|

آینده‌ای که از دختران ایران گرفته می‌شود

زهرا مشتاق

در مورد اخیر اگر مونا حیدری توانی برای حق انتخاب آینده خود داشت، در کودکی به جای زندگی عادی دختری 13ساله، شوهر داده نمی‌شد. اگر در ادامه حق انتخاب داشت، تقاضای طلاق می‌کرد و می‌توانست به شکل منصفانه‌ای از حضانت یا بودن در کنار فرزندش بهره‌مند شود. اما در زندگی‌های طایفه‌ای ترجیح می‌دهند زنان خاک به دهانشان بریزند و از جدایی سخن نگویند. طلاق در زندگی عشیره‌ای یک ننگ است. ننگی که بخشودنی نیست. در زندگی عشیره‌ای ترجیح می‌دهند زن بمیرد تا نام مطلقه روی او باشد. به راستی چه کسی گفته زنان ناموس مردان هستند؟ معنای ازدواج، مالکیت مردان بر زنان نیست. نباید اجباری برای ادامه زندگی از سوی هیچ‌کدام از زوج‌ها باشد. اگر زنان برای طلاق هزار میلیون بار راهروهای دادگاه را پایین و بالا نروند و حرف آنها شنیده شود، حداقل می‌شود امید داشت اندک امنیتی برای آنها فراهم بشود. اتفاق هولناک اخیر مسئولیت کنشگران اجتماعی و وضع‌کنندگان قوانین را چندین برابر می‌کند. باید فوری نیروهایی آموزش‌دیده برای آگاهی‌بخشی و تغییر تدریجی نگاه‌های مرسوم عشیره‌ای تربیت شوند که ضمن احترام به رسوم پسندیده، به یاری زنان قربانی و در معرض خطر بپردازند. جدا از فرهنگ و نظام حاکم بر عشیره، می‌توان از رویکردی دیگر نیز به این واقعه نگاه کرد. بعد از تهران و مشهد، اهواز با ۵۰۰ هزار حاشیه‌نشین، بزرگ‌ترین جمعیت حاشیه‌نشین را در خود جای داده است. قتل در یکی از همین محله‌های فقیرنشین رخ داده است. محله‌ای که از قضا در حاشیه شهر قرار ندارد. بلکه درست در وسط شهر گسترش پیدا کرده است. ساکنان چنین محله‌های فقیرنشینی چون شلنگ‌آباد، چهارصد دستگاه و حصیرآباد برایند و نتیجه مستقیم نبود حکمرانی خوب و مناسب و نیز وجود تبعیض و نابرابری‌های شدید اجتماعی هستند. مردم چنین محله‌هایی اغلب فقیر بوده، گرفتار اعتیاد، بی‌کاری و فلاکت‌هایی از این دست هستند. از ادبیات و فرهنگ و مناسبات شهرنشینی اطلاعات کمی داشته، و با همان روحیه روستایی و فرمان‌پذیری عشیره‌ای، به ناچار تن به حاشیه‌نشینی داده‌اند. خشونت محصول مستقیم همین فقر است. فقر اقتصادی، فقر فرهنگی، فقر اجتماعی، فقر سیاسی و از جنبه‌های مختلف از جامعه‌شناسی تا روان‌شناسی قابلیت تبیین و کنکاش دارد. وقتی مرد در نقش رئیس خانواده، کارکرد خود را به دلیل فقر از دست می‌دهد و توانایی مدیریت اقتصادی خانواده خود را ندارد؛ جایگاه او برای تثبیت در اعضای خانواده به شکل خشونت پدیدار می‌شود. اگر پدر خانواده دست‌هایش خالی است و نانی به کف ندارد، اما مردانگی و ریاستش را با قلدری و زورگویی به اثبات می‌رساند. از این منظر یک مرد فقیر، که علاوه بر گرفتاری در «تله فقر»، به طور ناخواسته یا ناآگاهانه در چنبره نظام عشیره‌ای نیز گرفتار است؛ خود نیز یک قربانی است. سجاد حیدری و برادرش مردان قربانی عشیره هستند. نمایش سر بریده، در حالی که دست سجاد چنگ بر موهای مونا داشته و با لبخند آن را به اهالی محل نشان داده است، به زعم او و دیگران که می‌توانند در جنسیت و رده‌های سنی مختلفی باشند؛ پس‌گرفتن حیثیت بربادرفته‌ای است که حدود و ثغور آن را نه قوانین رسمی تصریح‌شده در قانون، بلکه شیوخ و بزرگان طایفه تعریف می‌کنند. و این‌چنین است که رسم برآمده از قبیله، در نمایشی آیینی و خونین متبلور