محمد احمدی، اندیشه فولادوند و علیرضا فرید از «2 ساعت بعد، مهرآباد» میگویند
عشق همواره یکسویه است
فرانک آرتا .عكس: امیر جدیدی، شرق
«دو ساعت بعد، مهرآباد» نخستین فیلم بلند سینمایی علیرضا فرید است. او حدود 21 سال سابقه فعالیت مستندسازی دارد و در نخستین تجربه فیلم بلند داستانی، موضوعی جمعوجور و درعین حال قبلا پرداختهشده را دستمایه کار خود قرار داد. زنی پس از مرگ شوهرش با عکس دختری مواجه میشود و برای رسیدن به حقیقت راهی سفر میشود... فرید در این تجربه سعی داشته است تا باورهای رایج نهفته در فرهنگ ما را در مواجهه با یک سوءظن به چالش بکشاند؛ هرچند زبان تصویر و سینما در عین سادگی، پیچیدگیهایی دارد و قطعا کسانی که از نزدیک با آن سروکار دارند، به آن راز پی بردهاند. «دو ساعت بعد، مهرآباد» بلافاصله بعد از جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد. با این حال میتوانست در بازه زمانی بیشتری در اکران بماند که نشد. درباره این فیلم میزگردی با حضور کارگردان، اندیشه فولادوند، بازیگر نقش شعله و محمد احمدی، تهیهکننده فیلم تشکیل دادیم که میخوانید.
چرا مرگ؟
علیرضا فرید: چون موضوع همه انسانهاست و همواره با آن زندگی میکنیم. منتها چون دنیا شلوغ شده، گاهی اوقات یادمان میرود که مرگی وجود دارد. درهرحال تنها حقیقت مطلق در هستی، مرگ است و برای همه اتفاق میافتد.
یعنی زندگی یک اتفاق، اما مرگ حتمی است.
فرید: کاملا. چون اگر پیروان هر عقیده، مذهب و مرامی باشید، یا نباشید، روزی مرگ همه را فراخواهد گرفت.
خط داستانی فیلم به «آبی» کیشلوفسکی شبیه است. زنی که ماتمزده مرگ همسرش است، ولی بعد مرگش دنبال یافتن هویت عکس زنی میرود. منتها به تنها چیزی که در انتها به آن نمیرسیم، هویت آن زن است. چرا؟
فرید: بهنظرم اگر مخاطب اندکی مداقه کند، حتما جواب میگیرد. در مسیری که شعله (اندیشه فولادوند) طی میکند نشانههای مختلفی وجود دارد؛ مثل وضعیتی که در آن روستا با آن مواجه میشود یا گفتوگویی که با آن دختربچه دارد...
اما در فیلم گویا نیست!
فرید: تمام نشانهها و تصاویر فیلم، کدهایی میدهد. به علاوه سعی کردهام به نوعی از رئالیسم وفادار باشم که عمل ما در زندگی هم همینطور است. عمل و حرکت شعله کاملا واقعی است. یعنی اخلاقیات و شخصیتش اجازه نمیدهد که خودش را زیر سوال ببرد. چون درباره آن زن هنوز به قطعیت نرسیده و به خواهرش هم چیزی نمیگوید. بهنظرم کارش نوعی عمل قهرمانانه اخلاقی است که خلاف مسیر رایجی است که در سینما طی میشود. شاید خیلیها منتظر چنین کلیشهای بودند. اما عدهای معتقدند چه خوب که این پرده کنار نیفتاد. چون در پی این دیدار هم خودش فرو میریخت و هم تعریفش از همسرش. در واقع آنچه در فیلم است نشاندهنده این است که شعله در انتها به یک رویکرد اخلاقی میرسد و زندگیاش را ادامه میدهد.
اما فیلم چیز دیگری را نشان میدهد. یعنی شعله در مواجهه با واقعیت دچار انفعال شده و در نهایت در بهتزدگی میماند. این قضیه در بازی خانم فولادوند قابل معناست. فیلم دقیقا در نقطهای که میتوانست اوج بگیرد، رها میشود.
فرید: شاید شما منتظر بودید که در داستان سوءظن اتفاق بیفتد.
خواهناخواه اتفاق افتاده. در اول داستان آن کلیشه رایج شکل گرفته. شعله، عکسی در صندوقچه شوهر متوفایش پیدا میکند. در آخر فیلم هم صدای زن شنیده میشود ولی شعله سراغ او نمیرود.
فرید: فقط سوءظن است و یقینی وجود ندارد. اگر یقین وجود داشت به دنبال کشف آن نمیرفت. شما باورتان میشود که یک استاد دانشگاه با یک دختری که در تعاونی روستا کار میکند ارتباط داشته باشد؟
اگر مبنا را واقعیت درنظر گرفتید، کاملا باورپذیر است...
فرید: شما چه انتظاری از فیلم داشتید که برآورده نشده؟
انتظار از فیلم را خود فیلم تعیین میکند. چرا درنهایت شعله با حقیقت مواجه نشد؟
فرید: چون به خودش احترام گذاشت. این کار انفعال نیست. رویکرد صحیحتری است. اگر شعله آن دختر را میدید خودش را کوچک کرده بود. این کار اصلا کتمان حقیقت نیست.
پس چرا در پلان بعدش به جای اینکه به طیبخاطر برسد، همچنان بهتزده است؟
فرید: بهتزده نیست. به برونریزی نرم میرسد.
این بهتزدگی و کنجکاوی را در چشمان خانم فولادوند از ابتدای فیلم میبینیم.
فرید: موافقم. چون تفاوت بازیها در چشم و دست معلوم میشود.
اما رفتار شعله در پلان آخر که دستش را روی شکمش میگذارد، با هدف موردنظر شما در تضاد است!
فرید: بارداری، او را مصممتر میکند.
شخصیتی خلق کردهاید و ناچارید رفتارها و دیالوگهایی را به او بدهید که شاید چندان موردپسندتان نباشد. اما خصیصه اوست و کاری نمیتوان کرد. فیلمی که شخصیت اول آن زن است، احساسات و عواطفش منطبق با او نیست!
فرید: تلقی من خلاف همین فضا و اتمسفر زن امروزی در ایران است. اینکه بلافاصله با کوچکترین نشانهای ذهنش به جایی خطا میرود در شأن انسان نیست. اگر انسان در وهله اول برای خودش احترام قائل باشد، حتی اگر از رابطهای غیرمتعارف باخبر شود اساسا سرککشی نمیکند. اعتقاد من این است که افراد نباید در فضای درونی هم سرک بکشند. این قضیه در جامعه ما بیماری ذهنی است، ولی فیلم در جهت سلامت حرکت میکند. شعله در ابتدای فیلم از ساحت خودش نزول کرده، ولی در پایان در جایگاه صحیح خود میایستد. در مساله عشق و علاقه آنچه مهم است خود فرد است. عشق همواره مسیری یکسویه است، نه دوسویه. همواره دهندگی است. در عشق همواره باید بدون اینکه انتظار بازخورد داشته باشید، بدهید. شاید ظاهر قضیه عاشقانه باشد اما بهنظرم شعله در انتها شیفته خسرو میشود.
چرا باید عاشق خسرو شود؟
فرید: چون تازه فهمیده که خسرو چه میکرده.
خب خسرو چه کرده؟
به خیلیها کمک کرده... .
اما به زن دیگری هم توجه کرده!
فرید: این نسخه شماست. بهنظرم مخاطب باید همپای فیلم پیش بیاید. چون همهچیز در نگاه رخ میدهد. در این فیلم تنها یک اتفاق داریم؛ اتفاقی که در اتاق کار خسرو رخ میدهد و عکس پیدا میشود. بقیه فعل و انفعالات کاملا برمبنای عملکرد واقعی یک فرد است و چیز دیگری با اتفاق پیش نمیرود. همه چیز با اختیار، ذهن و عمل شعله رخ میدهد.
شعله هم براساس یک اتفاق آن عکس را پیدا کرد؟
فرید: بله. درام با یک اتفاق شروع میشود، اما با آن پیش نمیرود. وقتی در قطار با پیرزن و پیرمرد همراه میشود میگوید میخواهید من هم یک خاطره تعریف کنم؟
خب این هم یک اتفاق است، منتها وسط درام! در فیلم باید وقایع آنقدر کلیدی باشند که درصورت حذف آن، فیلم بلنگد. در این فیلم ابتدا با قاببندی تکلیف را مشخص کردید و بعد میخواهید نقض غرض کنید.
اندیشه فولادوند: بهنظرم بحث از جایی منحرف شد که آقای فرید در موقعیتی قرار گرفت که خوانششان را از لحظههای فیلم بیان کردند. اتفاقا بهنظرم تمام این خوانشها درست است. خانم آرتا! حتی شاید خوانش من به شما نزدیکتر باشد. تمام این دیالوگها را آقای فرید به من هم گفتند ولی نخواستند طبق خوانش خودشان از درونیات تصمیمگیری این کاراکتر پیش بروم؛ یعنی شعله را برایم توضیح دادند و لی هیچگاه به من نگفتند که از نظرشان قرار است شعله در عشق به تعالی رسیده باشد. اما من خوانشی مستقل داشتم. شعله یک رفتار طبقاتی داشت، رفتارش نه شبیه خوانش آقای فرید بود، نه شبیه لحظاتی که ممکن است توسط کسی دیگر ترجمان شود مثلا یحیی (پژمان بازغی). بهنظرم شعله در خودش به قطعیت خیانت رسیده بود. جنسیت من و شما این تفاوت را با جنسیت آقای فرید ایجاد میکند. بهنظرم در این فیلم لحظات کلیدی وجود دارد که به ما اجازه میدهد ما خوانش خودمان را داشته باشیم. یکی از آنها سکوت کوتاهی بعد از فضای درخواست شعله از یحیی برای رفتن به لافت است. اصلا استاد پاکروان را فردی مبرا نمیدانم. به عقیده من به همان میزان که اگر استاد پاکروان زنده میبود میتوانستیم از قطعیت این احساس در شعله صرفنظر کنیم.
بههرحال شخصیت فیلم میتوانست با میزانسنی که کارگردان میداد به زنی تبدیل شود که به تعالی میرسد.
فولادوند: آقای فرید مدت 21سال است که فیلمسازی مستند میکنند و برایم قابل احترام است. ایشان به رئالیسم وفادار است. کاری به خوانشهای فرامتنی که حتی از طریق خود فیلمساز رخ میدهد ندارم. احساس خودم بعد از دیدن شعله این بود که وقتی با عشقی که متوفی است مواجه میشوید، یعنی بر بستر زخمخورده عاطفی ناگهان یک شمشیر وارد شده و آن را دوشقه میکند. آن زمان شما چارهای برای رسیدن به قطعیت ندارید. چون مسیری برای شما جهت تفحص باز نیست. بهنظرم شعله در این سفر به یک قطعیت رسید و آن قطعیت به او یک رفتار طبقاتی داد.
فرید: انسان اصولا در مواجهه با هر پدیدهای اول ذهنش به کار میافتد. ذهن جلوتر از تفکر، روان، احساس، عمل و جلوتر از همهچیز است؛ یعنی به محض اینکه من شما را میبینم دچار یک ذهنیت میشوم و شما هم همینطور. ذهن یک سیالی است که از بیرون دریافتهایی دارد. در این دستگاه بشر بعضی از ذهنها به علم تبدیل میشود و بعضیها احساس ایجاد میکنند. منتها اگر ذهن، ذهن سالمی باشد اطلاعات را درست میدهد. ولی اگر این ذهن بیمار باشد اطلاعات را وارونه و آنطور که خودش میخواهد به ما ارایه میدهد. اینکه میگویم سوءظن در جامعه امروز ما یک بیماری است به این دلیل است که هیچ چیزی قطعی وجود ندارد. در آیین جزا، در فقه، نسبت به رابطه دو جنس مخالف خیلی محتاط عمل میشود. یعنی اینطور نیست که شما تا یک عکس یا پیامک دیدید فکر کنید رابطهای این میان وجود داشته است. پس در مورد خیانت اصلاً قطعیت وجود ندارد. چون مبنایش ذهن است و ذهن میتواند همه کاری انجام دهد و در مبنای ذهن قطعیت وجود ندارد.
اما چقدر خوب بود که این تحلیلها را هم در فیلم میدیدیم. شما برای اینکه به سوءظن دامن نزنید، مواردی را در فیلم نشان ندادید. ولی جایی که شعله و یحیی در کویر هستند این دیالوگ نامتعارف مطرح میشود که «من روانیام یا تویی که رفتارت با زنها این جوری است!» تا قبل از این پلان ندیدیم که یحیی رفتار نامتعارفی داشته باشد!
