|

نگاهی به نمایش «ملکه زیبایی لی نین»

پرهیز از معنا

رضا آشفته

فرمالیسم تکیه‌‌اش بر شکل است و ساختار اما هیچ‌‌گاه در عناد با معنا برنیامده است بلکه هدفش پرهیز از صراحت بیان و چیره‌شدن معنا بر شکل است. با این نگره متوجه خواهیم شد که هنرمند فرمالیسم می‌خواهد با جلوه زیبایی‌شناسانه بیشتر در عالم هنر بماند و برای همین بیان ظاهری هنر برایش بیش از مظروف آن خواهد بود اما هیچ‌گاه پرهیز از معنا جزو ارکان این مکتب هنری نبوده است. اگر میرهولد و مایاکوفسکی را دو تئاتری فرمالیست در هنر روسیه بعد از انقلاب اکتبر 1917 تلقی کنیم، خواه‌ناخواه هنوز هم روحیه انقلابی‌گری در نگاه هنرمندانه آنان موج می‌زند. میرهولد بازیگران را در مقام طبقه و نیروی کار در نظر می‌گیرد تا فرم جنبه‌های هنر طبقاتی را به شکل بارزتری آشکار کند. مایاکوفسکی نمایشنامه‌نویس و شاعر هم به‌گونه‌ای دیگر در دل ساختار به‌دنبال بیان شرایط سیاسی و اجتماعی آن روزگار است. هرچند این دو هر یک به‌گونه‌ای از گردونه هنر زمان خویش حذف شدند. یعنی ما نه در بیومکانیک اجرایی میرهولد و نه در فوتوریسم شاعرانه مایاکوفسکی ضدیتی با معنا نخواهیم دید ضمن آنکه ترغیب خواهیم شد معنای چندگانه‌ای را در زیر لایه‌های آثارشان بیابیم. متاسفانه در ایران بیشتر فرمالیسم در ضدیت با معنا دریافت و تاویل شده است و به همین خاطر برخی گرایش شدیدی به عاری‌کردن معنا از هنر دارند و با این روال تیشه بر ریشه اصالت هنر و هویت و فرهنگ ما زده‌اند. بنابراین درک اشتباه مانع از تحقق یک جریان ناب هنری شده است. در تئاتر ایران جریان فرمالیستی در کارگاه نمایش و از میانه دهه 40 آغاز شد و آربی آوانسیان از سردمداران این جریان است و البته هنوز هم یکی از بهترین‌ها و موفق‌ترین‌ها. در این کارگاه افرادی مانند آشور بانی‌پال بابلا یکی از افراطی‌ترین و به‌نوعی ناموفق‌ترین‌ها بوده است. عباس نعلبندیان، بیژن مفید و اسماعیل خلج از چهره‌های دیگر این جریان هستند که هر یک به نوعی در مسیر موفقیت طی طریق کرده‌اند. این جریان هرگاه ریشه‌دار و اصیل می‌نماید موفق است و هرگاه تیشه بر ریشه‌ها زده کاملا ناموفق است.
همایون غنی‌‌زاده از آن دست کارگردانانی است که دغدغه فرم و شکل دارد اما در برخی موارد موفق و در برخی هم ناموفق بوده است. او در اجرای ددالوس و ایکاروس، آنتیگونه، کالیگولا و 1313 تبصره 8 موفق بوده اما در اجرای در انتظار گودو، ملکه زیبایی لی نین و آگاممنون ناموفق بوده است. این بگیرونگیرشدن کارها هم تنها دلیلش حس تجربی و خلاقه است که با ریسک بالا مواجه خواهد شد و گاهی نتیجه حیرت‌انگیز و گاهی رفتن به بیراهه را به‌همراه دارد. او دوست دارد در مقام یک کارگردان تکنیکی از ابزار کارآمد مانند وسیله مکانیکی برای پرواز (ددالوس و ایکاروس)، کشتی (آگاممنون)، خمیرساز (کالیگولا) و کف‌ساز (ملکه زیبایی لی نین) استفاده کند. یعنی در صحنه سروصدا و حرکت ایجاد می‌کند تا به‌واسطه این امکانات فنی بشود حوصله و تمرکز مخاطب را جلب کرد. او همچنین علاقه خاصی به جنون و بیماران روانی دارد برای همین بارها از فضاهای تیمارستانی و افراد روانی در آثارش بهره گرفته است مانند ملکه زیبایی لی نین، 1313 تبصره 8، آنتیگونه و کالیگولا.
با آنکه نمایش «ملکه زیبایی لی نین» زیبایی‌های خاص خود را دارد در طراحی و ارایه تصاویر بکر و خلاق اما در کل در بازنمود متن مطرح مارتین مک‌دونا کم می‌آورد. او یک نویسنده ایرلندی است و مثل قاطبه روشنفکران و بیداردلان ایرلندی نظرگاه مساعدی نسبت به استعمارگر پیر- انگلیس- ندارد. برای همین در این متن با نگاه ناتورالیستی بر آن است تا عواقب حقارت، عصبانیت، جنون و مهاجرت و ویرانی ناشی از مستعمره‌شدن را عیان کند. بردن این مفاهیم در لابه‌لای زیبایی‌های ظاهری راه را به کژراهه تبدیل‌کردن است. اول اینکه این نویسنده ایرلندی جوان و آثارش کاملا معاصر است و دراماتورژی‌کردن یک متن معاصر اصولا درست نیست مگر آنکه واقعا بشود با این رویکرد اثر را بیشتر تفهیم کرد. دوم اینکه این متن هنوز به شکل درست و حقیقی‌اش در تهران اجرا نشده و این نگاه فرمالیستی به متن ناتورالیستی چندان خوشایند نیست.
