|

شعر وحشت بر پرده سینما

شرق: کارل تئودور درایر چهره‌ای مهم در تاریخ سینماست و فیلم تحسین‌‌شده او، «مصائب ژان دارک» فیلمی است که بسیار مورد توجه بوده است. در یکی دیگر از کتاب‌های مجموعه خوانش فیلم که در نشر علمی و فرهنگی منتشر می‌شود، به اثر دیگری از درایر با عنوان «وامپیر» پرداخته است. نویسنده این کتاب که عنوان فیلم را بر پیشانی دارد، دیوید رادکین است و سجاد غلامی آن را به فارسی برگردانده است. آن‌طور که در توضیحات خود کتاب آمده، درایر «وامپیر» را شعر وحشت می‌نامید و درباره چگونگی این اثرش به بازیگرانش گفته بود: «تصور کنید در اتاقی نشسته‌ایم. ناگهان کسی به ما خبر می‌دهد که پشت این در جنازه‌‌ای افتاده است. در یک آن، اتاقی که در آن بودیم دستخوش تغییر می‌شود و عناصر اتاق و حال‌وهوای حاکم بر آن دگرگون می‌شوند. ما تغییر کرده‌ایم، اما اتاق از حیث مادی همان است که پیش‌تر بود. اشیا آن‌گونه که ما درکشان می‌کنیم وجود دارند. می‌خواهم وامپیر چنین تأثیری بر جان مخاطب بگذارد».
«وامپیر» اثری است که با وقفه‌ای حدودا پنج ساله پس از «ژان دارک» ظاهر می‌شود. «وامپیر» فیلمی است که به تعبیری می‌توان گفت در آستانه قرار گرفته است: در آستانه مرگ و زندگی و نیز در آستانه سینمای ناطق و سینمای صامت. این موضوعی است که دیوید رادکین نیز در ابتدای فصل سوم کتابش به آن اشاره می‌کند: «تماشای خود فیلم نوعی احساس ناامیدی در ما برمی‌انگیزد، البته اگر سراپا از تماشای آن دلسرد نشده باشیم. سه مشکل اساسی وجود دارد: کیفیت نازل صدا. از آنجا که وامپیر با دوران اولیه پیدایش صدا در سینما هم‌زمان شد و نیز به دلیل محدودیت‌های ابزارهای به کار رفته در مراحل تولید، این اثر با معیارهای مدرن، بی‌شک مشکلات و نواقص تکنیکی خود را لو می‌دهد». کیفیت ناهمگون بازی‌ها و نقص فنی که در فیلم مشاهده می‌شود، دو مشکل دیگری هستند که به اعتقاد نویسنده در فیلم «وامپیر» دیده می‌شود.
رادکین فصل پنجم کتابش را به مشهورترین سکانس فیلم «وامپیر» اختصاص داده است. سکانسی که در آن گری در رؤیا می‌بیند که مرده و همچنان که با چشمانی خیره به بالا در تابوت دراز کشیده است، به سوی گورستان حمل می‌شود. نویسنده درباره مواجهه‌اش با این سکانس نوشته: «من قریب به پنجاه سال با وامیپر زندگی کرده‌ام و هنوز هم این فیلم فکر و ذهن مرا به خود مشغول می‌کند. هربار که به این سکانس می‌رسم رفته‌رفته اندوهی ژرف و تکان‌دهنده در جانم ریشه می‌گیرد و غرق این اندیشه می‌شوم که در این سفر غریب که وامپیر نام داشت ما کجای این داستان بودیم؟ بر ما چه گذشته و چه شده‌ایم؟ با رسیدن به اینجا، به این سفر نهایی فیلم، اکنون مایی که این‌چنین درونش تنیده شده‌ایم کیستیم؟ شاید اکنون دیگر می‌فهمیم که عاری از احساس بودنِ نسبی قهرمان داستان نکته‌ای مثبت است -حال علت نانوانی بازیگر، مخصوصا در اینجا، هرچه باشد. فیلم آن‌چنان ژرف اخلاقیاتمان را از هر نظر درگیر می‌کند که سرانجام نه آلن یا دیوید گری که خود ماییم که در آن تابوت دراز کشیده‌ایم».
