«دستور فارسی مرگ» مندنیپور و هفت داستان دیگر
گندمزار کلمات
شرق: مجموعه داستان «هفت ناخدا» نوشته شهریار مندنیپور چندی پیش در نشر مرکز منتشر شد. «هفت ناخدا»، هشت داستان کوتاه دارد که «بانوی باغ»، «مینا»، «دستور فارسی مرگ»، «خودکشی نهنگ»، «نجوای سربازان»، «هفت ناخدا»، «رویینتنی» و «گندمزار پاییزی»، عناوین این داستانهاست. مندنیپور بیشتر این داستانها را سالها پیش در شیراز مینویسد و چند سال بعدتر در آمریکا بازنویسی میکند یا به پایان میرساند و به چاپ میسپارد. نوشتن داستان «بانوی باغ» را سال ۱۳۷۹ در شیراز شروع میکند و سال ۲۰۱۹ در کمپهیل آن را بازنویسی کرده و به پایان میرساند. داستان «مینا» سال ۱۳۸۰ در شیراز آغاز و سال ۲۰۲۰ در لسآنجلس بازنویسی شده است. داستان «دستور فارسی مرگ» سال ۱۳۷۸ در شیراز و داستان «خودکشی نهنگ» سال ۲۰۱۹ در آمریکا نوشته شده است. داستان «نجوای سربازان» که سال ۱۳۸۰ در شیراز نوشته شده در سالهای ۱۳۸۱ و ۲۰۱۹ در شیراز و کمپهیل بازنویسی و بازنویسی نهایی شده است. دو داستان آخر کتاب «رویینتنی» و «گندمزار پاییزی» هستند که تاریخ نگارشِ «رویینتنی» سال ۲۰۱۶ است اما داستان «گندمزار پاییزی» که نوعی موخره و بیانیه ادبی نویسنده نیز بهشمار میرود
تاریخ ندارد. به این ترتیب هشت داستانِ مجموعه «هفت ناخدا» از شیراز تا آمریکا نوشته شده و به قالب کتاب درآمده است. آنطور که پیداست غالب داستانهای این مجموعه در دهه هشتاد نوشته شده و در سالهای بعد بازنویسی شدهاند. اما در میان هشت داستان این مجموعه، داستان آخر فضای متفاوتی دارد با اینکه در تمام این داستانها جهانِ داستانی مندنیپور قابل شناسایی است و همچنان عنصر زبان در این داستانها یکی از مهمترین مؤلفههایی است که او در خدمت مضامین داستان آن را بهطرزی منحصربهفرد به کار میگیرد و این امر از همان سطرهای نخست داستانهای مندنیپور به چشم میآید. تاکید خاص مندنیپور بر زبان که در تکتک داستانهای مجموعه «هفتناخدا» هم دیده میشود نوعی تکنیک داستاننویسی است که این نویسنده برای معماری دقیق ساختمان داستانهایش از آن بهره میگیرد. مندنیپور با وسواس و مکررنویسی و تعبیه نشانهها و استعارهها و رمزگذاری متن، جهان داستانی خود را شکل میدهد و مفهومی را برمیسازد و این مفهوم در جملگی داستانهای مجموعه «هفتناخدا» شاید همان مرگ باشد که داستان «دستور فارسی مرگ» نقطه عطف آنهاست.
پشت جلد کتاب بخشی از داستان هفت ناخدا آمده است که عنوان کتاب نیز هست: «هفتناخدا دیگه اون محل قاچاقچییا نیس. هرچی تو خاطرت هس، بریز دور! خیلی عوض شده. همه اون کومهخشتیها رِ کوفتن زمین، خونههای مهندسیساز ساختن. همین روزا، میدون بلکه کوچههاش رِ آسفالت میکنن. حالا وسط میـدون، جخ همـونجا که کـوکب افتاد زمین، دارن باغچهبندی میکنن، درخت گل ابریشمی. بنفشه میکارن، زمسونا گل میکنه اندازه کف دس».