فرید : شعله شب قبل در رستوران در مواجهه با جایی که یحیی به زن توهین میکند واکنشی نشان نمیدهد. گفته او نشاندهنده آن است که با زن مشکل دارد. یحیی شخصیت مهمی است ولی کمتر دیده شده. یحیی دانشجویی بوده که اخراج شده و چون نامزدش رهایش کرده از زن زخم خورده است. یحیی در واقع شاید صرفا به این دلیل کنار شعله است که میخواهد بدهیاش را به خسرو بپردازد.
آقای احمدی! نظر شما در مورد فیلم چیست؟
احمدی: سه سال قبل که فیلمنامه به دست من رسید «کندوان تا کاپادوکیا» نام داشت که قصه در ترکیه میگذشت. از تهران با قطار حرکت میکردیم و به استانبول و کاپادوکیا میرسیدیم. بنا به دلایلی نتوانستیم این کار را شروع کنیم. تا اینکه برای کار دیگری به قشم رفته بودم و چون نگاه آقای فرید را میدانستم به خودم گفتم احتمالا قشم میتواند خواسته ایشان را برآورده کند. ایشان هم استقبال کرد و شروع به نوشتن کرد و الان فیلمی که میبینید نسبت به فیلمنامه اول، هفت بار بازنویسی شده. تغییر نام را به ارشاد اعلام کردیم و وارد مرحله پیشتولید شدیم. دلیل قبولکردن این کار از سوی من، نگاه کارگردان و نویسنده به کار بود و احساس میکردم شیوهای که برای تعریف این قصه در نظر گرفته شده شیوه رایج نیست که برایم جذاب بود فیلمی متفاوت کار کنم. به علاوه اینکه وقتی کارگردان میداند چه میخواهد کار برای ما هم راحت است. الان هم فیلم را دوست دارم و قطعا هر کاری که به نتیجه میرسد شاید اگر قرار باشد دوباره آن کار را انجام دهیم متفاوتتر کار میکنیم.
در فیلمهایی که هیچ ماجرایی رخ نمیدهد و فقط یک شخصیت دارد ادامه مسیر فیلم یک مقدار سخت است. چرا در اولین فیلمتان این داستان را انتخاب کردید؟
فرید: معتقدم هر فیلمسازی باید پیرو نگاه خودش باشد. اگر میخواهد پیرو نگاه کسی دیگر باشد بهتر است که تماشاچی باشد، یعنی صرفا موضوع و حرف مطرح نیست. یک فرم و نگاه و بیان دلخواه، زبان در قاموس رفتار و بیان و اعمال و... منظورم است. بهنظرم فیلمسازی اصلا جنون است، بهخصوص در ایران که بهنظرم کل سینمای ما به هیچ عنوان صنعتی نیست. مثلا در صنعت سیمان حداقل یک کارخانه سیمان با 700میلیاردتومان ساخته میشود، تازه جزو صنایع کوچک است. سینمای ایران اصلا صنعت نیست و حتما باید انگیزهها و دغدغههای عمیقی داشته باشیم. به همین خاطر تهیهکنندگانی مانند آقای احمدی که تکلیفشان با خودشان مشخص است ماندگارند. تهیهکنندهای که میخواهد از طریق سینما به تجارت برسد کندذهن است. چون صنایع دیگر ارزش مالی بیشتری دارند. متاسفانه بعضیها اشتباهی وارد سینما شده و میخواهند تجارت کنند و ذایقه مردم را هم پایین آوردهاند. تلقی بصری مردم جامعه ایران به شدت نزول کرده است و از گالریهای نقاشی هم مشخص است که حتی جلو هر تابلو دو، سه ثانیه بیشتر توقف نمیکنند و یک گالری را در پنجدقیقه تماشا میکنند! این را کسانی باید پاسخ دهند که دو دهه سینما را در اختیار داشتهاند اما این ذایقه را همینطور پایین آوردهاند. چه اتفاقی در جامعه ما افتاده که به لحاظ فکری و فرهنگی دچار خلأ و درعینحال نزول هستیم. این است که تیراژ کتابهایمان هزارو500عدد است و جلو دکه مطبوعات، مجلات آشپزی و دسر میبینیم یا مجلات زرد، اما در حوزههای فکری عمیق ادبی و فرهنگی موردی نمیبینیم. حتما دغدغه داشتم و سالها ممارست کردم، سینهخیز، مستقل اما تنها. شاید در تلویزیون 50هزار دقیقه کار روی آنتن داشتهام، اما سفارشی نبوده. خودم طراحی کرده و ایده دادهام. حتی در دوران تحصیل در کلاسها شرکت نمیکردم و همان موقع فیلم 16میلیمتری میساختم. ما در این فیلم با تماشاگر بازی نکردیم. میتوانستیم خیلی راحت احساسات مخاطب را به بازی بگیریم تا با اشکریختن، تخلیه احساسی و روانی شوند. تعمدا وارد حوزه احساسات مخاطب نشدم و میخواستم مخاطب در مورد فیلم من تفکر کند.
خانم فولادوند شما نقش مشکلی داشتید. چطور شد که وارد این پروژه شدید؟
فولادوند: اولینبار که فیلمنامه به دستم رسید با آقای فرید آشنا نبودم ولی آقای احمدی، تهیهکننده فیلم، را از طریق فیلم «شاعر زبالهها» میشناختم و این فیلم را پسندیدم. صفحات اول فیلمنامه را که خواندم، گفتم باید این فیلم را بازی کنم. چون احساس کردم موضوعی که مطرح میشود موضوع انسان معاصر و نه بومی است. چون بهنظرم در سراسر فرهنگها و سرزمینها مساله عشق و مرگ، ازلی و ابدی است و مهمتر اینکه همیشه عشقهای مشکلدار در سینما برایم جذاباند؛ مثلا عشقی که این شخصیت به استادش با فاصله سنی زیاد داشته. باید بتوانم به شکل یک کاراکتر فکر کنم تا شبیه آن رفتار کنم و با روح خودم خیلی کلنجار بروم. وقتی قامت یک کاراکتر طوری است که میتواند آن کلنجارها را پیچیدهتر کند، برای ایفای نقش جذابتر میشود. چون چیزهایی را از شما کم کرده و چیزهایی را به شما اضافه میکند که بعد از اینکه از آن کاراکتر جدا شدید مواردی را برای شما باقی میگذارد. در 9 سالی که در سینما هستم برای هر انتخابم دلایلی داشتم و در مورد هیچکدام پشیمان نیستم. اما فکر میکنم خیلی خوششانس بودم که این شخصیت را بازی کردم.
شما سیری داشتید و از ماتمزدگی به بهتزدگی رسیدید. این جستوجوگری خیلی برونریز نیست. کارگردان از شما چه میخواست که به این بازی رسیدید؟
فولادوند: در اولین برخورد ما یک اتفاق خیلی خوب رخ داد. آن هم اینکه کمتر پیش میآید انسان با کسی به حوزه مفاهمه نزدیک شود. اینکه ادبیاتپنداری و گفتاریتان شبیه باشد. متوجه شدم ایشان مطالعات عمیقی در حوزه ادبیات و فلسفه دارند و مدت طولانی در ترکیه درباره عرفان مستندسازی کردهاند. وقتی با ایشان آشنا شدم سریع به یک مفاهمه درخصوص شعله رسیدیم و خیلی هم با هم صحبت نکردیم. قبل از این قضیه حدود 13 فیلم کار کرده بودم و آقای فرید همان اول تکلیفشان را روشن کردند که نگاهشان به سینما به حوزه ادراک تعلق دارد و بههیچوجه قصد احساساتیگری ندارند.
به این توافق رسیدیم که از کورانهای احساسی فاصله بگیریم و فیلم بعد از این قضیه شروع شود. اینکه شما خودتان را ناگهان در قالب زنی مییابید که در عنفوان جوانی چنین عشقی را بدون مقدمه از دست داده و فیلم از لحظهای شروع میشود که این شوک را میبینید، بهنظرم این شوک باید در طول کار حفظ میشد و در بستر این فقدان است که احساسات دیگر اضافه میشود. یعنی علاوه بر عزاداری با شک و سوءظن مواجه میشود. در طول فیلمبرداری هم گاهگاهی اتفاق میافتاد که یکباره افسار احساساتم از دست میرفت و بهشدت دچار برونریزی میشدم. اما فیلمساز به دلیل اینکه میدانست چه میخواست با حوصله و طمانینه قابلتقدیر صبر داشت و آنقدر کات میداد تا آن احساسات تمام شود و چیزی به نام اشک وجود نداشته باشد.
فرید: شعله از سوگ گذشته بود. احساسات دیگر خیلی عمل نمیکرد.
فولادوند: حتی فیلمنامه نسبت به چیزی که برایم فرستاده شد بهسرعت تغییر کرد. یعنی آنقدر خودشان با این متن سروکار داشتند و مدام بازنویسی کرده بودند که برایش تعریف داشتند. برای من هم تعریف متفاوتی بود. چون خودم فردی احساساتی و برونریز هستم و احساسات خودم را سریعا به کلام تبدیل میکنم. اینکه شما بتوانید در تقابل با یک کاراکتر فرسنگها از آن دور باشید کار سختتر و در عین حال جذابتر میشود.
با توجه به اینکه دکوپاژی که کارگردان برای شعله در نظر گرفته مدیومکلوزآپ بود، این بیم وجود نداشت که بازیها شبیه هم باشد؟
فولادوند: شانسی که داشتم این بود که کل این اتفاقات در چند روز رخ میداد و احساسات این فرد خیلی متفاوت نمیشد. چون از زمانی که از خانه به مقصد قشم میرود و برمیگردد کلا در چهارروز میگذرد و اتفاقا باید مواظبت میکردم که تفاوتهای فاحشی در عکسالعملهای شعله نسبت به پیرامونش به وجود نیاید. لحظهای که جلو دوربین رفتم میتوانستم شبیه شخصیت شعله فکر کنم. میماند یکسری کدگذاریها در اندازه لنزها که بحث تکنیکال است. مهمترین مشکلی که با شعله داشتم این بود که احساسش را در پلان اول فیلم نتوانم پیدا کنم و همین طور رنگ صدایش را. چون این شخصیت کم صحبت میکند و رفتار و صدایش مهم بود. اگر این را پیدا میکردم کارم آسان بود و فقط همسوکردن میزانی از بازی با اندازه لنز بود که این هم براساس تجربه اتفاق میافتد.
حس و حال بازیگری مانند تغییر و تنوع واژههاست. به طور مثال از زمان نشستن تا برخاستن میتوانید حالتهای مختلف بدنی داشته باشید. اما چون برای هر یک از حالات واژگان مجزایی نداریم به همه این حالتها میگوییم نشستن و یا ایستادن. به همین دلیل بازیگر باید در پی خلق آن حالات مانند نویسندهای که در پی خلق واژگان است، باشد.
فولادوند: کاملا درست میگویید. چون به عنوان نویسنده با واژه میاندیشید هر چقدر انبان واژهها در ادبیات فکری شما بیشتر باشد، روش اندیشیدن شما صاحب مجراهای بروناندیشی بیشتری خواهد شد. شما به روشی که میاندیشید به ابژههای بیرونی دست پیدا میکنید. در بازیگری هم این نکته قابل اسناد است.
فرید: به همین دلیل است که وقتی خودت باشی همه چیز راحت میشود. یکی دو روز مانده به فیلمبرداری آقای احمدی گفت نگران نیستی؟ چون من فیلم اولی محسوب میشوم! واقعا هم نگران نبودم. مثل همان 20 سالی که کار کرده بودم کار را انجام دادم. وقتی همان لباس همیشگی را میپوشید و کارتان را انجام میدهید راحت است.
فولادوند: تنها موردی که میتوانم بگویم این است که طبق گفته آقای فرید ما دچار تنزل بصری شدهایم و بهنظرم لزوم این نگاه در سینمای ایران در دهه پیشرو برای بالانسکردن نیاز است. متولیان فرهنگ و هنر بیش از یکدهه تصمیمگیری کردهاند و در کشورهای شبیه ما که بخش بزرگی از هنرشان وارداتی است بیشتر مجریان تفکرات مدیریت فرهنگی هستند تا اینکه خودشان صاحب جهانبینی باشند. اما ما کسانی هستیم که سهراب شهیدثالث را در همین سینما داشتیم. در نگاه شهیدثالث جهانبینی غالب است یا در نگاه آقای کیارستمی.
