شکلهای زندگی: درباره میانجیها
تجربههای دوزخ
نادر شهريوري (صدقي)
ایبسن از بزرگترین استعدادهای تئاتر مدرن، نویسندهای در اصل واقعگرا است. او حتی آن هنگام که تراژدی مینویسد، قهرمانهای داستانهایش از موقعیت یا امتیازی ویژه برخوردار نیستند بلکه آدمهایی معمولی هستند که میتوان آنها را در کنار خود، اینطرف و آنطرف مشاهده کرد و با آنها روبهرو شد. این مسئله مقتضای زمانهای است که ایبسن زندگی میکرد. در پی اتفاقات اجتماعی، سیاسی پیاپی در اروپای قرن نوزده -که هر یک سرفصل تاریخی بودند- این مردم متنوع بودند که با خواستها و موقعیتهای تازه قدم به صحنه گذاردند تا تنها پادشاهان، شاهزادگان، اریستوکراتها و به طور کلی نخبگان نباشند که روی صحنه به ایفای نقش میپردازند. اما این همه ایبسن نیست، ایبسن بیشتر از اینهاست. برای روشنشدن چهره ایبسن میتوانیم او را با شکسپیر مقایسه کنیم تا در عین حال به تفاوت اجتماعی دو جهان متفاوت نیز پی ببریم. «شکسپیر خود ما را به صحنه آورده بود، نه موقعیتهای ما را، عموهای ما به ندرت پدرانمان را میکشند و قانونا حق ندارند با مادرانمان ازدواج کنند -هملت- ما با عجوزگان جادوگر سروکار نداریم -مکبث- پادشاهان معمولا به ضرب دشنه کشته نمیشوند و دشنهزنها
جامشان را نمیگیرند -مکبث و ریچارد سوم و غیره- وقتی هم که پول نقد از کسی قرض میکنیم تعهد نمیسپاریم که بدهیمان را به صورت چند سیر از گوشت تنمان به طلبکار پس بدهیم -تاجر ونیزی».1 به این ترتیب ایبسن با نمایشنامههایش نقصهای غیررئالیستی شکسپیر را رفع میکند تا تماشاگران در هنگام مشاهده آثار ایبسن موقعیتهای خود را هم روی صحنه تئاتر تماشا کنند.
ایبسن در سالهای واپسین زندگی حتی گامی فراتر میگذارد و به زندگی بهعنوان غایتی فینفسه توجه مخصوص نشان میدهد. روبک در نمایش «وقتی ما مردگان سر برداریم»، از آخرین نمایشنامههای ایبسن، به عنوان هنرمند که شباهتی هم با ایبسن دارد در نهایت به این نتیجه میرسد که زندگی به مثابه امری ناتورال -طبیعی- اهمیت به مراتب بیشتری دارد و مابقی زندگی، یعنی مصنوعات فکری و ایدئولوژیک تنها کار زندگیکردن را دشوار میسازد. این تلقی از ادبیات یعنی تلقی بدون وساطت ایده به یک معنا کوششی است که در نهایت به یکیکردن ادبیات با زندگی منتهی میشود: تلاشی «بیواسطه» برای غرقهشدن در زندگی که میتواند ادبیات را از محتوای تاریخیاش دور سازد، کاری که رمانتیکها انجام میدهند در حالی که ایبسن نویسندهای رمانتیک نیست. او تنها به خصوصیات بنیادین آدمی میپردازد و انسان را از بعدی طبیعی آنگونه که هست به نمایش میگذارد. طبیعتی که میکوشد در تلاشی تقریبا نافرجام خود را از سلطه تاریخ به مثابه باری سنگین همچون بار هستی رهایی ببخشد. بدینسان ایبسن در مقابل نگاه تاریخی میکوشد وجودی و ناتورال به خلق شخصیت بپردازد.
