بررسی کند. او به طرح استراتژی‌ها و مدل‌هایی می‌پردازد که به واسطه آنها قدرت اجتماعی می‌تواند بر قدرت دولتی و اقتصادی تفوق یابد. از خلال گفت‌وگوی همدلانه و موشکافانه این دو طیفی از مسائل و مشکلات مهم مطرح می‌شوند که در راه تحقق بدیل‌های ممکن وجود دارند.
اریک اُلین رایت (2019 - ١٩٤٧) نظریه‌پرداز و مارکسیست تحلیلی، جامعه‌شناس آمریکایی و رئیس پیشین انجمن جامعه‌شناسی آمریکا بود. او یکی از مهم‌ترین نظریه‌پردازانی است که با تمرکز بر نابرابری‌های اجتماعی و بدیل‌های برابری‌طلب سرمایه‌داری، مفهوم طبقه را در مارکسیسم دنبال و به‌روز کرد. در دانشگاه‌های هاروارد، آکسفورد و برکلی درس خواند و از سال ١٩٧٦ تا اواخر عمرش در دانشگاه ویسکانسین- مدیسن مشغول تدریس بود. اریک اُلین رایت از نسل دانشجویانی است که در اواسط دهه 1970 در صف جوانان مخالف با جنگ ویتنام و جنبش طرفداران حقوق مدنی مبارزات رادیکال خود را آغاز کرد؛ اما بعد از آن کم‌کم از هم‌نسل‌هایش جدا و به یکی از معدود مبارزانی بدل شد که کار خود را در عرصه نظریه پیش می‌برد. رایت با مدل نظری منسجم و روشنی که از روابط متقابل ساختار طبقاتی و مبارزه طبقاتی ارائه می‌کند، تحلیل طبقاتی مارکسیسم را تغییر می‌دهد. منابع نظری او آثار مارکس و وبر بودند. کار او متمرکز بود بر بازاندیشی دو بخش اصلی در سنت مارکسیستی، یعنی طبقه و استراتژی‌های لازم برای ایجاد یک تحول ‏اجتماعی. رابین هانل (۱۹۴۶) نیز اقتصاددانی آمریکایی و استاد اقتصاد در دانشگاه ایالتی پورتلند است. او بیشتر به خاطر کارش در زمینه اقتصاد مشارکتی با سردبیر مجله «زد»، مایکل آلبرت، شناخته می‌شود. از نظر سیاسی، هانل خود را نتیجه جنبش چپ نو می‌داند و طرفدار سوسیالیسم لیبرتارین است. در چهل سال گذشته او در بسیاری از جنبش‌ها و سازمان‌های اجتماعی فعال بوده است؛ به‌ویژه در جنبش‌های دانشجویی مخالف جنگ ویتنام. او در آثار خود از تئوری و تحلیل اقتصادی آثار مارکس، کینز، پییرو سرافا، میتشا کالکی و جون رابینسون تأثیر گرفته است. در کتاب پیش‌رو اریک اُلین رایت و رابین هانل ایده‌هایی را به کار می‌برند که در آن «مردم، به وسیله مردم» و «تجسم اتوپیاهای واقعی» بسط داده شده‌اند. بخش نخست کتاب به اقتصاد مشارکتی اختصاص دارد و بخش دوم به سوسیالیسم مبتنی بر اتوپیای واقعی متمرکز شده است. هر بخش با مقاله‌ای انتقادی به قلم نویسنده دیگر می‌آید و مقاله آخر به این نقد پاسخ می‌دهد. ویژگی شاخص این متن خصلت گفت‌و‌گویی آن است. استدلال‌ها و ایده‌های جدیدی در هر‌کدام از این شش مقاله ظاهر می‌شوند و در‌عین‌حال موضوعات اصلی به شکلی جامع بررسی می‌شوند و پیوسته مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. اثری که در نتیجه این گفت‌و‌گو پدید می‌آید، با اینکه طیفی از مسائل مربوط به اقتصاد نظریه اجتماعی و تاریخ را پوشش می‌دهد، از جامعیت برخوردار است. رایت در نتیجه‌گیری این گفت‌و‌گو می‌گوید: «هر دو معتقدیم که جهانی دیگر ممکن است، جهانی که در آن دسترسی برابر افراد به شرایط لازم برای زیستن حیاتی بالنده بس بیشتر از جهان سرمایه‌داری باشد و امکان بیشتری برای مردم فراهم آورد تا شرایط زندگی‌شان را از طریق مجموعه‌ای از فرایندهای مشارکتی قدرتمند مستقیما تعیین کنند. همچنین هر دو معتقدیم که همین امروز هم می‌توان اقدامات بسیاری انجام داد تا خسارات ناشی از سیطره سرمایه‌داری بر زندگی مردم کاهش یابد و برخی از این اقدامات نیز چشم‌اندازی آینده‌نگرانه برای بدیل مد‌نظر فراهم خواهند کرد» (195).

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.