اثبات پدرخواندگی یا حفظ نقش ابرقدرتی مسکو
بهرام فیاضی
آنچه این روزها در اوکراین در حال رویدادن است، حیرت و نگرانی بسیاری را برانگیخته است. سؤالات بسیاری شکل گرفته که ماجراجوییهای روسیه تا چه زمان و تا کجا پیش خواهد رفت؟ چرا روسیه هرازگاهی اقدام به حمله نظامی به کشورهای همسایه میکند و نظام بینالملل تنها نظارهگر کشورگشایی و شاخوشانهکشیدنهای روسیه است و واکنش درخوری در قبال این نوع رفتارهای روسیه از خود بروز نمیدهد. آیا روسیه به قصد تسخیر اوکراین و احیای شوروی کبیر اقدام به حمله نظامی میکند یا به دنبال حفظ حیاتیترین نیازهای خود یعنی تمامیت ارضی، تأمین امنیت پایدار، رهایی از کابوس فروپاشی دوباره یا حفظ نقش ابرقدرتی خود در جهان و پدرخواندگی در منطقه است؟ بررسی تاریخچه روابط اوکراین و روسیه و عمق وابستگیهای تاریخی، سیاسی و فرهنگی دو کشور و مجموعه رفتارهای روسیه در قبال کشورهای استقلالیافته از شوروی سابق، گویای یک واقعیت بیشتر نیست و آن هم اینکه اگر توانستیم شما را به روسیه ملحق میکنیم و اگر نه، حق ندارید از زیر سایه ما درآمده و با غرب همپیاله شوید. این خط قرمز بطلانناپذیر برای روسیه کنونی است. اتخاذ این دکترین در قبال کشورهای استقلالیافته آنچنان
واضح است که نیازی به آوردن شواهدی همچون ورود روسیه در ماجرای آبخازیا و اوستیای جنوبی، حمله به اوکراین و ضمیمهکردن کریمه، تحولات مولداوی و همچنین پیادهکردن ارتش در قزاقستان نیست. در این میان، متقاعدکردن ارمنستان در پذیرش معاهده صلح با جمهوری آذربایجان و حتی میانجیگری و فرونشاندن تنش در مرزهای شمالی ایران با آذربایجان و ترکیه را هم میتوان در همین قالب تحلیل کرد. گرایش ناملموس ارمنستان به آمریکا و نزدیکی تهران با ایروان در مناقشه اخیر، روسیه را به سمت حمایت از جمهوری آذربایجان و حتی دعوت از ایران برای کاهش تنش سوق داد. اما ماجرای اوکراین از آنجایی پیچیده است که روسیه این روزها در کشور خود دچار شرایط ناگوار اقتصادی حاصل از تحریمهای اروپا و آمریکاست. وجود اپوزیسیون قدرتمند و مخالفان جدی سیاستهای پوتین از یک سو و استمرار حضور پوتین در قدرت و شکلگیری نظامی فردمحور در روسیه و تعارض آن با نظامهای مردمسالار و فساد اقتصادی درخور توجه در نظام اداری و توزیع نامتوازن ثروت در آن کشور از سوی دیگر، رهبر کاخ کرملین را در شرایط نامطلوب داخلی قرار داده است. همچنین رئیسجمهوری روسیه به واسطه کوبیدن بر طبل اقتدارگرایی
منطقهای و بینالمللی و تعریف نقش پدرخواندگی در قبال کشورهای جداشده و همچنین ترسیم چشماندازی خیالی برای شهروندان روسیه و حتی هواداران روس خود در سایر کشورها، به دنبال ایجاد تصویری نجاتبخش و مؤثر از روسیه در اذهان عمومی است. در آن سوی مرزها اما آنچه در تمام این سالها خواب را از چشمان روسیه ربوده است، نفوذ غرب بهویژه آمریکا در پشت مرزهای روسیه و شنیدهشدن صدای گامهای آن در نزدیکی کاخ کرملین است؛ گامهایی که البته در سالهای گذشته به واسطه عملکرد پوتین و نقشآفرینی در خاورمیانه و جهان، دیگر لرزان و با احتیاط برداشته میشود. اما گویی پوتین برای سرپوشگذاشتن بر مشکلات داخلی و نادیدهگرفتن مخالفان خود و مهیادیدن شرایط منطقهای و بینالمللی و بهویژه رویکرد نرم واشنگتن در قبال مسکو و تقلیل تهدیدهای آمریکا به لفاظیهای بیاثر و از همه مهمتر نیاز شدید اروپا به گاز روسیه، آنهم در روزهای سرد سال بر آن شده است با آرایش نظامی و حمله سخت به اوکراین، منافع خود را در قبال تهدیدات ناتو و رفتارهای اروپا و رویکرد دنیای غرب حداکثری کرده و منافع روسیه را بار دیگر تأمین کند. اما آنچه در ادامه ماجرا برای پوتین، اروپا و