فرمالیسم تکیه‌‌اش بر شکل است و ساختار اما هیچ‌‌گاه در عناد با معنا برنیامده است بلکه هدفش پرهیز از صراحت بیان و چیره‌شدن معنا بر شکل است. با این نگره متوجه خواهیم شد که هنرمند فرمالیسم می‌خواهد با جلوه زیبایی‌شناسانه بیشتر در عالم هنر بماند و برای همین بیان ظاهری هنر برایش بیش از مظروف آن خواهد بود اما هیچ‌گاه پرهیز از معنا جزو ارکان این مکتب هنری نبوده است. اگر میرهولد و مایاکوفسکی را دو تئاتری فرمالیست در هنر روسیه بعد از انقلاب اکتبر 1917 تلقی کنیم، خواه‌ناخواه هنوز هم روحیه انقلابی‌گری در نگاه هنرمندانه آنان موج می‌زند. میرهولد بازیگران را در مقام طبقه و نیروی کار در نظر می‌گیرد تا فرم جنبه‌های هنر طبقاتی را به شکل بارزتری آشکار کند. مایاکوفسکی نمایشنامه‌نویس و شاعر هم به‌گونه‌ای دیگر در دل ساختار به‌دنبال بیان شرایط سیاسی و اجتماعی آن روزگار است. هرچند این دو هر یک به‌گونه‌ای از گردونه هنر زمان خویش حذف شدند. یعنی ما نه در بیومکانیک اجرایی میرهولد و نه در فوتوریسم شاعرانه مایاکوفسکی ضدیتی با معنا نخواهیم دید ضمن آنکه ترغیب خواهیم شد معنای چندگانه‌ای را در زیر لایه‌های آثارشان بیابیم. متاسفانه در ایران بیشتر فرمالیسم در ضدیت با معنا دریافت و تاویل شده است و به همین خاطر برخی گرایش شدیدی به عاری‌کردن معنا از هنر دارند و با این روال تیشه بر ریشه اصالت هنر و هویت و فرهنگ ما زده‌اند. بنابراین درک اشتباه مانع از تحقق یک جریان ناب هنری شده است. در تئاتر ایران جریان فرمالیستی در کارگاه نمایش و از میانه دهه 40 آغاز شد و آربی آوانسیان از سردمداران این جریان است و البته هنوز هم یکی از بهترین‌ها و موفق‌ترین‌ها. در این کارگاه افرادی مانند آشور بانی‌پال بابلا یکی از افراطی‌ترین و به‌نوعی ناموفق‌ترین‌ها بوده است. عباس نعلبندیان، بیژن مفید و اسماعیل خلج از چهره‌های دیگر این جریان هستند که هر یک به نوعی در مسیر موفقیت طی طریق کرده‌اند. این جریان هرگاه ریشه‌دار و اصیل می‌نماید موفق است و هرگاه تیشه بر ریشه‌ها زده کاملا ناموفق است.
همایون غنی‌‌زاده از آن دست کارگردانانی است که دغدغه فرم و شکل دارد اما در برخی موارد موفق و در برخی هم ناموفق بوده است. او در اجرای ددالوس و ایکاروس، آنتیگونه، کالیگولا و 1313 تبصره 8 موفق بوده اما در اجرای در انتظار گودو، ملکه زیبایی لی نین و آگاممنون ناموفق بوده است. این بگیرونگیرشدن کارها هم تنها دلیلش حس تجربی و خلاقه است که با ریسک بالا مواجه خواهد شد و گاهی نتیجه حیرت‌انگیز و گاهی رفتن به بیراهه را به‌همراه دارد. او دوست دارد در مقام یک کارگردان تکنیکی از ابزار کارآمد مانند وسیله مکانیکی برای پرواز (ددالوس و ایکاروس)، کشتی (آگاممنون)، خمیرساز (کالیگولا) و کف‌ساز (ملکه زیبایی لی نین) استفاده کند. یعنی در صحنه سروصدا و حرکت ایجاد می‌کند تا به‌واسطه این امکانات فنی بشود حوصله و تمرکز مخاطب را جلب کرد. او همچنین علاقه خاصی به جنون و بیماران روانی دارد برای همین بارها از فضاهای تیمارستانی و افراد روانی در آثارش بهره گرفته است مانند ملکه زیبایی لی نین، 1313 تبصره 8، آنتیگونه و کالیگولا.
با آنکه نمایش «ملکه زیبایی لی نین» زیبایی‌های خاص خود را دارد در طراحی و ارایه تصاویر بکر و خلاق اما در کل در بازنمود متن مطرح مارتین مک‌دونا کم می‌آورد. او یک نویسنده ایرلندی است و مثل قاطبه روشنفکران و بیداردلان ایرلندی نظرگاه مساعدی نسبت به استعمارگر پیر- انگلیس- ندارد. برای همین در این متن با نگاه ناتورالیستی بر آن است تا عواقب حقارت، عصبانیت، جنون و مهاجرت و ویرانی ناشی از مستعمره‌شدن را عیان کند. بردن این مفاهیم در لابه‌لای زیبایی‌های ظاهری راه را به کژراهه تبدیل‌کردن است. اول اینکه این نویسنده ایرلندی جوان و آثارش کاملا معاصر است و دراماتورژی‌کردن یک متن معاصر اصولا درست نیست مگر آنکه واقعا بشود با این رویکرد اثر را بیشتر تفهیم کرد. دوم اینکه این متن هنوز به شکل درست و حقیقی‌اش در تهران اجرا نشده و این نگاه فرمالیستی به متن ناتورالیستی چندان خوشایند نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.