نگرش ناتورال ایبسن (1906-1828) شباهتی به زولا (1902-1840) پیدا میکند منتهی با تفاوتهایی و از جمله اینکه نقش «فرد در ایبسن از اهمیت بیشتری برخوردار است، در حالی که زولا به اجتماع و روندهای آن بیشتر بها میدهد. اما این همه تفاوتهای این دو نویسنده بزرگ نیست. ایبسن درباره تفاوتش با زولا میگوید: زولا به درون گنداب میرود تا در آن حمام بگیرد و من میروم تا آنجا را پاک کنم. در اینکه زولا گنداب را با دقت و موشکافانه توصیف میکند تردیدی نیست اما درباره «پاککنندگی» ایبسن میتوان تردید داشت. گندابی که زولا توصیف میکند «تن» آدمهایی است که زیر بار فلاکت له شدهاند. زولا خیلی خوب از توصیفشان برمیآید، متنهای او آنقدر دقیق و ملموساند که خواننده چه بسا ممکن است به آن عادت کند و حتی لذت ببرد. چیزی که نیچه در اشاره مستقیم به زولا آن را «لذت زشتی» مینامد. «لذت زشتی» مفهومی بس قابل تأمل دارد که ابعاد ناشناخته وجودی انسان را نمایان میسازد. لذت زشتی، لذتبردن از گنداب یا «لذت از بوی گند»* نیست، زیرا کسی از بوی گند لذت نمیبرد. این لذتی وجودی است که از خودخواهی آدمی نشئت میگیرد هرچند بکوشد آن را در هالهای از
دلسوزی و اخلاقیات پنهان سازد. نیچه از منظری کاملا ناتورالیستی بر این باور است که لذتبردن از رنج دیگران عنصری اساسی در طبیعت بشر است؛ «چه کسی میتواند انکار کند که آدمی اساسا جانوری خودخواه و حتی درنده است که هنوز هیچ نظام سیاسی و یا اخلاقی نتوانسته بدترین هوسهایش که یکی از آن لذتبردن از رنج دیگران است را مهار کند؟». بنابراین احساسات و یا ترحمی که با دیدن فلاکت و بدبختی دیگران به انسان دست میدهد تنها نقابی است مزورانه تا خوببودن خود را به رخ بکشد.
تصوری چنین روانکاوانه و وجودی و در عین حال هولناکِ نیچه از سرشت انسانی را میتوانیم در داستانها و به طور کلی ادبیات داستایفسکی نیز جستوجو کنیم. آنجا که به سراغ شیاطین میرود تا وجود جداافتاده از کل را نشان دهد. در اینجا اصل نخوت خودخواهانه، استقلال متکبرانه و ابراز وجود لجوجانه آدمی را در نهایت به انفصال از کل میکشاند. به نظر داستایفسکی این انفصال از کل است که انسان را به وجودی طبیعی و ناتوان بدل میکند و او را مستعد هرگونه خشونتی به همنوع و لذت از رنج دیگران میکند. اما داستایفسکی در وضعیت طبیعی- ناتورال- متوقف نمیماند بلکه بدیلی ارائه میدهد و آن پیوند با کل یا «کلیت» است، پیوندی که بیواسطه رخ نمیدهد بلکه با میانجیگری انجام میگیرد و آن میانجی «عشق» است. به نظر داستایفسکی تنها به واسطه عشق به دیگری، به کلیتی فراتر از فردیتها، میتوان از دوزخ ناتورال رهایی یافت. جز این اگر انسانی از عشقورزیدن به دیگری ناتوان بماند گرفتار همان وضعیتی میشود که داستایفسکی آن را بنا بر باورهای مسیحی خود «دوزخ بر روی زمین» نام میدهد.
این هر سه نویسنده از دوزخ روی زمین آگاهاند و آن را تجربه کردهاند. دوزخ در زولا همزمان به خشم منتهی میشود. ممکن است لذت زولا در خلق آثار خویش، لذت زشتی به همان تعبیری که گفته شد باشد؛ یعنی لذت ارضای نیاز طبیعی آدمی از رنج دیگران، اما همزمان زولا خشم و نفرت را نیز شعلهور میکند.
به ایبسن بازگردیم. در ایبسن هم با دوزخ روبهرو میشویم منتهی دوزخ از منظری دیگر. در نمایشهای ایبسن خود به خود و به طور طبیعی با سردی فردیتهایی مواجه میشویم که میپندارند بدون دیگری میتوانند زندگی کنند. از این رو خود را بینیاز از هر وساطت یا میانجی میپندارند. «مصیبت ازدواج بیعشق، مضمون دیگری بود که ایبسن دائما به آن بازمیگشت -کمدی عشق، ستونهای جامعه، خانه عروسک، خانم دریایی، هدا گابلر- مضمون مردی نیز که خوشبختی زنش یا معشوق را فدای آرمانها و یا جاهطلبی شخص میکند -دشمن مردم، معمار، وقتی ما مردگان برخیزیم، همین حال را داشت».2
ممکن است آنچه ایبسن درباره حمام گرفتن زولا گفته بود درست باشد یا لااقل بخشی از واقعیت باشد اما احتمال دیگری نیز وجود دارد و آن امید نهفته در دل گنداب است که میتواند بخشی از پروژه اجتماعی زولا برای بهبود وضعیت اجتماع باشد.
پینوشتها:
* داریوش آشوری در «غروب بتها» نظر نیچه درباره زولا را با عبارت «زولا یا لذتبردن از بوی گند» (ص 97) ترجمه میکند. به نظر میرسد این عبارت چندان گویای ایده نیچه درباره لذت زشتی یا بیانگر لذت آدمی از رنج دیگران به عنوان عنصری اساسی در طبیعت بشر نباشد.