پس ما سینمایی هستیم که این جهانبینی در سینمای ما سابقه دارد اگر ذایقه تربیتشده و از پیشآمادهشده مخاطب اکنون برای این جنس از نگاه وجود ندارد یا تعدادش کم است به عملکرد ما برمیگردد. این همان سرزمینی است که روزی فیلمهای «گاو»، «کلاغ» و «گوزنها» در آن اکران شده و فروخته. جامعهای که «بنبست» آقای صیاد در همان زمان هم فیلم مطرحی بوده در حالی که با توجه به جریان غالب آن دوران سینما به قول آقای کاووسی فیلمفارسی جای مناسبی برای فیلمهایی از آن دست بوده است. اما اکنون سینمای ما در حوزه فرهنگسازی هم بالانس نیست. ما سینمایی میخواهیم که فقط مردم را بخنداند. طنز و کمدی در ادبیات ما سابقه دارد. از ادبیات عبید زاکانی تا نگاههایی که بعد از انقلاب مشروطه در ایران باب شد. اما ببینید الان در دهه گذشته نگاه ما به طنز یا کمدی چه بوده. امیدوارم لودهدرمانی در ادبیات نوشتاری و تصمیمگیری ما رخ بدهد.
چرا مرگ؟
علیرضا فرید: چون موضوع همه انسانهاست و همواره با آن زندگی میکنیم. منتها چون دنیا شلوغ شده، گاهی اوقات یادمان میرود که مرگی وجود دارد. درهرحال تنها حقیقت مطلق در هستی، مرگ است و برای همه اتفاق میافتد.
یعنی زندگی یک اتفاق، اما مرگ حتمی است.
فرید: کاملا. چون اگر پیروان هر عقیده، مذهب و مرامی باشید، یا نباشید، روزی مرگ همه را فراخواهد گرفت.
خط داستانی فیلم به «آبی» کیشلوفسکی شبیه است. زنی که ماتمزده مرگ همسرش است، ولی بعد مرگش دنبال یافتن هویت عکس زنی میرود. منتها به تنها چیزی که در انتها به آن نمیرسیم، هویت آن زن است. چرا؟
فرید: بهنظرم اگر مخاطب اندکی مداقه کند، حتما جواب میگیرد. در مسیری که شعله (اندیشه فولادوند) طی میکند نشانههای مختلفی وجود دارد؛ مثل وضعیتی که در آن روستا با آن مواجه میشود یا گفتوگویی که با آن دختربچه دارد...
اما در فیلم گویا نیست!
فرید: تمام نشانهها و تصاویر فیلم، کدهایی میدهد. به علاوه سعی کردهام به نوعی از رئالیسم وفادار باشم که عمل ما در زندگی هم همینطور است. عمل و حرکت شعله کاملا واقعی است. یعنی اخلاقیات و شخصیتش اجازه نمیدهد که خودش را زیر سوال ببرد. چون درباره آن زن هنوز به قطعیت نرسیده و به خواهرش هم چیزی نمیگوید. بهنظرم کارش نوعی عمل قهرمانانه اخلاقی است که خلاف مسیر رایجی است که در سینما طی میشود. شاید خیلیها منتظر چنین کلیشهای بودند. اما عدهای معتقدند چه خوب که این پرده کنار نیفتاد. چون در پی این دیدار هم خودش فرو میریخت و هم تعریفش از همسرش. در واقع آنچه در فیلم است نشاندهنده این است که شعله در انتها به یک رویکرد اخلاقی میرسد و زندگیاش را ادامه میدهد.
اما فیلم چیز دیگری را نشان میدهد. یعنی شعله در مواجهه با واقعیت دچار انفعال شده و در نهایت در بهتزدگی میماند. این قضیه در بازی خانم فولادوند قابل معناست. فیلم دقیقا در نقطهای که میتوانست اوج بگیرد، رها میشود.
فرید: شاید شما منتظر بودید که در داستان سوءظن اتفاق بیفتد.
خواهناخواه اتفاق افتاده. در اول داستان آن کلیشه رایج شکل گرفته. شعله، عکسی در صندوقچه شوهر متوفایش پیدا میکند. در آخر فیلم هم صدای زن شنیده میشود ولی شعله سراغ او نمیرود.
فرید: فقط سوءظن است و یقینی وجود ندارد. اگر یقین وجود داشت به دنبال کشف آن نمیرفت. شما باورتان میشود که یک استاد دانشگاه با یک دختری که در تعاونی روستا کار میکند ارتباط داشته باشد؟
اگر مبنا را واقعیت درنظر گرفتید، کاملا باورپذیر است...
فرید: شما چه انتظاری از فیلم داشتید که برآورده نشده؟
انتظار از فیلم را خود فیلم تعیین میکند. چرا درنهایت شعله با حقیقت مواجه نشد؟
فرید: چون به خودش احترام گذاشت. این کار انفعال نیست. رویکرد صحیحتری است. اگر شعله آن دختر را میدید خودش را کوچک کرده بود. این کار اصلا کتمان حقیقت نیست.
پس چرا در پلان بعدش به جای اینکه به طیبخاطر برسد، همچنان بهتزده است؟
فرید: بهتزده نیست. به برونریزی نرم میرسد.
این بهتزدگی و کنجکاوی را در چشمان خانم فولادوند از ابتدای فیلم میبینیم.
فرید: موافقم. چون تفاوت بازیها در چشم و دست معلوم میشود.
اما رفتار شعله در پلان آخر که دستش را روی شکمش میگذارد، با هدف موردنظر شما در تضاد است!
فرید: بارداری، او را مصممتر میکند.
شخصیتی خلق کردهاید و ناچارید رفتارها و دیالوگهایی را به او بدهید که شاید چندان موردپسندتان نباشد. اما خصیصه اوست و کاری نمیتوان کرد. فیلمی که شخصیت اول آن زن است، احساسات و عواطفش منطبق با او نیست!
فرید: تلقی من خلاف همین فضا و اتمسفر زن امروزی در ایران است. اینکه بلافاصله با کوچکترین نشانهای ذهنش به جایی خطا میرود در شأن انسان نیست. اگر انسان در وهله اول برای خودش احترام قائل باشد، حتی اگر از رابطهای غیرمتعارف باخبر شود اساسا سرککشی نمیکند. اعتقاد من این است که افراد نباید در فضای درونی هم سرک بکشند. این قضیه در جامعه ما بیماری ذهنی است، ولی فیلم در جهت سلامت حرکت میکند. شعله در ابتدای فیلم از ساحت خودش نزول کرده، ولی در پایان در جایگاه صحیح خود میایستد. در مساله عشق و علاقه آنچه مهم است خود فرد است. عشق همواره مسیری یکسویه است، نه دوسویه. همواره دهندگی است. در عشق همواره باید بدون اینکه انتظار بازخورد داشته باشید، بدهید. شاید ظاهر قضیه عاشقانه باشد اما بهنظرم شعله در انتها شیفته خسرو میشود.
چرا باید عاشق خسرو شود؟
فرید: چون تازه فهمیده که خسرو چه میکرده.
خب خسرو چه کرده؟
به خیلیها کمک کرده... .
اما به زن دیگری هم توجه کرده!
فرید: این نسخه شماست. بهنظرم مخاطب باید همپای فیلم پیش بیاید. چون همهچیز در نگاه رخ میدهد. در این فیلم تنها یک اتفاق داریم؛ اتفاقی که در اتاق کار خسرو رخ میدهد و عکس پیدا میشود. بقیه فعل و انفعالات کاملا برمبنای عملکرد واقعی یک فرد است و چیز دیگری با اتفاق پیش نمیرود. همه چیز با اختیار، ذهن و عمل شعله رخ میدهد.
شعله هم براساس یک اتفاق آن عکس را پیدا کرد؟
فرید: بله. درام با یک اتفاق شروع میشود، اما با آن پیش نمیرود. وقتی در قطار با پیرزن و پیرمرد همراه میشود میگوید میخواهید من هم یک خاطره تعریف کنم؟
خب این هم یک اتفاق است، منتها وسط درام! در فیلم باید وقایع آنقدر کلیدی باشند که درصورت حذف آن، فیلم بلنگد. در این فیلم ابتدا با قاببندی تکلیف را مشخص کردید و بعد میخواهید نقض غرض کنید.
اندیشه فولادوند: بهنظرم بحث از جایی منحرف شد که آقای فرید در موقعیتی قرار گرفت که خوانششان را از لحظههای فیلم بیان کردند. اتفاقا بهنظرم تمام این خوانشها درست است. خانم آرتا! حتی شاید خوانش من به شما نزدیکتر باشد. تمام این دیالوگها را آقای فرید به من هم گفتند ولی نخواستند طبق خوانش خودشان از درونیات تصمیمگیری این کاراکتر پیش بروم؛ یعنی شعله را برایم توضیح دادند و لی هیچگاه به من نگفتند که از نظرشان قرار است شعله در عشق به تعالی رسیده باشد. اما من خوانشی مستقل داشتم. شعله یک رفتار طبقاتی داشت، رفتارش نه شبیه خوانش آقای فرید بود، نه شبیه لحظاتی که ممکن است توسط کسی دیگر ترجمان شود مثلا یحیی (پژمان بازغی). بهنظرم شعله در خودش به قطعیت خیانت رسیده بود. جنسیت من و شما این تفاوت را با جنسیت آقای فرید ایجاد میکند. بهنظرم در این فیلم لحظات کلیدی وجود دارد که به ما اجازه میدهد ما خوانش خودمان را داشته باشیم. یکی از آنها سکوت کوتاهی بعد از فضای درخواست شعله از یحیی برای رفتن به لافت است. اصلا استاد پاکروان را فردی مبرا نمیدانم. به عقیده من به همان میزان که اگر استاد پاکروان زنده میبود میتوانستیم از قطعیت این احساس در شعله صرفنظر کنیم.
بههرحال شخصیت فیلم میتوانست با میزانسنی که کارگردان میداد به زنی تبدیل شود که به تعالی میرسد.
فولادوند: آقای فرید مدت 21سال است که فیلمسازی مستند میکنند و برایم قابل احترام است. ایشان به رئالیسم وفادار است. کاری به خوانشهای فرامتنی که حتی از طریق خود فیلمساز رخ میدهد ندارم. احساس خودم بعد از دیدن شعله این بود که وقتی با عشقی که متوفی است مواجه میشوید، یعنی بر بستر زخمخورده عاطفی ناگهان یک شمشیر وارد شده و آن را دوشقه میکند. آن زمان شما چارهای برای رسیدن به قطعیت ندارید. چون مسیری برای شما جهت تفحص باز نیست. بهنظرم شعله در این سفر به یک قطعیت رسید و آن قطعیت به او یک رفتار طبقاتی داد.
فرید: انسان اصولا در مواجهه با هر پدیدهای اول ذهنش به کار میافتد. ذهن جلوتر از تفکر، روان، احساس، عمل و جلوتر از همهچیز است؛ یعنی به محض اینکه من شما را میبینم دچار یک ذهنیت میشوم و شما هم همینطور. ذهن یک سیالی است که از بیرون دریافتهایی دارد. در این دستگاه بشر بعضی از ذهنها به علم تبدیل میشود و بعضیها احساس ایجاد میکنند. منتها اگر ذهن، ذهن سالمی باشد اطلاعات را درست میدهد. ولی اگر این ذهن بیمار باشد اطلاعات را وارونه و آنطور که خودش میخواهد به ما ارایه میدهد. اینکه میگویم سوءظن در جامعه امروز ما یک بیماری است به این دلیل است که هیچ چیزی قطعی وجود ندارد. در آیین جزا، در فقه، نسبت به رابطه دو جنس مخالف خیلی محتاط عمل میشود. یعنی اینطور نیست که شما تا یک عکس یا پیامک دیدید فکر کنید رابطهای این میان وجود داشته است. پس در مورد خیانت اصلاً قطعیت وجود ندارد. چون مبنایش ذهن است و ذهن میتواند همه کاری انجام دهد و در مبنای ذهن قطعیت وجود ندارد.
اما چقدر خوب بود که این تحلیلها را هم در فیلم میدیدیم. شما برای اینکه به سوءظن دامن نزنید، مواردی را در فیلم نشان ندادید. ولی جایی که شعله و یحیی در کویر هستند این دیالوگ نامتعارف مطرح میشود که «من روانیام یا تویی که رفتارت با زنها این جوری است!» تا قبل از این پلان ندیدیم که یحیی رفتار نامتعارفی داشته باشد!
فرید : شعله شب قبل در رستوران در مواجهه با جایی که یحیی به زن توهین میکند واکنشی نشان نمیدهد. گفته او نشاندهنده آن است که با زن مشکل دارد. یحیی شخصیت مهمی است ولی کمتر دیده شده. یحیی دانشجویی بوده که اخراج شده و چون نامزدش رهایش کرده از زن زخم خورده است. یحیی در واقع شاید صرفا به این دلیل کنار شعله است که میخواهد بدهیاش را به خسرو بپردازد.