آمریکا مهم خواهد بود، این است که انتهای این جنگ و اثرات ناشی از آن، چه تبعاتی برای طرفین ماجرا خواهد داشت؟ سخنان آنتونی بلینکن، وزیر خارجه آمریکا و مواضع کاخ سفید حاکی از آن است که جنگ تمامعیار یا اشغال کامل اوکراین خط قرمزی جدی برای اروپا و آمریکاست؛ از دیگر سو، نحوه برخورد اروپا و آمریکا با وضعیت جدید، نشانی از جدیت لازم در قبال این تهدیدات ندارد. از اینرو ممکن است پوتین صرفا به اشغال بخشهایی از اوکراین که بتواند بخشی از اهداف ژئوپلیتیک مسکو را تأمین کند، رضایت دهد. در چنین شرایطی، او هم بر مشکلات داخلی خود سرپوش میگذارد و هم دست بالا را در مذاکرات با غرب خواهد داشت و از سوی دیگر دوباره به تمام کشورهای تازهاستقلالیافته یادآور میشود که عدم همراهی با روسیه چه عواقبی را همراه خواهد داشت. آن طرف ماجرا هم به نظر میرسد با وجود لفاظیهای آمریکا و تلاشهای اروپاییها، آنها در مواجهه با این موضوع انگیزه، توان یا خواست لازم را ندارند. اما پرسش بزرگ این است که آیا جهان بهویژه کشورهایی که سهم درخور توجهی در ایجاد دنیای مبتنی بر تقویت نظامهای مردمسالار داشتهاند، در این ماجرا صرفا نظارهگر خواهند ماند؟ آیا
آمریکا و اروپا از کشاندن روسیه به سمت جنگی دامنهدار استقبال میکنند؟ یا در نهایت روسیه با گرفتن امتیازات مدنظر خود از ورود به منازعهای تمامعیار خودداری خواهد کرد؟ و آیا جهان احیای نظامهای فردمحور را خواهد پذیرفت؟ پاسخ این پرسشها بیش از آنکه قابل پیشبینی باشد، باید در بستر تاریخ دیده شود.
آنچه این روزها در اوکراین در حال رویدادن است، حیرت و نگرانی بسیاری را برانگیخته است. سؤالات بسیاری شکل گرفته که ماجراجوییهای روسیه تا چه زمان و تا کجا پیش خواهد رفت؟ چرا روسیه هرازگاهی اقدام به حمله نظامی به کشورهای همسایه میکند و نظام بینالملل تنها نظارهگر کشورگشایی و شاخوشانهکشیدنهای روسیه است و واکنش درخوری در قبال این نوع رفتارهای روسیه از خود بروز نمیدهد. آیا روسیه به قصد تسخیر اوکراین و احیای شوروی کبیر اقدام به حمله نظامی میکند یا به دنبال حفظ حیاتیترین نیازهای خود یعنی تمامیت ارضی، تأمین امنیت پایدار، رهایی از کابوس فروپاشی دوباره یا حفظ نقش ابرقدرتی خود در جهان و پدرخواندگی در منطقه است؟ بررسی تاریخچه روابط اوکراین و روسیه و عمق وابستگیهای تاریخی، سیاسی و فرهنگی دو کشور و مجموعه رفتارهای روسیه در قبال کشورهای استقلالیافته از شوروی سابق، گویای یک واقعیت بیشتر نیست و آن هم اینکه اگر توانستیم شما را به روسیه ملحق میکنیم و اگر نه، حق ندارید از زیر سایه ما درآمده و با غرب همپیاله شوید. این خط قرمز بطلانناپذیر برای روسیه کنونی است. اتخاذ این دکترین در قبال کشورهای استقلالیافته آنچنان
واضح است که نیازی به آوردن شواهدی همچون ورود روسیه در ماجرای آبخازیا و اوستیای جنوبی، حمله به اوکراین و ضمیمهکردن کریمه، تحولات مولداوی و همچنین پیادهکردن ارتش در قزاقستان نیست. در این میان، متقاعدکردن ارمنستان در پذیرش معاهده صلح با جمهوری آذربایجان و حتی میانجیگری و فرونشاندن تنش در مرزهای شمالی ایران با آذربایجان و ترکیه را هم میتوان در همین قالب تحلیل کرد. گرایش ناملموس ارمنستان به آمریکا و نزدیکی تهران با ایروان در مناقشه اخیر، روسیه را به