می‌شود. نمایشی که گویا در هر نقطه جغرافیایی به شکلی نمایان می‌شود. در دیشموک به شکل خودسوزی زنان و در اصفهان در قالب اسیدپاشی. و درست در همین نقطه است که سنت بر شریعت پیشی می‌گیرد. اما نمی‌توان و نباید فراموش کرد که شخصی که او را قاتل می‌خوانیم، زاده اجتماع و دست‌پرورده تک‌تک آحاد جامعه است. آیا اگر در اهواز و سایر شهرهایی که آمار خودکشی، خودسوزی و فرار زنان بالاست، خانه‌هایی امن وجود داشته باشد، نرخ چنین آماری باز هم رو به افزایش خواهد بود؟ به نظر می‌رسد جامعه در یک سه‌ضلعی قرار گرفته که تنها با پشتیبانی این سه ضلع از یکدیگر است که می‌توان بر این هیولای آمده از گذشته پیروز شد. جامعه و لزوم مطالبه‌گری آن یکی از این اضلاع است. و دو ضلع دیگر دولت و فعالان مدنی هستند. کنشگران اجتماعی فعال در حوزه‌های مختلف، نقش مؤثر خود را در برهه‌های مختلف نشان داده و به اثبات رسانده‌اند. در اینجا نیز، کنشگران زبده محلی و نیز کنشگرانی که در سطح ملی شناخته‌شده هستند، می‌توانند به پشتوانه حمایت‌های دولتی و قانونی و با هدف نهایی برچیده‌کردن رسوم و خرده‌فرهنگ‌های مضر و مخل به سراغ طوایف رفته؛ به نشست‌های روشنگرانه و آگاهی‌بخش با شیوخ تصمیم‌گیرنده و نیز بدنه تأثیرگذار عشیره بپردازند. و در نهایت باید تأکید کرد که یک جامعه متمدن نباید و نمی‌تواند خواستار تقاضای اعدام برای فردی که خود قربانی رسوم و هنجارهای غلط است، باشد. اشد مجازات در بازنگری قوانین می‌تواند حبس ابد تعریف شود. حبس‌های ابدی که هرگز مشمول عفو و بخشش نشوند. خشونت در این سرزمین، تنها با رشد و توسعه پایدار شاخصه‌های فرهنگی و تقویت روحیه مطالبه‌گری پایان خواهد یافت.

در مورد اخیر اگر مونا حیدری توانی برای حق انتخاب آینده خود داشت، در کودکی به جای زندگی عادی دختری 13ساله، شوهر داده نمی‌شد. اگر در ادامه حق انتخاب داشت، تقاضای طلاق می‌کرد و می‌توانست به شکل منصفانه‌ای از حضانت یا بودن در کنار فرزندش بهره‌مند شود. اما در زندگی‌های طایفه‌ای ترجیح می‌دهند زنان خاک به دهانشان بریزند و از جدایی سخن نگویند. طلاق در زندگی عشیره‌ای یک ننگ است. ننگی که بخشودنی نیست. در زندگی عشیره‌ای ترجیح می‌دهند زن بمیرد تا نام مطلقه روی او باشد. به راستی چه کسی گفته زنان ناموس مردان هستند؟ معنای ازدواج، مالکیت مردان بر زنان نیست. نباید اجباری برای ادامه زندگی از سوی هیچ‌کدام از زوج‌ها باشد. اگر زنان برای طلاق هزار میلیون بار راهروهای دادگاه را پایین و بالا نروند و حرف آنها شنیده شود، حداقل می‌شود امید داشت اندک امنیتی برای آنها فراهم بشود. اتفاق هولناک اخیر مسئولیت کنشگران اجتماعی و وضع‌کنندگان قوانین را چندین برابر می‌کند. باید فوری نیروهایی آموزش‌دیده برای آگاهی‌بخشی و تغییر تدریجی نگاه‌های مرسوم عشیره‌ای تربیت شوند که ضمن احترام به رسوم پسندیده، به یاری زنان قربانی و در معرض خطر بپردازند. جدا از فرهنگ و نظام حاکم بر عشیره، می‌توان از رویکردی دیگر نیز به این واقعه نگاه کرد. بعد از تهران و مشهد، اهواز با ۵۰۰ هزار حاشیه‌نشین، بزرگ‌ترین جمعیت حاشیه‌نشین را در خود جای داده است. قتل در یکی از همین محله‌های فقیرنشین رخ داده است. محله‌ای که از قضا در حاشیه شهر قرار ندارد. بلکه درست در وسط شهر گسترش پیدا کرده است. ساکنان چنین محله‌های فقیرنشینی چون شلنگ‌آباد، چهارصد دستگاه و حصیرآباد