داستان پایانیِ این مجموعه «گندمزار پاییزی»، درباره ادبیات و نویسندگی است و این نویسنده صاحبسبک در آن به شرح نویسندگی خود پرداخته است، بهنوعی که میتوان گفت داستان «گندمزار پاییزی»، داستانی درباره ادبیات است و نوعی ماهیت مانیفستگونه دارد اما با روایتی داستانی و از این منظر میشود آن را در ادامه دیگر داستانهای مجموعه «هفت ناخدا» خواند و تفسیر کرد.
مندنیپور در بخشی از «گندمزار پاییزی» مینویسد: «...وقتی از نویسندهها سؤال میشود که چرا مینویسید، هر کدام جوابی دارند، حی و حاضر و آماده یا فیالبداهه. گروهی میگویند برای آگاهی و روشنگری مردم مینویسند؛ یا برای تعهد اجتماعی-سیاسی، بلکه هم برای تاریخ. دیگرانی میگویند به خاطر خود مینویسند، یا برای کشف هویت خویش؛ که لابد برای ساختن من خود. هستند کسانی که میگویند برای ادبیات و زیبایی زبان مینویسند، برای خلق و خلاقیت زبان. و بلکه هم باشند کسانی، خوشاشتها و شکمباره زمان، که ادعا میکنند برای جاودانهشدن مینویسند... القصه، هر کدام داستانی دارند چون که داستانگویند. من هم از یکی از این گونهها بودهام و یکی از این حرفها را در طول عمرم نوشتهام یا زبانآوری کردهام. اما پس از نوشتن صدها صفحه داستان، حالا که برف هم برایم سر بازایستادن ندارد، به نظرم آمده که انگار داستانکی برای خودم دارم: در جواب اینکه چرا مینویسم. کِی بود و کِی نبود، یادم نیست. یادم هست که کلاس چهارم دبستان بودم. تا آن زمان، مثل خیلی از همکلاسیها انشایم را مادرم مینوشت. اما روزی آمد که او خانه نبود و ساعت ده صبح یادم آمد که یادم
رفته کلاس انشا داریم. نوبت بعدازظهری مدرسه بودیم. اوایل پاییز بود و آفتاب حافظانه و دامنافشانه شیراز هم بود و توی حیاط خانه قالیچه پهن بود کنار حوض کوچک. معمولن دور و بر آب سنجاقکهای رنگارنگِ پریسا هم -که بعدها نسلشان از شهر ورافتاد- بودند. ولی گمانم آن زمان طوطی سخنگو هم داشتیم. یادش بخیر، پدر همیشه دوست داشت یک طوطی سخنگو داشته باشیم...».
نویسنده کتابِ مطرح «شرق بنفشه»، کنش نوشتن را به درو کردن گندمزاری در پاییز تشبیه میکند و از گندمراز کلمات سخن میگوید، او در آخر داستان «گندمزار پاییزی» مینویسد: «و حالا، در این سن و سال، بعضی چیزهای مهم و پیچیده برایم ساده شدهاند و بعضی چیزهای ساده، انگار مهم... و هنوز نمیدانم میخواهم وقتم برسد یا نه؛ که به چیزهای پیچیدهتر بعدیتری برسم- تا آنها هم بلکه ساده شوند- یا که اصلن نه. اما میدانم که همان راز کلاغکی ساده را درست فهمیدهام که: در همه این سالها نوشتهام، و مدام هم که بیخانهتر شدهام، نوشتهام و همینا و همین هی و هیهای نوشتهام تا فقط آن گندمزار کوچک خودم را با کلمات خودم در پاییز خودم به درو برسانم...».
شهریار مندنیپور ۲۶ بهمن ۱۳۳۵ در شیراز به دنیا آمد. او با نخستین مجموعه داستانش «سایههای غار» که در سال ۱۳۶۸ منتشر شد، بهعنوان نویسندهای صاحبسبک شناخته شد و به یکی از داستاننویسان مطرح دهه هفتاد بدل شد که آثاری مطرحی همچون «مومیا و عسل»، «ماه نیمروز»، «دلِ دلدادگی» و «شرق بنفشه» را نوشت و منتشر کرد. از دیگر آثار این نویسنده میتوان به «آبی ماورای بحار» و «هزار و یک سال» اشاره کرد.