آقای احمدی! نظر شما در مورد فیلم چیست؟
احمدی: سه سال قبل که فیلمنامه به دست من رسید «کندوان تا کاپادوکیا» نام داشت که قصه در ترکیه میگذشت. از تهران با قطار حرکت میکردیم و به استانبول و کاپادوکیا میرسیدیم. بنا به دلایلی نتوانستیم این کار را شروع کنیم. تا اینکه برای کار دیگری به قشم رفته بودم و چون نگاه آقای فرید را میدانستم به خودم گفتم احتمالا قشم میتواند خواسته ایشان را برآورده کند. ایشان هم استقبال کرد و شروع به نوشتن کرد و الان فیلمی که میبینید نسبت به فیلمنامه اول، هفت بار بازنویسی شده. تغییر نام را به ارشاد اعلام کردیم و وارد مرحله پیشتولید شدیم. دلیل قبولکردن این کار از سوی من، نگاه کارگردان و نویسنده به کار بود و احساس میکردم شیوهای که برای تعریف این قصه در نظر گرفته شده شیوه رایج نیست که برایم جذاب بود فیلمی متفاوت کار کنم. به علاوه اینکه وقتی کارگردان میداند چه میخواهد کار برای ما هم راحت است. الان هم فیلم را دوست دارم و قطعا هر کاری که به نتیجه میرسد شاید اگر قرار باشد دوباره آن کار را انجام دهیم متفاوتتر کار میکنیم.
در فیلمهایی که هیچ ماجرایی رخ نمیدهد و فقط یک شخصیت دارد ادامه مسیر فیلم یک مقدار سخت است. چرا در اولین فیلمتان این داستان را انتخاب کردید؟
فرید: معتقدم هر فیلمسازی باید پیرو نگاه خودش باشد. اگر میخواهد پیرو نگاه کسی دیگر باشد بهتر است که تماشاچی باشد، یعنی صرفا موضوع و حرف مطرح نیست. یک فرم و نگاه و بیان دلخواه، زبان در قاموس رفتار و بیان و اعمال و... منظورم است. بهنظرم فیلمسازی اصلا جنون است، بهخصوص در ایران که بهنظرم کل سینمای ما به هیچ عنوان صنعتی نیست. مثلا در صنعت سیمان حداقل یک کارخانه سیمان با 700میلیاردتومان ساخته میشود، تازه جزو صنایع کوچک است. سینمای ایران اصلا صنعت نیست و حتما باید انگیزهها و دغدغههای عمیقی داشته باشیم. به همین خاطر تهیهکنندگانی مانند آقای احمدی که تکلیفشان با خودشان مشخص است ماندگارند. تهیهکنندهای که میخواهد از طریق سینما به تجارت برسد کندذهن است. چون صنایع دیگر ارزش مالی بیشتری دارند. متاسفانه بعضیها اشتباهی وارد سینما شده و میخواهند تجارت کنند و ذایقه مردم را هم پایین آوردهاند. تلقی بصری مردم جامعه ایران به شدت نزول کرده است و از گالریهای نقاشی هم مشخص است که حتی جلو هر تابلو دو، سه ثانیه بیشتر توقف نمیکنند و یک گالری را در پنجدقیقه تماشا میکنند! این را کسانی باید پاسخ دهند که دو دهه سینما را در اختیار داشتهاند اما این ذایقه را همینطور پایین آوردهاند. چه اتفاقی در جامعه ما افتاده که به لحاظ فکری و فرهنگی دچار خلأ و درعینحال نزول هستیم. این است که تیراژ کتابهایمان هزارو500عدد است و جلو دکه مطبوعات، مجلات آشپزی و دسر میبینیم یا مجلات زرد، اما در حوزههای فکری عمیق ادبی و فرهنگی موردی نمیبینیم. حتما دغدغه داشتم و سالها ممارست کردم، سینهخیز، مستقل اما تنها. شاید در تلویزیون 50هزار دقیقه کار روی آنتن داشتهام، اما سفارشی نبوده. خودم طراحی کرده و ایده دادهام. حتی در دوران تحصیل در کلاسها شرکت نمیکردم و همان موقع فیلم 16میلیمتری میساختم. ما در این فیلم با تماشاگر بازی نکردیم. میتوانستیم خیلی راحت احساسات مخاطب را به بازی بگیریم تا با اشکریختن، تخلیه احساسی و روانی شوند. تعمدا وارد حوزه احساسات مخاطب نشدم و میخواستم مخاطب در مورد فیلم من تفکر کند.
خانم فولادوند شما نقش مشکلی داشتید. چطور شد که وارد این پروژه شدید؟
فولادوند: اولینبار که فیلمنامه به دستم رسید با آقای فرید آشنا نبودم ولی آقای احمدی، تهیهکننده فیلم، را از طریق فیلم «شاعر زبالهها» میشناختم و این فیلم را پسندیدم. صفحات اول فیلمنامه را که خواندم، گفتم باید این فیلم را بازی کنم. چون احساس کردم موضوعی که مطرح میشود موضوع انسان معاصر و نه بومی است. چون بهنظرم در سراسر فرهنگها و سرزمینها مساله عشق و مرگ، ازلی و ابدی است و مهمتر اینکه همیشه عشقهای مشکلدار در سینما برایم جذاباند؛ مثلا عشقی که این شخصیت به استادش با فاصله سنی زیاد داشته. باید بتوانم به شکل یک کاراکتر فکر کنم تا شبیه آن رفتار کنم و با روح خودم خیلی کلنجار بروم. وقتی قامت یک کاراکتر طوری است که میتواند آن کلنجارها را پیچیدهتر کند، برای ایفای نقش جذابتر میشود. چون چیزهایی را از شما کم کرده و چیزهایی را به شما اضافه میکند که بعد از اینکه از آن کاراکتر جدا شدید مواردی را برای شما باقی میگذارد. در 9 سالی که در سینما هستم برای هر انتخابم دلایلی داشتم و در مورد هیچکدام پشیمان نیستم. اما فکر میکنم خیلی خوششانس بودم که این شخصیت را بازی کردم.
شما سیری داشتید و از ماتمزدگی به بهتزدگی رسیدید. این جستوجوگری خیلی برونریز نیست. کارگردان از شما چه میخواست که به این بازی رسیدید؟
فولادوند: در اولین برخورد ما یک اتفاق خیلی خوب رخ داد. آن هم اینکه کمتر پیش میآید انسان با کسی به حوزه مفاهمه نزدیک شود. اینکه ادبیاتپنداری و گفتاریتان شبیه باشد. متوجه شدم ایشان مطالعات عمیقی در حوزه ادبیات و فلسفه دارند و مدت طولانی در ترکیه درباره عرفان مستندسازی کردهاند. وقتی با ایشان آشنا شدم سریع به یک مفاهمه درخصوص شعله رسیدیم و خیلی هم با هم صحبت نکردیم. قبل از این قضیه حدود 13 فیلم کار کرده بودم و آقای فرید همان اول تکلیفشان را روشن کردند که نگاهشان به سینما به حوزه ادراک تعلق دارد و بههیچوجه قصد احساساتیگری ندارند.
به این توافق رسیدیم که از کورانهای احساسی فاصله بگیریم و فیلم بعد از این قضیه شروع شود. اینکه شما خودتان را ناگهان در قالب زنی مییابید که در عنفوان جوانی چنین عشقی را بدون مقدمه از دست داده و فیلم از لحظهای شروع میشود که این شوک را میبینید، بهنظرم این شوک باید در طول کار حفظ میشد و در بستر این فقدان است که احساسات دیگر اضافه میشود. یعنی علاوه بر عزاداری با شک و سوءظن مواجه میشود. در طول فیلمبرداری هم گاهگاهی اتفاق میافتاد که یکباره افسار احساساتم از دست میرفت و بهشدت دچار برونریزی میشدم. اما فیلمساز به دلیل اینکه میدانست چه میخواست با حوصله و طمانینه قابلتقدیر صبر داشت و آنقدر کات میداد تا آن احساسات تمام شود و چیزی به نام اشک وجود نداشته باشد.
فرید: شعله از سوگ گذشته بود. احساسات دیگر خیلی عمل نمیکرد.
فولادوند: حتی فیلمنامه نسبت به چیزی که برایم فرستاده شد بهسرعت تغییر کرد. یعنی آنقدر خودشان با این متن سروکار داشتند و مدام بازنویسی کرده بودند که برایش تعریف داشتند. برای من هم تعریف متفاوتی بود. چون خودم فردی احساساتی و برونریز هستم و احساسات خودم را سریعا به کلام تبدیل میکنم. اینکه شما بتوانید در تقابل با یک کاراکتر فرسنگها از آن دور باشید کار سختتر و در عین حال جذابتر میشود.
با توجه به اینکه دکوپاژی که کارگردان برای شعله در نظر گرفته مدیومکلوزآپ بود، این بیم وجود نداشت که بازیها شبیه هم باشد؟
فولادوند: شانسی که داشتم این بود که کل این اتفاقات در چند روز رخ میداد و احساسات این فرد خیلی متفاوت نمیشد. چون از زمانی که از خانه به مقصد قشم میرود و برمیگردد کلا در چهارروز میگذرد و اتفاقا باید مواظبت میکردم که تفاوتهای فاحشی در عکسالعملهای شعله نسبت به پیرامونش به وجود نیاید. لحظهای که جلو دوربین رفتم میتوانستم شبیه شخصیت شعله فکر کنم. میماند یکسری کدگذاریها در اندازه لنزها که بحث تکنیکال است. مهمترین مشکلی که با شعله داشتم این بود که احساسش را در پلان اول فیلم نتوانم پیدا کنم و همین طور رنگ صدایش را. چون این شخصیت کم صحبت میکند و رفتار و صدایش مهم بود. اگر این را پیدا میکردم کارم آسان بود و فقط همسوکردن میزانی از بازی با اندازه لنز بود که این هم براساس تجربه اتفاق میافتد.
حس و حال بازیگری مانند تغییر و تنوع واژههاست. به طور مثال از زمان نشستن تا برخاستن میتوانید حالتهای مختلف بدنی داشته باشید. اما چون برای هر یک از حالات واژگان مجزایی نداریم به همه این حالتها میگوییم نشستن و یا ایستادن. به همین دلیل بازیگر باید در پی خلق آن حالات مانند نویسندهای که در پی خلق واژگان است، باشد.
فولادوند: کاملا درست میگویید. چون به عنوان نویسنده با واژه میاندیشید هر چقدر انبان واژهها در ادبیات فکری شما بیشتر باشد، روش اندیشیدن شما صاحب مجراهای بروناندیشی بیشتری خواهد شد. شما به روشی که میاندیشید به ابژههای بیرونی دست پیدا میکنید. در بازیگری هم این نکته قابل اسناد است.
فرید: به همین دلیل است که وقتی خودت باشی همه چیز راحت میشود. یکی دو روز مانده به فیلمبرداری آقای احمدی گفت نگران نیستی؟ چون من فیلم اولی محسوب میشوم! واقعا هم نگران نبودم. مثل همان 20 سالی که کار کرده بودم کار را انجام دادم. وقتی همان لباس همیشگی را میپوشید و کارتان را انجام میدهید راحت است.
فولادوند: تنها موردی که میتوانم بگویم این است که طبق گفته آقای فرید ما دچار تنزل بصری شدهایم و بهنظرم لزوم این نگاه در سینمای ایران در دهه پیشرو برای بالانسکردن نیاز است. متولیان فرهنگ و هنر بیش از یکدهه تصمیمگیری کردهاند و در کشورهای شبیه ما که بخش بزرگی از هنرشان وارداتی است بیشتر مجریان تفکرات مدیریت فرهنگی هستند تا اینکه خودشان صاحب جهانبینی باشند. اما ما کسانی هستیم که سهراب شهیدثالث را در همین سینما داشتیم. در نگاه شهیدثالث جهانبینی غالب است یا در نگاه آقای کیارستمی.
پس ما سینمایی هستیم که این جهانبینی در سینمای ما سابقه دارد اگر ذایقه تربیتشده و از پیشآمادهشده مخاطب اکنون برای این جنس از نگاه وجود ندارد یا تعدادش کم است به عملکرد ما برمیگردد. این همان سرزمینی است که روزی فیلمهای «گاو»، «کلاغ» و «گوزنها» در آن اکران شده و فروخته. جامعهای که «بنبست» آقای صیاد در همان زمان هم فیلم مطرحی بوده در حالی که با توجه به جریان غالب آن دوران سینما به قول آقای کاووسی فیلمفارسی جای مناسبی برای فیلمهایی از آن دست بوده است. اما اکنون سینمای ما در حوزه فرهنگسازی هم بالانس نیست. ما سینمایی میخواهیم که فقط مردم را بخنداند. طنز و کمدی در ادبیات ما سابقه دارد. از ادبیات عبید زاکانی تا نگاههایی که بعد از انقلاب مشروطه در ایران باب شد. اما ببینید الان در دهه گذشته نگاه ما به طنز یا کمدی چه بوده. امیدوارم لودهدرمانی در ادبیات نوشتاری و تصمیمگیری ما رخ بدهد.