رادکین آنچه را در این سکانس اتفاق می‌افتد ایده‌ای بسیار متهورانه می‌داند: «سفر جسد به سوی گور از نقطه دید خودش. این اتفاق دشواری‌های روایی بسیاری به دنبال دارد. جسدی که زیر درپوش تابوت خفته است چگونه می‌بیند؟ آنچه را که جسد می‌بیند دوربین چگونه می‌تواند ببیند؟ چهره انسان مرده چگونه می‌تواند بیانگر چیزی باشد؟ استهزای راه‌حلی که درایر برگزیده چندان سخت نیست. این جمله ورد زبان منتقدان است: از سر محبت، پنجره کوچکی برای جسد در نظر گرفته. در فیلمی با این مختصات، یک جسد قاعدتا باید قادر باشد تا از خلال درپوش تابوت بنگرد، حال تابوت پنجره داشته باشد یا خیر. شیشه‌ای از منظر روایی وجود خارجی ندارد: بلکه از منظر سینمایی نمایانگر این حقیقت است که گری می‌تواند ببیند. وقتی که سرباز درپوش را روی تابوت تنظیم و سپس آن را چفت می‌کرده است -تابوتی که ما درونش خفته‌ایم- تنها و تنها چوب را می‌دیده است. وقتی او درپوش تابوت را پیچ می‌کند، ما/ گری بالا را نگاه کرده و چهره او را مشاهده می‌کنیم؛ او اما نمی‌تواند ما را ببیند، تنها چیزی که می‌بیند چوب است؛ و صدای فرورفتن دندانه‌های مته در چوب، چقدر ملموس و واقعی به گوش می‌رسد. صدای کشیدن کبریت برای افروختن شمع نیز همین کیفیت را دارد. تعریضی شوم: در دنیای زندگان، ارتباط صدا با منبع آن گسسته شده است؛ اینجا در تابوتمان صدا و منبع همراه و هماهنگ شده‌اند».
شرق: کارل تئودور درایر چهره‌ای مهم در تاریخ سینماست و فیلم تحسین‌‌شده او، «مصائب ژان دارک» فیلمی است که بسیار مورد توجه بوده است. در یکی دیگر از کتاب‌های مجموعه خوانش فیلم که در نشر علمی و فرهنگی منتشر می‌شود، به اثر دیگری از درایر با عنوان «وامپیر» پرداخته است. نویسنده این کتاب که عنوان فیلم را بر پیشانی دارد، دیوید رادکین است و سجاد غلامی آن را به فارسی برگردانده است. آن‌طور که در توضیحات خود کتاب آمده، درایر «وامپیر» را شعر وحشت می‌نامید و درباره چگونگی این اثرش به بازیگرانش گفته بود: «تصور کنید در اتاقی نشسته‌ایم. ناگهان کسی به ما خبر می‌دهد که پشت این در جنازه‌‌ای افتاده است. در یک آن، اتاقی که در آن بودیم دستخوش تغییر می‌شود و عناصر اتاق و حال‌وهوای حاکم بر آن دگرگون می‌شوند. ما تغییر کرده‌ایم، اما اتاق از حیث مادی همان است که پیش‌تر بود. اشیا آن‌گونه که ما درکشان می‌کنیم وجود دارند. می‌خواهم وامپیر چنین تأثیری بر جان مخاطب بگذارد».