سمت حمایت از جمهوری آذربایجان و حتی دعوت از ایران برای کاهش تنش سوق داد. اما ماجرای اوکراین از آنجایی پیچیده است که روسیه این روزها در کشور خود دچار شرایط ناگوار اقتصادی حاصل از تحریمهای اروپا و آمریکاست. وجود اپوزیسیون قدرتمند و مخالفان جدی سیاستهای پوتین از یک سو و استمرار حضور پوتین در قدرت و شکلگیری نظامی فردمحور در روسیه و تعارض آن با نظامهای مردمسالار و فساد اقتصادی درخور توجه در نظام اداری و توزیع نامتوازن ثروت در آن کشور از سوی دیگر، رهبر کاخ کرملین را در شرایط نامطلوب داخلی قرار داده است. همچنین رئیسجمهوری روسیه به واسطه کوبیدن بر طبل اقتدارگرایی
منطقهای و بینالمللی و تعریف نقش پدرخواندگی در قبال کشورهای جداشده و همچنین ترسیم چشماندازی خیالی برای شهروندان روسیه و حتی هواداران روس خود در سایر کشورها، به دنبال ایجاد تصویری نجاتبخش و مؤثر از روسیه در اذهان عمومی است. در آن سوی مرزها اما آنچه در تمام این سالها خواب را از چشمان روسیه ربوده است، نفوذ غرب بهویژه آمریکا در پشت مرزهای روسیه و شنیدهشدن صدای گامهای آن در نزدیکی کاخ کرملین است؛ گامهایی که البته در سالهای گذشته به واسطه عملکرد پوتین و نقشآفرینی در خاورمیانه و جهان، دیگر لرزان و با احتیاط برداشته میشود. اما گویی پوتین برای سرپوشگذاشتن بر مشکلات داخلی و نادیدهگرفتن مخالفان خود و مهیادیدن شرایط منطقهای و بینالمللی و بهویژه رویکرد نرم واشنگتن در قبال مسکو و تقلیل تهدیدهای آمریکا به لفاظیهای بیاثر و از همه مهمتر نیاز شدید اروپا به گاز روسیه، آنهم در روزهای سرد سال بر آن شده است با آرایش نظامی و حمله سخت به اوکراین، منافع خود را در قبال تهدیدات ناتو و رفتارهای اروپا و رویکرد دنیای غرب حداکثری کرده و منافع روسیه را بار دیگر تأمین کند. اما آنچه در ادامه ماجرا برای پوتین، اروپا و
آمریکا مهم خواهد بود، این است که انتهای این جنگ و اثرات ناشی از آن، چه تبعاتی برای طرفین ماجرا خواهد داشت؟ سخنان آنتونی بلینکن، وزیر خارجه آمریکا و مواضع کاخ سفید حاکی از آن است که جنگ تمامعیار یا اشغال کامل اوکراین خط قرمزی جدی برای اروپا و آمریکاست؛ از دیگر سو، نحوه برخورد اروپا و آمریکا با وضعیت جدید، نشانی از جدیت لازم در قبال این تهدیدات ندارد. از اینرو ممکن است پوتین صرفا به اشغال بخشهایی از اوکراین که بتواند بخشی از اهداف ژئوپلیتیک مسکو را تأمین کند، رضایت دهد. در چنین شرایطی، او هم بر مشکلات داخلی خود سرپوش میگذارد و هم دست بالا را در مذاکرات با غرب خواهد داشت و از سوی دیگر دوباره به تمام کشورهای تازهاستقلالیافته یادآور میشود که عدم همراهی با روسیه چه عواقبی را همراه خواهد داشت. آن طرف ماجرا هم به نظر میرسد با وجود لفاظیهای آمریکا و تلاشهای اروپاییها، آنها در مواجهه با این موضوع انگیزه، توان یا خواست لازم را ندارند. اما پرسش بزرگ این است که آیا جهان بهویژه کشورهایی که سهم درخور توجهی در ایجاد دنیای مبتنی بر تقویت نظامهای مردمسالار داشتهاند، در این ماجرا صرفا نظارهگر خواهند ماند؟ آیا
آمریکا و اروپا از کشاندن روسیه به سمت جنگی دامنهدار استقبال میکنند؟ یا در نهایت روسیه با گرفتن امتیازات مدنظر خود از ورود به منازعهای تمامعیار خودداری خواهد کرد؟ و آیا جهان احیای نظامهای فردمحور را خواهد پذیرفت؟ پاسخ این پرسشها بیش از آنکه قابل پیشبینی باشد، باید در بستر تاریخ دیده شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.