«دو ساعت بعد، مهرآباد» نخستین فیلم بلند سینمایی علیرضا فرید است. او حدود 21 سال سابقه فعالیت مستندسازی دارد و در نخستین تجربه فیلم بلند داستانی، موضوعی جمعوجور و درعین حال قبلا پرداختهشده را دستمایه کار خود قرار داد. زنی پس از مرگ شوهرش با عکس دختری مواجه میشود و برای رسیدن به حقیقت راهی سفر میشود... فرید در این تجربه سعی داشته است تا باورهای رایج نهفته در فرهنگ ما را در مواجهه با یک سوءظن به چالش بکشاند؛ هرچند زبان تصویر و سینما در عین سادگی، پیچیدگیهایی دارد و قطعا کسانی که از نزدیک با آن سروکار دارند، به آن راز پی بردهاند. «دو ساعت بعد، مهرآباد» بلافاصله بعد از جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد. با این حال میتوانست در بازه زمانی بیشتری در اکران بماند که نشد. درباره این فیلم میزگردی با حضور کارگردان، اندیشه فولادوند، بازیگر نقش شعله و محمد احمدی، تهیهکننده فیلم تشکیل دادیم که میخوانید.
چرا مرگ؟
علیرضا فرید: چون موضوع همه انسانهاست و همواره با آن زندگی میکنیم. منتها چون دنیا شلوغ شده، گاهی اوقات یادمان میرود که مرگی وجود دارد. درهرحال تنها حقیقت مطلق در هستی، مرگ است و برای همه اتفاق میافتد.
یعنی زندگی یک اتفاق، اما مرگ حتمی است.
فرید: کاملا. چون اگر پیروان هر عقیده، مذهب و مرامی باشید، یا نباشید، روزی مرگ همه را فراخواهد گرفت.
خط داستانی فیلم به «آبی» کیشلوفسکی شبیه است. زنی که ماتمزده مرگ همسرش است، ولی بعد مرگش دنبال یافتن هویت عکس زنی میرود. منتها به تنها چیزی که در انتها به آن نمیرسیم، هویت آن زن است. چرا؟
فرید: بهنظرم اگر مخاطب اندکی مداقه کند، حتما جواب میگیرد. در مسیری که شعله (اندیشه فولادوند) طی میکند نشانههای مختلفی وجود دارد؛ مثل وضعیتی که در آن روستا با آن مواجه میشود یا گفتوگویی که با آن دختربچه دارد...
اما در فیلم گویا نیست!
فرید: تمام نشانهها و تصاویر فیلم، کدهایی میدهد. به علاوه سعی کردهام به نوعی از رئالیسم وفادار باشم که عمل ما در زندگی هم همینطور است. عمل و حرکت شعله کاملا واقعی است. یعنی اخلاقیات و شخصیتش اجازه نمیدهد که خودش را زیر سوال ببرد. چون درباره آن زن هنوز به قطعیت نرسیده و به خواهرش هم چیزی نمیگوید. بهنظرم کارش نوعی عمل قهرمانانه اخلاقی است که خلاف مسیر رایجی است که در سینما طی میشود. شاید خیلیها منتظر چنین کلیشهای بودند. اما عدهای معتقدند چه خوب که این پرده کنار نیفتاد. چون در پی این دیدار هم خودش فرو میریخت و هم تعریفش از همسرش. در واقع آنچه در فیلم است نشاندهنده این است که شعله در انتها به یک رویکرد اخلاقی میرسد و زندگیاش را ادامه میدهد.
اما فیلم چیز دیگری را نشان میدهد. یعنی شعله در مواجهه با واقعیت دچار انفعال شده و در نهایت در بهتزدگی میماند. این قضیه در بازی خانم فولادوند قابل معناست. فیلم دقیقا در نقطهای که میتوانست اوج بگیرد، رها میشود.
فرید: شاید شما منتظر بودید که در داستان سوءظن اتفاق بیفتد.
خواهناخواه اتفاق افتاده. در اول داستان آن کلیشه رایج شکل گرفته. شعله، عکسی در صندوقچه شوهر متوفایش پیدا میکند. در آخر فیلم هم صدای زن شنیده میشود ولی شعله سراغ او نمیرود.
فرید: فقط سوءظن است و یقینی وجود ندارد. اگر یقین وجود داشت به دنبال کشف آن نمیرفت. شما باورتان میشود که یک استاد دانشگاه با یک دختری که در تعاونی روستا کار میکند ارتباط داشته باشد؟
اگر مبنا را واقعیت درنظر گرفتید، کاملا باورپذیر است...
فرید: شما چه انتظاری از فیلم داشتید که برآورده نشده؟
انتظار از فیلم را خود فیلم تعیین میکند. چرا درنهایت شعله با حقیقت مواجه نشد؟
فرید: چون به خودش احترام گذاشت. این کار انفعال نیست. رویکرد صحیحتری است. اگر شعله آن دختر را میدید خودش را کوچک کرده بود. این کار اصلا کتمان حقیقت نیست.
پس چرا در پلان بعدش به جای اینکه به طیبخاطر برسد، همچنان بهتزده است؟
فرید: بهتزده نیست. به برونریزی نرم میرسد.
این بهتزدگی و کنجکاوی را در چشمان خانم فولادوند از ابتدای فیلم میبینیم.
فرید: موافقم. چون تفاوت بازیها در چشم و دست معلوم میشود.
اما رفتار شعله در پلان آخر که دستش را روی شکمش میگذارد، با هدف موردنظر شما در تضاد است!
فرید: بارداری، او را مصممتر میکند.
شخصیتی خلق کردهاید و ناچارید رفتارها و دیالوگهایی را به او بدهید که شاید چندان موردپسندتان نباشد. اما خصیصه اوست و کاری نمیتوان کرد. فیلمی که شخصیت اول آن زن است، احساسات و عواطفش منطبق با او نیست!
فرید: تلقی من خلاف همین فضا و اتمسفر زن امروزی در ایران است. اینکه بلافاصله با کوچکترین نشانهای ذهنش به جایی خطا میرود در شأن انسان نیست. اگر انسان در وهله اول برای خودش احترام قائل باشد، حتی اگر از رابطهای غیرمتعارف باخبر شود اساسا سرککشی نمیکند. اعتقاد من این است که افراد نباید در فضای درونی هم سرک بکشند. این قضیه در جامعه ما بیماری ذهنی است، ولی فیلم در جهت سلامت حرکت میکند. شعله در ابتدای فیلم از ساحت خودش نزول کرده، ولی در پایان در جایگاه صحیح خود میایستد. در مساله عشق و علاقه آنچه مهم است خود فرد است. عشق همواره مسیری یکسویه است، نه دوسویه. همواره دهندگی است. در عشق همواره باید بدون اینکه انتظار بازخورد داشته باشید، بدهید. شاید ظاهر قضیه عاشقانه باشد اما بهنظرم شعله در انتها شیفته خسرو میشود.
چرا باید عاشق خسرو شود؟
فرید: چون تازه فهمیده که خسرو چه میکرده.
خب خسرو چه کرده؟
به خیلیها کمک کرده... .
اما به زن دیگری هم توجه کرده!
فرید: این نسخه شماست. بهنظرم مخاطب باید همپای فیلم پیش بیاید. چون همهچیز در نگاه رخ میدهد. در این فیلم تنها یک اتفاق داریم؛ اتفاقی که در اتاق کار خسرو رخ میدهد و عکس پیدا میشود. بقیه فعل و انفعالات کاملا برمبنای عملکرد واقعی یک فرد است و چیز دیگری با اتفاق پیش نمیرود. همه چیز با اختیار، ذهن و عمل شعله رخ میدهد.
شعله هم براساس یک اتفاق آن عکس را پیدا کرد؟
فرید: بله. درام با یک اتفاق شروع میشود، اما با آن پیش نمیرود. وقتی در قطار با پیرزن و پیرمرد همراه میشود میگوید میخواهید من هم یک خاطره تعریف کنم؟
خب این هم یک اتفاق است، منتها وسط درام! در فیلم باید وقایع آنقدر کلیدی باشند که درصورت حذف آن، فیلم بلنگد. در این فیلم ابتدا با قاببندی تکلیف را مشخص کردید و بعد میخواهید نقض غرض کنید.
اندیشه فولادوند: بهنظرم بحث از جایی منحرف شد که آقای فرید در موقعیتی قرار گرفت که خوانششان را از لحظههای فیلم بیان کردند. اتفاقا بهنظرم تمام این خوانشها درست است. خانم آرتا! حتی شاید خوانش من به شما نزدیکتر باشد. تمام این دیالوگها را آقای فرید به من هم گفتند ولی نخواستند طبق خوانش خودشان از درونیات تصمیمگیری این کاراکتر پیش بروم؛ یعنی شعله را برایم توضیح دادند و لی هیچگاه به من نگفتند که از نظرشان قرار است شعله در عشق به تعالی رسیده باشد. اما من خوانشی مستقل داشتم. شعله یک رفتار طبقاتی داشت، رفتارش نه شبیه خوانش آقای فرید بود، نه شبیه لحظاتی که ممکن است توسط کسی دیگر ترجمان شود مثلا یحیی (پژمان بازغی). بهنظرم شعله در خودش به قطعیت خیانت رسیده بود. جنسیت من و شما این تفاوت را با جنسیت آقای فرید ایجاد میکند. بهنظرم در این فیلم لحظات کلیدی وجود دارد که به ما اجازه میدهد ما خوانش خودمان را داشته باشیم. یکی از آنها سکوت کوتاهی بعد از فضای درخواست شعله از یحیی برای رفتن به لافت است. اصلا استاد پاکروان را فردی مبرا نمیدانم. به عقیده من به همان میزان که اگر استاد پاکروان زنده میبود میتوانستیم از قطعیت این احساس در شعله صرفنظر کنیم.
بههرحال شخصیت فیلم میتوانست با میزانسنی که کارگردان میداد به زنی تبدیل شود که به تعالی میرسد.
فولادوند: آقای فرید مدت 21سال است که فیلمسازی مستند میکنند و برایم قابل احترام است. ایشان به رئالیسم وفادار است. کاری به خوانشهای فرامتنی که حتی از طریق خود فیلمساز رخ میدهد ندارم. احساس خودم بعد از دیدن شعله این بود که وقتی با عشقی که متوفی است مواجه میشوید، یعنی بر بستر زخمخورده عاطفی ناگهان یک شمشیر وارد شده و آن را دوشقه میکند. آن زمان شما چارهای برای رسیدن به قطعیت ندارید. چون مسیری برای شما جهت تفحص باز نیست. بهنظرم شعله در این سفر به یک قطعیت رسید و آن قطعیت به او یک رفتار طبقاتی داد.
فرید: انسان اصولا در مواجهه با هر پدیدهای اول ذهنش به کار میافتد. ذهن جلوتر از تفکر، روان، احساس، عمل و جلوتر از همهچیز است؛ یعنی به محض اینکه من شما را میبینم دچار یک ذهنیت میشوم و شما هم همینطور. ذهن یک سیالی است که از بیرون دریافتهایی دارد. در این دستگاه بشر بعضی از ذهنها به علم تبدیل میشود و بعضیها احساس ایجاد میکنند. منتها اگر ذهن، ذهن سالمی باشد اطلاعات را درست میدهد. ولی اگر این ذهن بیمار باشد اطلاعات را وارونه و آنطور که خودش میخواهد به ما ارایه میدهد. اینکه میگویم سوءظن در جامعه امروز ما یک بیماری است به این دلیل است که هیچ چیزی قطعی وجود ندارد. در آیین جزا، در فقه، نسبت به رابطه دو جنس مخالف خیلی محتاط عمل میشود. یعنی اینطور نیست که شما تا یک عکس یا پیامک دیدید فکر کنید رابطهای این میان وجود داشته است. پس در مورد خیانت اصلاً قطعیت وجود ندارد. چون مبنایش ذهن است و ذهن میتواند همه کاری انجام دهد و در مبنای ذهن قطعیت وجود ندارد.
اما چقدر خوب بود که این تحلیلها را هم در فیلم میدیدیم. شما برای اینکه به سوءظن دامن نزنید، مواردی را در فیلم نشان ندادید. ولی جایی که شعله و یحیی در کویر هستند این دیالوگ نامتعارف مطرح میشود که «من روانیام یا تویی که رفتارت با زنها این جوری است!» تا قبل از این پلان ندیدیم که یحیی رفتار نامتعارفی داشته باشد!