«وامپیر» اثری است که با وقفه‌ای حدودا پنج ساله پس از «ژان دارک» ظاهر می‌شود. «وامپیر» فیلمی است که به تعبیری می‌توان گفت در آستانه قرار گرفته است: در آستانه مرگ و زندگی و نیز در آستانه سینمای ناطق و سینمای صامت. این موضوعی است که دیوید رادکین نیز در ابتدای فصل سوم کتابش به آن اشاره می‌کند: «تماشای خود فیلم نوعی احساس ناامیدی در ما برمی‌انگیزد، البته اگر سراپا از تماشای آن دلسرد نشده باشیم. سه مشکل اساسی وجود دارد: کیفیت نازل صدا. از آنجا که وامپیر با دوران اولیه پیدایش صدا در سینما هم‌زمان شد و نیز به دلیل محدودیت‌های ابزارهای به کار رفته در مراحل تولید، این اثر با معیارهای مدرن، بی‌شک مشکلات و نواقص تکنیکی خود را لو می‌دهد». کیفیت ناهمگون بازی‌ها و نقص فنی که در فیلم مشاهده می‌شود، دو مشکل دیگری هستند که به اعتقاد نویسنده در فیلم «وامپیر» دیده می‌شود.
رادکین فصل پنجم کتابش را به مشهورترین سکانس فیلم «وامپیر» اختصاص داده است. سکانسی که در آن گری در رؤیا می‌بیند که مرده و همچنان که با چشمانی خیره به بالا در تابوت دراز کشیده است، به سوی گورستان حمل می‌شود. نویسنده درباره مواجهه‌اش با این سکانس نوشته: «من قریب به پنجاه سال با وامیپر زندگی کرده‌ام و هنوز هم این فیلم فکر و ذهن مرا به خود مشغول می‌کند. هربار که به این سکانس می‌رسم رفته‌رفته اندوهی ژرف و تکان‌دهنده در جانم ریشه می‌گیرد و غرق این اندیشه می‌شوم که در این سفر غریب که وامپیر نام داشت ما کجای این داستان بودیم؟ بر ما چه گذشته و چه شده‌ایم؟ با رسیدن به اینجا، به این سفر نهایی فیلم، اکنون مایی که این‌چنین درونش تنیده شده‌ایم کیستیم؟ شاید اکنون دیگر می‌فهمیم که عاری از احساس بودنِ نسبی قهرمان داستان نکته‌ای مثبت است -حال علت نانوانی بازیگر، مخصوصا در اینجا، هرچه باشد. فیلم آن‌چنان ژرف اخلاقیاتمان را از هر نظر درگیر می‌کند که سرانجام نه آلن یا دیوید گری که خود ماییم که در آن تابوت دراز کشیده‌ایم».
رادکین آنچه را در این سکانس اتفاق می‌افتد ایده‌ای بسیار متهورانه می‌داند: «سفر جسد به سوی گور از نقطه دید خودش. این اتفاق دشواری‌های روایی بسیاری به دنبال دارد. جسدی که زیر درپوش تابوت خفته است چگونه می‌بیند؟ آنچه را که جسد می‌بیند دوربین چگونه می‌تواند ببیند؟ چهره انسان مرده چگونه می‌تواند بیانگر چیزی باشد؟ استهزای راه‌حلی که درایر برگزیده چندان سخت نیست. این جمله ورد زبان منتقدان است: از سر محبت، پنجره کوچکی برای جسد در نظر گرفته. در فیلمی با این مختصات، یک جسد قاعدتا باید قادر باشد تا از خلال درپوش تابوت بنگرد، حال تابوت پنجره داشته باشد یا خیر. شیشه‌ای از منظر روایی وجود خارجی ندارد: بلکه از منظر سینمایی نمایانگر این حقیقت است که گری می‌تواند ببیند. وقتی که سرباز درپوش را روی تابوت تنظیم و سپس آن را چفت می‌کرده است -تابوتی که ما درونش خفته‌ایم- تنها و تنها چوب را می‌دیده است. وقتی او درپوش تابوت را پیچ می‌کند، ما/ گری بالا را نگاه کرده و چهره او را مشاهده می‌کنیم؛ او اما نمی‌تواند ما را ببیند، تنها چیزی که می‌بیند چوب است؛ و صدای فرورفتن دندانه‌های مته در چوب، چقدر ملموس و واقعی به گوش می‌رسد. صدای کشیدن کبریت برای افروختن شمع نیز همین کیفیت را دارد. تعریضی شوم: در دنیای زندگان، ارتباط صدا با منبع آن گسسته شده است؛ اینجا در تابوتمان صدا و منبع همراه و هماهنگ شده‌اند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.