شرق: مجموعه داستان «هفت ناخدا» نوشته شهریار مندنیپور چندی پیش در نشر مرکز منتشر شد. «هفت ناخدا»، هشت داستان کوتاه دارد که «بانوی باغ»، «مینا»، «دستور فارسی مرگ»، «خودکشی نهنگ»، «نجوای سربازان»، «هفت ناخدا»، «رویینتنی» و «گندمزار پاییزی»، عناوین این داستانهاست. مندنیپور بیشتر این داستانها را سالها پیش در شیراز مینویسد و چند سال بعدتر در آمریکا بازنویسی میکند یا به پایان میرساند و به چاپ میسپارد. نوشتن داستان «بانوی باغ» را سال ۱۳۷۹ در شیراز شروع میکند و سال ۲۰۱۹ در کمپهیل آن را بازنویسی کرده و به پایان میرساند. داستان «مینا» سال ۱۳۸۰ در شیراز آغاز و سال ۲۰۲۰ در لسآنجلس بازنویسی شده است. داستان «دستور فارسی مرگ» سال ۱۳۷۸ در شیراز و داستان «خودکشی نهنگ» سال ۲۰۱۹ در آمریکا نوشته شده است. داستان «نجوای سربازان» که سال ۱۳۸۰ در شیراز نوشته شده در سالهای ۱۳۸۱ و ۲۰۱۹ در شیراز و کمپهیل بازنویسی و بازنویسی نهایی شده است. دو داستان آخر کتاب «رویینتنی» و «گندمزار پاییزی» هستند که تاریخ نگارشِ «رویینتنی» سال ۲۰۱۶ است اما داستان «گندمزار پاییزی» که نوعی موخره و بیانیه ادبی نویسنده نیز بهشمار میرود
تاریخ ندارد. به این ترتیب هشت داستانِ مجموعه «هفت ناخدا» از شیراز تا آمریکا نوشته شده و به قالب کتاب درآمده است. آنطور که پیداست غالب داستانهای این مجموعه در دهه هشتاد نوشته شده و در سالهای بعد بازنویسی شدهاند. اما در میان هشت داستان این مجموعه، داستان آخر فضای متفاوتی دارد با اینکه در تمام این داستانها جهانِ داستانی مندنیپور قابل شناسایی است و همچنان عنصر زبان در این داستانها یکی از مهمترین مؤلفههایی است که او در خدمت مضامین داستان آن را بهطرزی منحصربهفرد به کار میگیرد و این امر از همان سطرهای نخست داستانهای مندنیپور به چشم میآید. تاکید خاص مندنیپور بر زبان که در تکتک داستانهای مجموعه «هفتناخدا» هم دیده میشود نوعی تکنیک داستاننویسی است که این نویسنده برای معماری دقیق ساختمان داستانهایش از آن بهره میگیرد. مندنیپور با وسواس و مکررنویسی و تعبیه نشانهها و استعارهها و رمزگذاری متن، جهان داستانی خود را شکل میدهد و مفهومی را برمیسازد و این مفهوم در جملگی داستانهای مجموعه «هفتناخدا» شاید همان مرگ باشد که داستان «دستور فارسی مرگ» نقطه عطف آنهاست.
پشت جلد کتاب بخشی از داستان هفت ناخدا آمده است که عنوان کتاب نیز هست: «هفتناخدا دیگه اون محل قاچاقچییا نیس. هرچی تو خاطرت هس، بریز دور! خیلی عوض شده. همه اون کومهخشتیها رِ کوفتن زمین، خونههای مهندسیساز ساختن. همین روزا، میدون بلکه کوچههاش رِ آسفالت میکنن. حالا وسط میـدون، جخ همـونجا که کـوکب افتاد زمین، دارن باغچهبندی میکنن، درخت گل ابریشمی. بنفشه میکارن، زمسونا گل میکنه اندازه کف دس».