فرید : شعله شب قبل در رستوران در مواجهه با جایی که یحیی به زن توهین میکند واکنشی نشان نمیدهد. گفته او نشاندهنده آن است که با زن مشکل دارد. یحیی شخصیت مهمی است ولی کمتر دیده شده. یحیی دانشجویی بوده که اخراج شده و چون نامزدش رهایش کرده از زن زخم خورده است. یحیی در واقع شاید صرفا به این دلیل کنار شعله است که میخواهد بدهیاش را به خسرو بپردازد.
آقای احمدی! نظر شما در مورد فیلم چیست؟
احمدی: سه سال قبل که فیلمنامه به دست من رسید «کندوان تا کاپادوکیا» نام داشت که قصه در ترکیه میگذشت. از تهران با قطار حرکت میکردیم و به استانبول و کاپادوکیا میرسیدیم. بنا به دلایلی نتوانستیم این کار را شروع کنیم. تا اینکه برای کار دیگری به قشم رفته بودم و چون نگاه آقای فرید را میدانستم به خودم گفتم احتمالا قشم میتواند خواسته ایشان را برآورده کند. ایشان هم استقبال کرد و شروع به نوشتن کرد و الان فیلمی که میبینید نسبت به فیلمنامه اول، هفت بار بازنویسی شده. تغییر نام را به ارشاد اعلام کردیم و وارد مرحله پیشتولید شدیم. دلیل قبولکردن این کار از سوی من، نگاه کارگردان و نویسنده به کار بود و احساس میکردم شیوهای که برای تعریف این قصه در نظر گرفته شده شیوه رایج نیست که برایم جذاب بود فیلمی متفاوت کار کنم. به علاوه اینکه وقتی کارگردان میداند چه میخواهد کار برای ما هم راحت است. الان هم فیلم را دوست دارم و قطعا هر کاری که به نتیجه میرسد شاید اگر قرار باشد دوباره آن کار را انجام دهیم متفاوتتر کار میکنیم.
در فیلمهایی که هیچ ماجرایی رخ نمیدهد و فقط یک شخصیت دارد ادامه مسیر فیلم یک مقدار سخت است. چرا در اولین فیلمتان این داستان را انتخاب کردید؟
فرید: معتقدم هر فیلمسازی باید پیرو نگاه خودش باشد. اگر میخواهد پیرو نگاه کسی دیگر باشد بهتر است که تماشاچی باشد، یعنی صرفا موضوع و حرف مطرح نیست. یک فرم و نگاه و بیان دلخواه، زبان در قاموس رفتار و بیان و اعمال و... منظورم است. بهنظرم فیلمسازی اصلا جنون است، بهخصوص در ایران که بهنظرم کل سینمای ما به هیچ عنوان صنعتی نیست. مثلا در صنعت سیمان حداقل یک کارخانه سیمان با 700میلیاردتومان ساخته میشود، تازه جزو صنایع کوچک است. سینمای ایران اصلا صنعت نیست و حتما باید انگیزهها و دغدغههای عمیقی داشته باشیم. به همین خاطر تهیهکنندگانی مانند آقای احمدی که تکلیفشان با خودشان مشخص است ماندگارند. تهیهکنندهای که میخواهد از طریق سینما به تجارت برسد کندذهن است. چون صنایع دیگر ارزش مالی بیشتری دارند. متاسفانه بعضیها اشتباهی وارد سینما شده و میخواهند تجارت کنند و ذایقه مردم را هم پایین آوردهاند. تلقی بصری مردم جامعه ایران به شدت نزول کرده است و از گالریهای نقاشی هم مشخص است که حتی جلو هر تابلو دو، سه ثانیه بیشتر توقف نمیکنند و یک گالری را در پنجدقیقه تماشا میکنند! این را کسانی باید پاسخ دهند که دو دهه سینما را در اختیار داشتهاند اما این ذایقه را همینطور پایین آوردهاند. چه اتفاقی در جامعه ما افتاده که به لحاظ فکری و فرهنگی دچار خلأ و درعینحال نزول هستیم. این است که تیراژ کتابهایمان هزارو500عدد است و جلو دکه مطبوعات، مجلات آشپزی و دسر میبینیم یا مجلات زرد، اما در حوزههای فکری عمیق ادبی و فرهنگی موردی نمیبینیم. حتما دغدغه داشتم و سالها ممارست کردم، سینهخیز، مستقل اما تنها. شاید در تلویزیون 50هزار دقیقه کار روی آنتن داشتهام، اما سفارشی نبوده. خودم طراحی کرده و ایده دادهام. حتی در دوران تحصیل در کلاسها شرکت نمیکردم و همان موقع فیلم 16میلیمتری میساختم. ما در این فیلم با تماشاگر بازی نکردیم. میتوانستیم خیلی راحت احساسات مخاطب را به بازی بگیریم تا با اشکریختن، تخلیه احساسی و روانی شوند. تعمدا وارد حوزه احساسات مخاطب نشدم و میخواستم مخاطب در مورد فیلم من تفکر کند.
خانم فولادوند شما نقش مشکلی داشتید. چطور شد که وارد این پروژه شدید؟
فولادوند: اولینبار که فیلمنامه به دستم رسید با آقای فرید آشنا نبودم ولی آقای احمدی، تهیهکننده فیلم، را از طریق فیلم «شاعر زبالهها» میشناختم و این فیلم را پسندیدم. صفحات اول فیلمنامه را که خواندم، گفتم باید این فیلم را بازی کنم. چون احساس کردم موضوعی که مطرح میشود موضوع انسان معاصر و نه بومی است. چون بهنظرم در سراسر فرهنگها و سرزمینها مساله عشق و مرگ، ازلی و ابدی است و مهمتر اینکه همیشه عشقهای مشکلدار در سینما برایم جذاباند؛ مثلا عشقی که این شخصیت به استادش با فاصله سنی زیاد داشته. باید بتوانم به شکل یک کاراکتر فکر کنم تا شبیه آن رفتار کنم و با روح خودم خیلی کلنجار بروم. وقتی قامت یک کاراکتر طوری است که میتواند آن کلنجارها را پیچیدهتر کند، برای ایفای نقش جذابتر میشود. چون چیزهایی را از شما کم کرده و چیزهایی را به شما اضافه میکند که بعد از اینکه از آن کاراکتر جدا شدید مواردی را برای شما باقی میگذارد. در 9 سالی که در سینما هستم برای هر انتخابم دلایلی داشتم و در مورد هیچکدام پشیمان نیستم. اما فکر میکنم خیلی خوششانس بودم که این شخصیت را بازی کردم.
شما سیری داشتید و از ماتمزدگی به بهتزدگی رسیدید. این جستوجوگری خیلی برونریز نیست. کارگردان از شما چه میخواست که به این بازی رسیدید؟
فولادوند: در اولین برخورد ما یک اتفاق خیلی خوب رخ داد. آن هم اینکه کمتر پیش میآید انسان با کسی به حوزه مفاهمه نزدیک شود. اینکه ادبیاتپنداری و گفتاریتان شبیه باشد. متوجه شدم ایشان مطالعات عمیقی در حوزه ادبیات و فلسفه دارند و مدت طولانی در ترکیه درباره عرفان مستندسازی کردهاند. وقتی با ایشان آشنا شدم سریع به یک مفاهمه درخصوص شعله رسیدیم و خیلی هم با هم صحبت نکردیم. قبل از این قضیه حدود 13 فیلم کار کرده بودم و آقای فرید همان اول تکلیفشان را روشن کردند که نگاهشان به سینما به حوزه ادراک تعلق دارد و بههیچوجه قصد احساساتیگری ندارند.
به این توافق رسیدیم که از کورانهای احساسی فاصله بگیریم و فیلم بعد از این قضیه شروع شود. اینکه شما خودتان را ناگهان در قالب زنی مییابید که در عنفوان جوانی چنین عشقی را بدون مقدمه از دست داده و فیلم از لحظهای شروع میشود که این شوک را میبینید، بهنظرم این شوک باید در طول کار حفظ میشد و در بستر این فقدان است که احساسات دیگر اضافه میشود. یعنی علاوه بر عزاداری با شک و سوءظن مواجه میشود. در طول فیلمبرداری هم گاهگاهی اتفاق میافتاد که یکباره افسار احساساتم از دست میرفت و بهشدت دچار برونریزی میشدم. اما فیلمساز به دلیل اینکه میدانست چه میخواست با حوصله و طمانینه قابلتقدیر صبر داشت و آنقدر کات میداد تا آن احساسات تمام شود و چیزی به نام اشک وجود نداشته باشد.
فرید: شعله از سوگ گذشته بود. احساسات دیگر خیلی عمل نمیکرد.
فولادوند: حتی فیلمنامه نسبت به چیزی که برایم فرستاده شد بهسرعت تغییر کرد. یعنی آنقدر خودشان با این متن سروکار داشتند و مدام بازنویسی کرده بودند که برایش تعریف داشتند. برای من هم تعریف متفاوتی بود. چون خودم فردی احساساتی و برونریز هستم و احساسات خودم را سریعا به کلام تبدیل میکنم. اینکه شما بتوانید در تقابل با یک کاراکتر فرسنگها از آن دور باشید کار سختتر و در عین حال جذابتر میشود.
با توجه به اینکه دکوپاژی که کارگردان برای شعله در نظر گرفته مدیومکلوزآپ بود، این بیم وجود نداشت که بازیها شبیه هم باشد؟
فولادوند: شانسی که داشتم این بود که کل این اتفاقات در چند روز رخ میداد و احساسات این فرد خیلی متفاوت نمیشد. چون از زمانی که از خانه به مقصد قشم میرود و برمیگردد کلا در چهارروز میگذرد و اتفاقا باید مواظبت میکردم که تفاوتهای فاحشی در عکسالعملهای شعله نسبت به پیرامونش به وجود نیاید. لحظهای که جلو دوربین رفتم میتوانستم شبیه شخصیت شعله فکر کنم. میماند یکسری کدگذاریها در اندازه لنزها که بحث تکنیکال است. مهمترین مشکلی که با شعله داشتم این بود که احساسش را در پلان اول فیلم نتوانم پیدا کنم و همین طور رنگ صدایش را. چون این شخصیت کم صحبت میکند و رفتار و صدایش مهم بود. اگر این را پیدا میکردم کارم آسان بود و فقط همسوکردن میزانی از بازی با اندازه لنز بود که این هم براساس تجربه اتفاق میافتد.
حس و حال بازیگری مانند تغییر و تنوع واژههاست. به طور مثال از زمان نشستن تا برخاستن میتوانید حالتهای مختلف بدنی داشته باشید. اما چون برای هر یک از حالات واژگان مجزایی نداریم به همه این حالتها میگوییم نشستن و یا ایستادن. به همین دلیل بازیگر باید در پی خلق آن حالات مانند نویسندهای که در پی خلق واژگان است، باشد.
فولادوند: کاملا درست میگویید. چون به عنوان نویسنده با واژه میاندیشید هر چقدر انبان واژهها در ادبیات فکری شما بیشتر باشد، روش اندیشیدن شما صاحب مجراهای بروناندیشی بیشتری خواهد شد. شما به روشی که میاندیشید به ابژههای بیرونی دست پیدا میکنید. در بازیگری هم این نکته قابل اسناد است.
فرید: به همین دلیل است که وقتی خودت باشی همه چیز راحت میشود. یکی دو روز مانده به فیلمبرداری آقای احمدی گفت نگران نیستی؟ چون من فیلم اولی محسوب میشوم! واقعا هم نگران نبودم. مثل همان 20 سالی که کار کرده بودم کار را انجام دادم. وقتی همان لباس همیشگی را میپوشید و کارتان را انجام میدهید راحت است.
فولادوند: تنها موردی که میتوانم بگویم این است که طبق گفته آقای فرید ما دچار تنزل بصری شدهایم و بهنظرم لزوم این نگاه در سینمای ایران در دهه پیشرو برای بالانسکردن نیاز است. متولیان فرهنگ و هنر بیش از یکدهه تصمیمگیری کردهاند و در کشورهای شبیه ما که بخش بزرگی از هنرشان وارداتی است بیشتر مجریان تفکرات مدیریت فرهنگی هستند تا اینکه خودشان صاحب جهانبینی باشند. اما ما کسانی هستیم که سهراب شهیدثالث را در همین سینما داشتیم. در نگاه شهیدثالث جهانبینی غالب است یا در نگاه آقای کیارستمی.