برایند و نتیجه مستقیم نبود حکمرانی خوب و مناسب و نیز وجود تبعیض و نابرابری‌های شدید اجتماعی هستند. مردم چنین محله‌هایی اغلب فقیر بوده، گرفتار اعتیاد، بی‌کاری و فلاکت‌هایی از این دست هستند. از ادبیات و فرهنگ و مناسبات شهرنشینی اطلاعات کمی داشته، و با همان روحیه روستایی و فرمان‌پذیری عشیره‌ای، به ناچار تن به حاشیه‌نشینی داده‌اند. خشونت محصول مستقیم همین فقر است. فقر اقتصادی، فقر فرهنگی، فقر اجتماعی، فقر سیاسی و از جنبه‌های مختلف از جامعه‌شناسی تا روان‌شناسی قابلیت تبیین و کنکاش دارد. وقتی مرد در نقش رئیس خانواده، کارکرد خود را به دلیل فقر از دست می‌دهد و توانایی مدیریت اقتصادی خانواده خود را ندارد؛ جایگاه او برای تثبیت در اعضای خانواده به شکل خشونت پدیدار می‌شود. اگر پدر خانواده دست‌هایش خالی است و نانی به کف ندارد، اما مردانگی و ریاستش را با قلدری و زورگویی به اثبات می‌رساند. از این منظر یک مرد فقیر، که علاوه بر گرفتاری در «تله فقر»، به طور ناخواسته یا ناآگاهانه در چنبره نظام عشیره‌ای نیز گرفتار است؛ خود نیز یک قربانی است. سجاد حیدری و برادرش مردان قربانی عشیره هستند. نمایش سر بریده، در حالی که دست سجاد چنگ بر موهای مونا داشته و با لبخند آن را به اهالی محل نشان داده است، به زعم او و دیگران که می‌توانند در جنسیت و رده‌های سنی مختلفی باشند؛ پس‌گرفتن حیثیت بربادرفته‌ای است که حدود و ثغور آن را نه قوانین رسمی تصریح‌شده در قانون، بلکه شیوخ و بزرگان طایفه تعریف می‌کنند. و این‌چنین است که رسم برآمده از قبیله، در نمایشی آیینی و خونین متبلور می‌شود. نمایشی که گویا در هر نقطه جغرافیایی به شکلی نمایان می‌شود. در دیشموک به شکل خودسوزی زنان و در اصفهان در قالب اسیدپاشی. و درست در همین نقطه است که سنت بر شریعت پیشی می‌گیرد. اما نمی‌توان و نباید فراموش کرد که شخصی که او را قاتل می‌خوانیم، زاده اجتماع و دست‌پرورده تک‌تک آحاد جامعه است. آیا اگر در اهواز و سایر شهرهایی که آمار خودکشی، خودسوزی و فرار زنان بالاست، خانه‌هایی امن وجود داشته باشد، نرخ چنین آماری باز هم رو به افزایش خواهد بود؟ به نظر می‌رسد جامعه در یک سه‌ضلعی قرار گرفته که تنها با پشتیبانی این سه ضلع از یکدیگر است که می‌توان بر این هیولای آمده از گذشته پیروز شد. جامعه و لزوم مطالبه‌گری آن یکی از این اضلاع است. و دو ضلع دیگر دولت و فعالان مدنی هستند. کنشگران اجتماعی فعال در حوزه‌های مختلف، نقش مؤثر خود را در برهه‌های مختلف نشان داده و به اثبات رسانده‌اند. در اینجا نیز، کنشگران زبده محلی و نیز کنشگرانی که در سطح ملی شناخته‌شده هستند، می‌توانند به پشتوانه حمایت‌های دولتی و قانونی و با هدف نهایی برچیده‌کردن رسوم و خرده‌فرهنگ‌های مضر و مخل به سراغ طوایف رفته؛ به نشست‌های روشنگرانه و آگاهی‌بخش با شیوخ تصمیم‌گیرنده و نیز بدنه تأثیرگذار عشیره بپردازند. و در نهایت باید تأکید کرد که یک جامعه متمدن نباید و نمی‌تواند خواستار تقاضای اعدام برای فردی که خود قربانی رسوم و هنجارهای غلط است، باشد. اشد مجازات در بازنگری قوانین می‌تواند حبس ابد تعریف شود. حبس‌های ابدی که هرگز مشمول عفو و بخشش نشوند. خشونت در این سرزمین، تنها با رشد و توسعه پایدار شاخصه‌های فرهنگی و تقویت روحیه مطالبه‌گری پایان خواهد یافت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.