1. عروسکخانه ایبسن، ترجمه منوچهر انور به نقل از مقدمه
2. ایبسن، ناصر ایرانی
ایبسن از بزرگترین استعدادهای تئاتر مدرن، نویسندهای در اصل واقعگرا است. او حتی آن هنگام که تراژدی مینویسد، قهرمانهای داستانهایش از موقعیت یا امتیازی ویژه برخوردار نیستند بلکه آدمهایی معمولی هستند که میتوان آنها را در کنار خود، اینطرف و آنطرف مشاهده کرد و با آنها روبهرو شد. این مسئله مقتضای زمانهای است که ایبسن زندگی میکرد. در پی اتفاقات اجتماعی، سیاسی پیاپی در اروپای قرن نوزده -که هر یک سرفصل تاریخی بودند- این مردم متنوع بودند که با خواستها و موقعیتهای تازه قدم به صحنه گذاردند تا تنها پادشاهان، شاهزادگان، اریستوکراتها و به طور کلی نخبگان نباشند که روی صحنه به ایفای نقش میپردازند. اما این همه ایبسن نیست، ایبسن بیشتر از اینهاست. برای روشنشدن چهره ایبسن میتوانیم او را با شکسپیر مقایسه کنیم تا در عین حال به تفاوت اجتماعی دو جهان متفاوت نیز پی ببریم. «شکسپیر خود ما را به صحنه آورده بود، نه موقعیتهای ما را، عموهای ما به ندرت پدرانمان را میکشند و قانونا حق ندارند با مادرانمان ازدواج کنند -هملت- ما با عجوزگان جادوگر سروکار نداریم -مکبث- پادشاهان معمولا به ضرب دشنه کشته نمیشوند و دشنهزنها
جامشان را نمیگیرند -مکبث و ریچارد سوم و غیره- وقتی هم که پول نقد از کسی قرض میکنیم تعهد نمیسپاریم که بدهیمان را به صورت چند سیر از گوشت تنمان به طلبکار پس بدهیم -تاجر ونیزی».1 به این ترتیب ایبسن با نمایشنامههایش نقصهای غیررئالیستی شکسپیر را رفع میکند تا تماشاگران در هنگام مشاهده آثار ایبسن موقعیتهای خود را هم روی صحنه تئاتر تماشا کنند.
ایبسن در سالهای واپسین زندگی حتی گامی فراتر میگذارد و به زندگی بهعنوان غایتی فینفسه توجه مخصوص نشان میدهد. روبک در نمایش «وقتی ما مردگان سر برداریم»، از آخرین نمایشنامههای ایبسن، به عنوان هنرمند که شباهتی هم با ایبسن دارد در نهایت به این نتیجه میرسد که زندگی به مثابه امری ناتورال -طبیعی- اهمیت به مراتب بیشتری دارد و مابقی زندگی، یعنی مصنوعات فکری و ایدئولوژیک تنها کار زندگیکردن را دشوار میسازد. این تلقی از ادبیات یعنی تلقی بدون وساطت ایده به یک معنا کوششی است که در نهایت به یکیکردن ادبیات با زندگی منتهی میشود: تلاشی «بیواسطه» برای غرقهشدن در زندگی که میتواند ادبیات را از محتوای تاریخیاش دور سازد، کاری که رمانتیکها انجام میدهند در حالی که ایبسن نویسندهای رمانتیک نیست. او تنها به خصوصیات بنیادین آدمی میپردازد و انسان را از بعدی طبیعی آنگونه که هست به نمایش میگذارد. طبیعتی که میکوشد در تلاشی تقریبا نافرجام خود را از سلطه تاریخ به مثابه باری سنگین همچون بار هستی رهایی ببخشد. بدینسان ایبسن در مقابل نگاه تاریخی میکوشد وجودی و ناتورال به خلق شخصیت بپردازد.