پس ما سینمایی هستیم که این جهانبینی در سینمای ما سابقه دارد اگر ذایقه تربیتشده و از پیشآمادهشده مخاطب اکنون برای این جنس از نگاه وجود ندارد یا تعدادش کم است به عملکرد ما برمیگردد. این همان سرزمینی است که روزی فیلمهای «گاو»، «کلاغ» و «گوزنها» در آن اکران شده و فروخته. جامعهای که «بنبست» آقای صیاد در همان زمان هم فیلم مطرحی بوده در حالی که با توجه به جریان غالب آن دوران سینما به قول آقای کاووسی فیلمفارسی جای مناسبی برای فیلمهایی از آن دست بوده است. اما اکنون سینمای ما در حوزه فرهنگسازی هم بالانس نیست. ما سینمایی میخواهیم که فقط مردم را بخنداند. طنز و کمدی در ادبیات ما سابقه دارد. از ادبیات عبید زاکانی تا نگاههایی که بعد از انقلاب مشروطه در ایران باب شد. اما ببینید الان در دهه گذشته نگاه ما به طنز یا کمدی چه بوده. امیدوارم لودهدرمانی در ادبیات نوشتاری و تصمیمگیری ما رخ بدهد.
چرا مرگ؟
علیرضا فرید: چون موضوع همه انسانهاست و همواره با آن زندگی میکنیم. منتها چون دنیا شلوغ شده، گاهی اوقات یادمان میرود که مرگی وجود دارد. درهرحال تنها حقیقت مطلق در هستی، مرگ است و برای همه اتفاق میافتد.
یعنی زندگی یک اتفاق، اما مرگ حتمی است.
فرید: کاملا. چون اگر پیروان هر عقیده، مذهب و مرامی باشید، یا نباشید، روزی مرگ همه را فراخواهد گرفت.
خط داستانی فیلم به «آبی» کیشلوفسکی شبیه است. زنی که ماتمزده مرگ همسرش است، ولی بعد مرگش دنبال یافتن هویت عکس زنی میرود. منتها به تنها چیزی که در انتها به آن نمیرسیم، هویت آن زن است. چرا؟
فرید: بهنظرم اگر مخاطب اندکی مداقه کند، حتما جواب میگیرد. در مسیری که شعله (اندیشه فولادوند) طی میکند نشانههای مختلفی وجود دارد؛ مثل وضعیتی که در آن روستا با آن مواجه میشود یا گفتوگویی که با آن دختربچه دارد...
اما در فیلم گویا نیست!
فرید: تمام نشانهها و تصاویر فیلم، کدهایی میدهد. به علاوه سعی کردهام به نوعی از رئالیسم وفادار باشم که عمل ما در زندگی هم همینطور است. عمل و حرکت شعله کاملا واقعی است. یعنی اخلاقیات و شخصیتش اجازه نمیدهد که خودش را زیر سوال ببرد. چون درباره آن زن هنوز به قطعیت نرسیده و به خواهرش هم چیزی نمیگوید. بهنظرم کارش نوعی عمل قهرمانانه اخلاقی است که خلاف مسیر رایجی است که در سینما طی میشود. شاید خیلیها منتظر چنین کلیشهای بودند. اما عدهای معتقدند چه خوب که این پرده کنار نیفتاد. چون در پی این دیدار هم خودش فرو میریخت و هم تعریفش از همسرش. در واقع آنچه در فیلم است نشاندهنده این است که شعله در انتها به یک رویکرد اخلاقی میرسد و زندگیاش را ادامه میدهد.
اما فیلم چیز دیگری را نشان میدهد. یعنی شعله در مواجهه با واقعیت دچار انفعال شده و در نهایت در بهتزدگی میماند. این قضیه در بازی خانم فولادوند قابل معناست. فیلم دقیقا در نقطهای که میتوانست اوج بگیرد، رها میشود.
فرید: شاید شما منتظر بودید که در داستان سوءظن اتفاق بیفتد.
خواهناخواه اتفاق افتاده. در اول داستان آن کلیشه رایج شکل گرفته. شعله، عکسی در صندوقچه شوهر متوفایش پیدا میکند. در آخر فیلم هم صدای زن شنیده میشود ولی شعله سراغ او نمیرود.
فرید: فقط سوءظن است و یقینی وجود ندارد. اگر یقین وجود داشت به دنبال کشف آن نمیرفت. شما باورتان میشود که یک استاد دانشگاه با یک دختری که در تعاونی روستا کار میکند ارتباط داشته باشد؟
اگر مبنا را واقعیت درنظر گرفتید، کاملا باورپذیر است...
فرید: شما چه انتظاری از فیلم داشتید که برآورده نشده؟
انتظار از فیلم را خود فیلم تعیین میکند. چرا درنهایت شعله با حقیقت مواجه نشد؟
فرید: چون به خودش احترام گذاشت. این کار انفعال نیست. رویکرد صحیحتری است. اگر شعله آن دختر را میدید خودش را کوچک کرده بود. این کار اصلا کتمان حقیقت نیست.
پس چرا در پلان بعدش به جای اینکه به طیبخاطر برسد، همچنان بهتزده است؟
فرید: بهتزده نیست. به برونریزی نرم میرسد.
این بهتزدگی و کنجکاوی را در چشمان خانم فولادوند از ابتدای فیلم میبینیم.
فرید: موافقم. چون تفاوت بازیها در چشم و دست معلوم میشود.
اما رفتار شعله در پلان آخر که دستش را روی شکمش میگذارد، با هدف موردنظر شما در تضاد است!
فرید: بارداری، او را مصممتر میکند.
شخصیتی خلق کردهاید و ناچارید رفتارها و دیالوگهایی را به او بدهید که شاید چندان موردپسندتان نباشد. اما خصیصه اوست و کاری نمیتوان کرد. فیلمی که شخصیت اول آن زن است، احساسات و عواطفش منطبق با او نیست!
فرید: تلقی من خلاف همین فضا و اتمسفر زن امروزی در ایران است. اینکه بلافاصله با کوچکترین نشانهای ذهنش به جایی خطا میرود در شأن انسان نیست. اگر انسان در وهله اول برای خودش احترام قائل باشد، حتی اگر از رابطهای غیرمتعارف باخبر شود اساسا سرککشی نمیکند. اعتقاد من این است که افراد نباید در فضای درونی هم سرک بکشند. این قضیه در جامعه ما بیماری ذهنی است، ولی فیلم در جهت سلامت حرکت میکند. شعله در ابتدای فیلم از ساحت خودش نزول کرده، ولی در پایان در جایگاه صحیح خود میایستد. در مساله عشق و علاقه آنچه مهم است خود فرد است. عشق همواره مسیری یکسویه است، نه دوسویه. همواره دهندگی است. در عشق همواره باید بدون اینکه انتظار بازخورد داشته باشید، بدهید. شاید ظاهر قضیه عاشقانه باشد اما بهنظرم شعله در انتها شیفته خسرو میشود.
چرا باید عاشق خسرو شود؟
فرید: چون تازه فهمیده که خسرو چه میکرده.
خب خسرو چه کرده؟
به خیلیها کمک کرده... .
اما به زن دیگری هم توجه کرده!
فرید: این نسخه شماست. بهنظرم مخاطب باید همپای فیلم پیش بیاید. چون همهچیز در نگاه رخ میدهد. در این فیلم تنها یک اتفاق داریم؛ اتفاقی که در اتاق کار خسرو رخ میدهد و عکس پیدا میشود. بقیه فعل و انفعالات کاملا برمبنای عملکرد واقعی یک فرد است و چیز دیگری با اتفاق پیش نمیرود. همه چیز با اختیار، ذهن و عمل شعله رخ میدهد.
شعله هم براساس یک اتفاق آن عکس را پیدا کرد؟
فرید: بله. درام با یک اتفاق شروع میشود، اما با آن پیش نمیرود. وقتی در قطار با پیرزن و پیرمرد همراه میشود میگوید میخواهید من هم یک خاطره تعریف کنم؟
خب این هم یک اتفاق است، منتها وسط درام! در فیلم باید وقایع آنقدر کلیدی باشند که درصورت حذف آن، فیلم بلنگد. در این فیلم ابتدا با قاببندی تکلیف را مشخص کردید و بعد میخواهید نقض غرض کنید.
اندیشه فولادوند: بهنظرم بحث از جایی منحرف شد که آقای فرید در موقعیتی قرار گرفت که خوانششان را از لحظههای فیلم بیان کردند. اتفاقا بهنظرم تمام این خوانشها درست است. خانم آرتا! حتی شاید خوانش من به شما نزدیکتر باشد. تمام این دیالوگها را آقای فرید به من هم گفتند ولی نخواستند طبق خوانش خودشان از درونیات تصمیمگیری این کاراکتر پیش بروم؛ یعنی شعله را برایم توضیح دادند و لی هیچگاه به من نگفتند که از نظرشان قرار است شعله در عشق به تعالی رسیده باشد. اما من خوانشی مستقل داشتم. شعله یک رفتار طبقاتی داشت، رفتارش نه شبیه خوانش آقای فرید بود، نه شبیه لحظاتی که ممکن است توسط کسی دیگر ترجمان شود مثلا یحیی (پژمان بازغی). بهنظرم شعله در خودش به قطعیت خیانت رسیده بود. جنسیت من و شما این تفاوت را با جنسیت آقای فرید ایجاد میکند. بهنظرم در این فیلم لحظات کلیدی وجود دارد که به ما اجازه میدهد ما خوانش خودمان را داشته باشیم. یکی از آنها سکوت کوتاهی بعد از فضای درخواست شعله از یحیی برای رفتن به لافت است. اصلا استاد پاکروان را فردی مبرا نمیدانم. به عقیده من به همان میزان که اگر استاد پاکروان زنده میبود میتوانستیم از قطعیت این احساس در شعله صرفنظر کنیم.
بههرحال شخصیت فیلم میتوانست با میزانسنی که کارگردان میداد به زنی تبدیل شود که به تعالی میرسد.
فولادوند: آقای فرید مدت 21سال است که فیلمسازی مستند میکنند و برایم قابل احترام است. ایشان به رئالیسم وفادار است. کاری به خوانشهای فرامتنی که حتی از طریق خود فیلمساز رخ میدهد ندارم. احساس خودم بعد از دیدن شعله این بود که وقتی با عشقی که متوفی است مواجه میشوید، یعنی بر بستر زخمخورده عاطفی ناگهان یک شمشیر وارد شده و آن را دوشقه میکند. آن زمان شما چارهای برای رسیدن به قطعیت ندارید. چون مسیری برای شما جهت تفحص باز نیست. بهنظرم شعله در این سفر به یک قطعیت رسید و آن قطعیت به او یک رفتار طبقاتی داد.
فرید: انسان اصولا در مواجهه با هر پدیدهای اول ذهنش به کار میافتد. ذهن جلوتر از تفکر، روان، احساس، عمل و جلوتر از همهچیز است؛ یعنی به محض اینکه من شما را میبینم دچار یک ذهنیت میشوم و شما هم همینطور. ذهن یک سیالی است که از بیرون دریافتهایی دارد. در این دستگاه بشر بعضی از ذهنها به علم تبدیل میشود و بعضیها احساس ایجاد میکنند. منتها اگر ذهن، ذهن سالمی باشد اطلاعات را درست میدهد. ولی اگر این ذهن بیمار باشد اطلاعات را وارونه و آنطور که خودش میخواهد به ما ارایه میدهد. اینکه میگویم سوءظن در جامعه امروز ما یک بیماری است به این دلیل است که هیچ چیزی قطعی وجود ندارد. در آیین جزا، در فقه، نسبت به رابطه دو جنس مخالف خیلی محتاط عمل میشود. یعنی اینطور نیست که شما تا یک عکس یا پیامک دیدید فکر کنید رابطهای این میان وجود داشته است. پس در مورد خیانت اصلاً قطعیت وجود ندارد. چون مبنایش ذهن است و ذهن میتواند همه کاری انجام دهد و در مبنای ذهن قطعیت وجود ندارد.
اما چقدر خوب بود که این تحلیلها را هم در فیلم میدیدیم. شما برای اینکه به سوءظن دامن نزنید، مواردی را در فیلم نشان ندادید. ولی جایی که شعله و یحیی در کویر هستند این دیالوگ نامتعارف مطرح میشود که «من روانیام یا تویی که رفتارت با زنها این جوری است!» تا قبل از این پلان ندیدیم که یحیی رفتار نامتعارفی داشته باشد!
فرید : شعله شب قبل در رستوران در مواجهه با جایی که یحیی به زن توهین میکند واکنشی نشان نمیدهد. گفته او نشاندهنده آن است که با زن مشکل دارد. یحیی شخصیت مهمی است ولی کمتر دیده شده. یحیی دانشجویی بوده که اخراج شده و چون نامزدش رهایش کرده از زن زخم خورده است. یحیی در واقع شاید صرفا به این دلیل کنار شعله است که میخواهد بدهیاش را به خسرو بپردازد.