داستان پایانیِ این مجموعه «گندمزار پاییزی»، درباره ادبیات و نویسندگی است و این نویسنده صاحبسبک در آن به شرح نویسندگی خود پرداخته است، بهنوعی که میتوان گفت داستان «گندمزار پاییزی»، داستانی درباره ادبیات است و نوعی ماهیت مانیفستگونه دارد اما با روایتی داستانی و از این منظر میشود آن را در ادامه دیگر داستانهای مجموعه «هفت ناخدا» خواند و تفسیر کرد.
مندنیپور در بخشی از «گندمزار پاییزی» مینویسد: «...وقتی از نویسندهها سؤال میشود که چرا مینویسید، هر کدام جوابی دارند، حی و حاضر و آماده یا فیالبداهه. گروهی میگویند برای آگاهی و روشنگری مردم مینویسند؛ یا برای تعهد اجتماعی-سیاسی، بلکه هم برای تاریخ. دیگرانی میگویند به خاطر خود مینویسند، یا برای کشف هویت خویش؛ که لابد برای ساختن من خود. هستند کسانی که میگویند برای ادبیات و زیبایی زبان مینویسند، برای خلق و خلاقیت زبان. و بلکه هم باشند کسانی، خوشاشتها و شکمباره زمان، که ادعا میکنند برای جاودانهشدن مینویسند... القصه، هر کدام داستانی دارند چون که داستانگویند. من هم از یکی از این گونهها بودهام و یکی از این حرفها را در طول عمرم نوشتهام یا زبانآوری کردهام. اما پس از نوشتن صدها صفحه داستان، حالا که برف هم برایم سر بازایستادن ندارد، به نظرم آمده که انگار داستانکی برای خودم دارم: در جواب اینکه چرا مینویسم. کِی بود و کِی نبود، یادم نیست. یادم هست که کلاس چهارم دبستان بودم. تا آن زمان، مثل خیلی از همکلاسیها انشایم را مادرم مینوشت. اما روزی آمد که او خانه نبود و ساعت ده صبح یادم آمد که یادم
رفته کلاس انشا داریم. نوبت بعدازظهری مدرسه بودیم. اوایل پاییز بود و آفتاب حافظانه و دامنافشانه شیراز هم بود و توی حیاط خانه قالیچه پهن بود کنار حوض کوچک. معمولن دور و بر آب سنجاقکهای رنگارنگِ پریسا هم -که بعدها نسلشان از شهر ورافتاد- بودند. ولی گمانم آن زمان طوطی سخنگو هم داشتیم. یادش بخیر، پدر همیشه دوست داشت یک طوطی سخنگو داشته باشیم...».
نویسنده کتابِ مطرح «شرق بنفشه»، کنش نوشتن را به درو کردن گندمزاری در پاییز تشبیه میکند و از گندمراز کلمات سخن میگوید، او در آخر داستان «گندمزار پاییزی» مینویسد: «و حالا، در این سن و سال، بعضی چیزهای مهم و پیچیده برایم ساده شدهاند و بعضی چیزهای ساده، انگار مهم... و هنوز نمیدانم میخواهم وقتم برسد یا نه؛ که به چیزهای پیچیدهتر بعدیتری برسم- تا آنها هم بلکه ساده شوند- یا که اصلن نه. اما میدانم که همان راز کلاغکی ساده را درست فهمیدهام که: در همه این سالها نوشتهام، و مدام هم که بیخانهتر شدهام، نوشتهام و همینا و همین هی و هیهای نوشتهام تا فقط آن گندمزار کوچک خودم را با کلمات خودم در پاییز خودم به درو برسانم...».
شهریار مندنیپور ۲۶ بهمن ۱۳۳۵ در شیراز به دنیا آمد. او با نخستین مجموعه داستانش «سایههای غار» که در سال ۱۳۶۸ منتشر شد، بهعنوان نویسندهای صاحبسبک شناخته شد و به یکی از داستاننویسان مطرح دهه هفتاد بدل شد که آثاری مطرحی همچون «مومیا و عسل»، «ماه نیمروز»، «دلِ دلدادگی» و «شرق بنفشه» را نوشت و منتشر کرد. از دیگر آثار این نویسنده میتوان به «آبی ماورای بحار» و «هزار و یک سال» اشاره کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.