نگرش ناتورال ایبسن (1906-1828) شباهتی به زولا (1902-1840) پیدا میکند منتهی با تفاوتهایی و از جمله اینکه نقش «فرد در ایبسن از اهمیت بیشتری برخوردار است، در حالی که زولا به اجتماع و روندهای آن بیشتر بها میدهد. اما این همه تفاوتهای این دو نویسنده بزرگ نیست. ایبسن درباره تفاوتش با زولا میگوید: زولا به درون گنداب میرود تا در آن حمام بگیرد و من میروم تا آنجا را پاک کنم. در اینکه زولا گنداب را با دقت و موشکافانه توصیف میکند تردیدی نیست اما درباره «پاککنندگی» ایبسن میتوان تردید داشت. گندابی که زولا توصیف میکند «تن» آدمهایی است که زیر بار فلاکت له شدهاند. زولا خیلی خوب از توصیفشان برمیآید، متنهای او آنقدر دقیق و ملموساند که خواننده چه بسا ممکن است به آن عادت کند و حتی لذت ببرد. چیزی که نیچه در اشاره مستقیم به زولا آن را «لذت زشتی» مینامد. «لذت زشتی» مفهومی بس قابل تأمل دارد که ابعاد ناشناخته وجودی انسان را نمایان میسازد. لذت زشتی، لذتبردن از گنداب یا «لذت از بوی گند»* نیست، زیرا کسی از بوی گند لذت نمیبرد. این لذتی وجودی است که از خودخواهی آدمی نشئت میگیرد هرچند بکوشد آن را در هالهای از
دلسوزی و اخلاقیات پنهان سازد. نیچه از منظری کاملا ناتورالیستی بر این باور است که لذتبردن از رنج دیگران عنصری اساسی در طبیعت بشر است؛ «چه کسی میتواند انکار کند که آدمی اساسا جانوری خودخواه و حتی درنده است که هنوز هیچ نظام سیاسی و یا اخلاقی نتوانسته بدترین هوسهایش که یکی از آن لذتبردن از رنج دیگران است را مهار کند؟». بنابراین احساسات و یا ترحمی که با دیدن فلاکت و بدبختی دیگران به انسان دست میدهد تنها نقابی است مزورانه تا خوببودن خود را به رخ بکشد.
تصوری چنین روانکاوانه و وجودی و در عین حال هولناکِ نیچه از سرشت انسانی را میتوانیم در داستانها و به طور کلی ادبیات داستایفسکی نیز جستوجو کنیم. آنجا که به سراغ شیاطین میرود تا وجود جداافتاده از کل را نشان دهد. در اینجا اصل نخوت خودخواهانه، استقلال متکبرانه و ابراز وجود لجوجانه آدمی را در نهایت به انفصال از کل میکشاند. به نظر داستایفسکی این انفصال از کل است که انسان را به وجودی طبیعی و ناتوان بدل میکند و او را مستعد هرگونه خشونتی به همنوع و لذت از رنج دیگران میکند. اما داستایفسکی در وضعیت طبیعی- ناتورال- متوقف نمیماند بلکه بدیلی ارائه میدهد و آن پیوند با کل یا «کلیت» است، پیوندی که بیواسطه رخ نمیدهد بلکه با میانجیگری انجام میگیرد و آن میانجی «عشق» است. به نظر داستایفسکی تنها به واسطه عشق به دیگری، به کلیتی فراتر از فردیتها، میتوان از دوزخ ناتورال رهایی یافت. جز این اگر انسانی از عشقورزیدن به دیگری ناتوان بماند گرفتار همان وضعیتی میشود که داستایفسکی آن را بنا بر باورهای مسیحی خود «دوزخ بر روی زمین» نام میدهد.
این هر سه نویسنده از دوزخ روی زمین آگاهاند و آن را تجربه کردهاند. دوزخ در زولا همزمان به خشم منتهی میشود. ممکن است لذت زولا در خلق آثار خویش، لذت زشتی به همان تعبیری که گفته شد باشد؛ یعنی لذت ارضای نیاز طبیعی آدمی از رنج دیگران، اما همزمان زولا خشم و نفرت را نیز شعلهور میکند.
به ایبسن بازگردیم. در ایبسن هم با دوزخ روبهرو میشویم منتهی دوزخ از منظری دیگر. در نمایشهای ایبسن خود به خود و به طور طبیعی با سردی فردیتهایی مواجه میشویم که میپندارند بدون دیگری میتوانند زندگی کنند. از این رو خود را بینیاز از هر وساطت یا میانجی میپندارند. «مصیبت ازدواج بیعشق، مضمون دیگری بود که ایبسن دائما به آن بازمیگشت -کمدی عشق، ستونهای جامعه، خانه عروسک، خانم دریایی، هدا گابلر- مضمون مردی نیز که خوشبختی زنش یا معشوق را فدای آرمانها و یا جاهطلبی شخص میکند -دشمن مردم، معمار، وقتی ما مردگان برخیزیم، همین حال را داشت».2
ممکن است آنچه ایبسن درباره حمام گرفتن زولا گفته بود درست باشد یا لااقل بخشی از واقعیت باشد اما احتمال دیگری نیز وجود دارد و آن امید نهفته در دل گنداب است که میتواند بخشی از پروژه اجتماعی زولا برای بهبود وضعیت اجتماع باشد.
پینوشتها:
* داریوش آشوری در «غروب بتها» نظر نیچه درباره زولا را با عبارت «زولا یا لذتبردن از بوی گند» (ص 97) ترجمه میکند. به نظر میرسد این عبارت چندان گویای ایده نیچه درباره لذت زشتی یا بیانگر لذت آدمی از رنج دیگران به عنوان عنصری اساسی در طبیعت بشر نباشد.
1. عروسکخانه ایبسن، ترجمه منوچهر انور به نقل از مقدمه
2. ایبسن، ناصر ایرانی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.