آقای احمدی! نظر شما در مورد فیلم چیست؟
احمدی: سه سال قبل که فیلمنامه به دست من رسید «کندوان تا کاپادوکیا» نام داشت که قصه در ترکیه میگذشت. از تهران با قطار حرکت میکردیم و به استانبول و کاپادوکیا میرسیدیم. بنا به دلایلی نتوانستیم این کار را شروع کنیم. تا اینکه برای کار دیگری به قشم رفته بودم و چون نگاه آقای فرید را میدانستم به خودم گفتم احتمالا قشم میتواند خواسته ایشان را برآورده کند. ایشان هم استقبال کرد و شروع به نوشتن کرد و الان فیلمی که میبینید نسبت به فیلمنامه اول، هفت بار بازنویسی شده. تغییر نام را به ارشاد اعلام کردیم و وارد مرحله پیشتولید شدیم. دلیل قبولکردن این کار از سوی من، نگاه کارگردان و نویسنده به کار بود و احساس میکردم شیوهای که برای تعریف این قصه در نظر گرفته شده شیوه رایج نیست که برایم جذاب بود فیلمی متفاوت کار کنم. به علاوه اینکه وقتی کارگردان میداند چه میخواهد کار برای ما هم راحت است. الان هم فیلم را دوست دارم و قطعا هر کاری که به نتیجه میرسد شاید اگر قرار باشد دوباره آن کار را انجام دهیم متفاوتتر کار میکنیم.
در فیلمهایی که هیچ ماجرایی رخ نمیدهد و فقط یک شخصیت دارد ادامه مسیر فیلم یک مقدار سخت است. چرا در اولین فیلمتان این داستان را انتخاب کردید؟
فرید: معتقدم هر فیلمسازی باید پیرو نگاه خودش باشد. اگر میخواهد پیرو نگاه کسی دیگر باشد بهتر است که تماشاچی باشد، یعنی صرفا موضوع و حرف مطرح نیست. یک فرم و نگاه و بیان دلخواه، زبان در قاموس رفتار و بیان و اعمال و... منظورم است. بهنظرم فیلمسازی اصلا جنون است، بهخصوص در ایران که بهنظرم کل سینمای ما به هیچ عنوان صنعتی نیست. مثلا در صنعت سیمان حداقل یک کارخانه سیمان با 700میلیاردتومان ساخته میشود، تازه جزو صنایع کوچک است. سینمای ایران اصلا صنعت نیست و حتما باید انگیزهها و دغدغههای عمیقی داشته باشیم. به همین خاطر تهیهکنندگانی مانند آقای احمدی که تکلیفشان با خودشان مشخص است ماندگارند. تهیهکنندهای که میخواهد از طریق سینما به تجارت برسد کندذهن است. چون صنایع دیگر ارزش مالی بیشتری دارند. متاسفانه بعضیها اشتباهی وارد سینما شده و میخواهند تجارت کنند و ذایقه مردم را هم پایین آوردهاند. تلقی بصری مردم جامعه ایران به شدت نزول کرده است و از گالریهای نقاشی هم مشخص است که حتی جلو هر تابلو دو، سه ثانیه بیشتر توقف نمیکنند و یک گالری را در پنجدقیقه تماشا میکنند! این را کسانی باید پاسخ دهند که دو دهه سینما را در اختیار داشتهاند اما این ذایقه را همینطور پایین آوردهاند. چه اتفاقی در جامعه ما افتاده که به لحاظ فکری و فرهنگی دچار خلأ و درعینحال نزول هستیم. این است که تیراژ کتابهایمان هزارو500عدد است و جلو دکه مطبوعات، مجلات آشپزی و دسر میبینیم یا مجلات زرد، اما در حوزههای فکری عمیق ادبی و فرهنگی موردی نمیبینیم. حتما دغدغه داشتم و سالها ممارست کردم، سینهخیز، مستقل اما تنها. شاید در تلویزیون 50هزار دقیقه کار روی آنتن داشتهام، اما سفارشی نبوده. خودم طراحی کرده و ایده دادهام. حتی در دوران تحصیل در کلاسها شرکت نمیکردم و همان موقع فیلم 16میلیمتری میساختم. ما در این فیلم با تماشاگر بازی نکردیم. میتوانستیم خیلی راحت احساسات مخاطب را به بازی بگیریم تا با اشکریختن، تخلیه احساسی و روانی شوند. تعمدا وارد حوزه احساسات مخاطب نشدم و میخواستم مخاطب در مورد فیلم من تفکر کند.
خانم فولادوند شما نقش مشکلی داشتید. چطور شد که وارد این پروژه شدید؟
فولادوند: اولینبار که فیلمنامه به دستم رسید با آقای فرید آشنا نبودم ولی آقای احمدی، تهیهکننده فیلم، را از طریق فیلم «شاعر زبالهها» میشناختم و این فیلم را پسندیدم. صفحات اول فیلمنامه را که خواندم، گفتم باید این فیلم را بازی کنم. چون احساس کردم موضوعی که مطرح میشود موضوع انسان معاصر و نه بومی است. چون بهنظرم در سراسر فرهنگها و سرزمینها مساله عشق و مرگ، ازلی و ابدی است و مهمتر اینکه همیشه عشقهای مشکلدار در سینما برایم جذاباند؛ مثلا عشقی که این شخصیت به استادش با فاصله سنی زیاد داشته. باید بتوانم به شکل یک کاراکتر فکر کنم تا شبیه آن رفتار کنم و با روح خودم خیلی کلنجار بروم. وقتی قامت یک کاراکتر طوری است که میتواند آن کلنجارها را پیچیدهتر کند، برای ایفای نقش جذابتر میشود. چون چیزهایی را از شما کم کرده و چیزهایی را به شما اضافه میکند که بعد از اینکه از آن کاراکتر جدا شدید مواردی را برای شما باقی میگذارد. در 9 سالی که در سینما هستم برای هر انتخابم دلایلی داشتم و در مورد هیچکدام پشیمان نیستم. اما فکر میکنم خیلی خوششانس بودم که این شخصیت را بازی کردم.
شما سیری داشتید و از ماتمزدگی به بهتزدگی رسیدید. این جستوجوگری خیلی برونریز نیست. کارگردان از شما چه میخواست که به این بازی رسیدید؟
فولادوند: در اولین برخورد ما یک اتفاق خیلی خوب رخ داد. آن هم اینکه کمتر پیش میآید انسان با کسی به حوزه مفاهمه نزدیک شود. اینکه ادبیاتپنداری و گفتاریتان شبیه باشد. متوجه شدم ایشان مطالعات عمیقی در حوزه ادبیات و فلسفه دارند و مدت طولانی در ترکیه درباره عرفان مستندسازی کردهاند. وقتی با ایشان آشنا شدم سریع به یک مفاهمه درخصوص شعله رسیدیم و خیلی هم با هم صحبت نکردیم. قبل از این قضیه حدود 13 فیلم کار کرده بودم و آقای فرید همان اول تکلیفشان را روشن کردند که نگاهشان به سینما به حوزه ادراک تعلق دارد و بههیچوجه قصد احساساتیگری ندارند.
به این توافق رسیدیم که از کورانهای احساسی فاصله بگیریم و فیلم بعد از این قضیه شروع شود. اینکه شما خودتان را ناگهان در قالب زنی مییابید که در عنفوان جوانی چنین عشقی را بدون مقدمه از دست داده و فیلم از لحظهای شروع میشود که این شوک را میبینید، بهنظرم این شوک باید در طول کار حفظ میشد و در بستر این فقدان است که احساسات دیگر اضافه میشود. یعنی علاوه بر عزاداری با شک و سوءظن مواجه میشود. در طول فیلمبرداری هم گاهگاهی اتفاق میافتاد که یکباره افسار احساساتم از دست میرفت و بهشدت دچار برونریزی میشدم. اما فیلمساز به دلیل اینکه میدانست چه میخواست با حوصله و طمانینه قابلتقدیر صبر داشت و آنقدر کات میداد تا آن احساسات تمام شود و چیزی به نام اشک وجود نداشته باشد.
فرید: شعله از سوگ گذشته بود. احساسات دیگر خیلی عمل نمیکرد.
فولادوند: حتی فیلمنامه نسبت به چیزی که برایم فرستاده شد بهسرعت تغییر کرد. یعنی آنقدر خودشان با این متن سروکار داشتند و مدام بازنویسی کرده بودند که برایش تعریف داشتند. برای من هم تعریف متفاوتی بود. چون خودم فردی احساساتی و برونریز هستم و احساسات خودم را سریعا به کلام تبدیل میکنم. اینکه شما بتوانید در تقابل با یک کاراکتر فرسنگها از آن دور باشید کار سختتر و در عین حال جذابتر میشود.
با توجه به اینکه دکوپاژی که کارگردان برای شعله در نظر گرفته مدیومکلوزآپ بود، این بیم وجود نداشت که بازیها شبیه هم باشد؟
فولادوند: شانسی که داشتم این بود که کل این اتفاقات در چند روز رخ میداد و احساسات این فرد خیلی متفاوت نمیشد. چون از زمانی که از خانه به مقصد قشم میرود و برمیگردد کلا در چهارروز میگذرد و اتفاقا باید مواظبت میکردم که تفاوتهای فاحشی در عکسالعملهای شعله نسبت به پیرامونش به وجود نیاید. لحظهای که جلو دوربین رفتم میتوانستم شبیه شخصیت شعله فکر کنم. میماند یکسری کدگذاریها در اندازه لنزها که بحث تکنیکال است. مهمترین مشکلی که با شعله داشتم این بود که احساسش را در پلان اول فیلم نتوانم پیدا کنم و همین طور رنگ صدایش را. چون این شخصیت کم صحبت میکند و رفتار و صدایش مهم بود. اگر این را پیدا میکردم کارم آسان بود و فقط همسوکردن میزانی از بازی با اندازه لنز بود که این هم براساس تجربه اتفاق میافتد.
حس و حال بازیگری مانند تغییر و تنوع واژههاست. به طور مثال از زمان نشستن تا برخاستن میتوانید حالتهای مختلف بدنی داشته باشید. اما چون برای هر یک از حالات واژگان مجزایی نداریم به همه این حالتها میگوییم نشستن و یا ایستادن. به همین دلیل بازیگر باید در پی خلق آن حالات مانند نویسندهای که در پی خلق واژگان است، باشد.
فولادوند: کاملا درست میگویید. چون به عنوان نویسنده با واژه میاندیشید هر چقدر انبان واژهها در ادبیات فکری شما بیشتر باشد، روش اندیشیدن شما صاحب مجراهای بروناندیشی بیشتری خواهد شد. شما به روشی که میاندیشید به ابژههای بیرونی دست پیدا میکنید. در بازیگری هم این نکته قابل اسناد است.
فرید: به همین دلیل است که وقتی خودت باشی همه چیز راحت میشود. یکی دو روز مانده به فیلمبرداری آقای احمدی گفت نگران نیستی؟ چون من فیلم اولی محسوب میشوم! واقعا هم نگران نبودم. مثل همان 20 سالی که کار کرده بودم کار را انجام دادم. وقتی همان لباس همیشگی را میپوشید و کارتان را انجام میدهید راحت است.
فولادوند: تنها موردی که میتوانم بگویم این است که طبق گفته آقای فرید ما دچار تنزل بصری شدهایم و بهنظرم لزوم این نگاه در سینمای ایران در دهه پیشرو برای بالانسکردن نیاز است. متولیان فرهنگ و هنر بیش از یکدهه تصمیمگیری کردهاند و در کشورهای شبیه ما که بخش بزرگی از هنرشان وارداتی است بیشتر مجریان تفکرات مدیریت فرهنگی هستند تا اینکه خودشان صاحب جهانبینی باشند. اما ما کسانی هستیم که سهراب شهیدثالث را در همین سینما داشتیم. در نگاه شهیدثالث جهانبینی غالب است یا در نگاه آقای کیارستمی.
پس ما سینمایی هستیم که این جهانبینی در سینمای ما سابقه دارد اگر ذایقه تربیتشده و از پیشآمادهشده مخاطب اکنون برای این جنس از نگاه وجود ندارد یا تعدادش کم است به عملکرد ما برمیگردد. این همان سرزمینی است که روزی فیلمهای «گاو»، «کلاغ» و «گوزنها» در آن اکران شده و فروخته. جامعهای که «بنبست» آقای صیاد در همان زمان هم فیلم مطرحی بوده در حالی که با توجه به جریان غالب آن دوران سینما به قول آقای کاووسی فیلمفارسی جای مناسبی برای فیلمهایی از آن دست بوده است. اما اکنون سینمای ما در حوزه فرهنگسازی هم بالانس نیست. ما سینمایی میخواهیم که فقط مردم را بخنداند. طنز و کمدی در ادبیات ما سابقه دارد. از ادبیات عبید زاکانی تا نگاههایی که بعد از انقلاب مشروطه در ایران باب شد. اما ببینید الان در دهه گذشته نگاه ما به طنز یا کمدی چه بوده. امیدوارم لودهدرمانی در ادبیات نوشتاری و تصمیمگیری ما رخ بدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.