|

يا دليري و رنجِ دانستن

الهام فخاری- روان‌شناس و کنشگر فرهنگی

ما درباره آنچه رخ داده، رویداد برجسته تاریخی یا ماجرایی نو، چه می‌دانیم؟ در دوران برآمده از انقلاب فناوری داده‌ها و ارتباط‌ها، هر‌روز که با سیلی از داده‌ها (اطلاعات) روبه‌رو می‌شویم، دچار چالش هستیم. داده‌ها و دانستن، اینکه آیا این داده‌ها درست، روا و پایا(معتبر) هستند یا نه، چه کسانی به این داده‌ها دسترسی داشته‌اند و همچنین چه کسانی می‌توانند این‌گونه داده‌ها را دست‌کاری کنند، نه‌تنها ما را آسوده‌تر نمی‌سازد بلکه تنیدگی و چه‌بسا رنج دانستن را در پی خواهد داشت. بسیاری از مردم آگاهانه یا ناآگاهانه(خودکار) راهبردهایی برای گریز از این دشواری زیستن و رنج را برمی‌گزینند که نادانی(جهل)، فرافکنی‌ و انکار از آن جمله هستند. از دیگرسو مدیریت دانش یا حکمرانی داده‌ها ماجراها و سازوکارهایی دارد و چگونگی داده‌ها، پخش آنها و روند اثرگذاری بر مردم را می‌تواند مهار و دست‌کاری کند. کتاب «اشتیاق به جهل: چیزهایی که تصمیم می‌گیریم ندانیم و چرایی آن» که به‌تازگی نشر برج آن را چاپ کرده، نوشته‌ای به‌روز درباره دانستن و ندانستن، انگیزه و شور ما برای دانستن و گرایش‌‌مان به نادانی و نادیده‌گرفتن است. نویسنده، رناتا سالکل، فلسفه‌پرداز، پژوهشگر و استاد دانشگاه‌ لیوبیانا اسلوونی و مدرسه اقتصاد لندن، در 2010 زن دانشمند سال اسلوونی شناخته‌ شد. نرگس حسن‌لی این کتاب، در موضوع روان‌شناسی، خودپذیری و خودفریبی، را در 184 صفحه به فارسی برگردانده‌ است. کتاب دربردارنده پیش‌گفتار، هفت گفتار، کتاب‌شناسی، پی‌نوشت و نمایه است.
نویسنده در پیش‌گفتار با بازگوکردن چالش جهانی همه‌گیری کووید19 به کنش-واکنش‌ها، خود و دیگری‌فریبی، نادیده‌گرفتن و فرافکنی که در آغاز نمایان‌شدن این بیماری از سوی حکمرانان قدرت‌های جهان، به‌ویژه چین و آمریکا، پرداخته و باور دارد اگرچه دارو یا درمانی برپایه فراموشی یا نادیده‌گرفتن بخشی از واقعیت برای برخی آسیب‌دیدگان آزارهای هولناک جنسی یا سربازان بازگشته از جنگ آرام‌بخش است ولی بیش‌گاهان نادیده‌گرفتن داده‌ها (انکار اطلاعات) واکنشی از سر ترس جمعی مردم در سازوکارهای ایدئولوژیک و آسیب‌زاست. او ندانستن(جهل) را در جاهایی ضربه‌گیر طبیعی برای ادامه زندگی می‌داند. او ندانستن(جهل) را متفاوت از نادیده‌انگاری (تجاهل/خود را به ‌ندانستن ‌زدن) بازشناسی می‌کند.
در گفتار نخست سالکل چهره‌های گوناگون ندانستن و نادیده‌گرفتن را برمی‌شمرد. هم‌چنین تفاوت برجسته ندانستن با نادیده‌گرفتن را چیزی مانند تفاوت بی‌گناهی با مسئول‌بودن می‌داند. در این گفتار نمونه‌هایی از زندگی روزمره و سیاست‌های جهانی ندانستن(جهل) و نادیده‌گرفتن(انکار/ نفی) بازگو و به پیامدهای سازنده(مثبت) و کاهنده(منفی) ازجمله در عشق و دوست‌داشتن، راهبردهای کاری‌ و تخصص‌گرایی حرفه‌ای پرداخته شده ‌است. در این راستا از غربال شناختی(ذهنی) سخن به میان آمده که به ما در هنگام تصمیم‌گیری‌ها کمک‌ می‌کند. در مقایسه‌ای تاریخی نویسنده به ارزش‌گذاری برای دانستن و آگاهی در شعارهای د‌ولت‌ها اشاره کرده و با نمونه‌هایی امروزین که نادانی را ارزش و ارج می‌نهند (ترامپ) در برابر هم نهاده است. نویسنده به نمونه‌هایی انتقادی ازجمله آنچه جورج اورول در رمان 1984، «استعداد پیشگیری از اندیشه خطرناک در همان نطفه‌اش» که دربردارنده‌ «نفهمیدن قیاس‌ها، ناتوانی در درک خطاهای منطقی و بدفهمیدن ساده‌ترین استدلال‌ها» و به سخن دیگری کوشش سازمان‌یافته قدرت‌ها برای ناآگاهی و تنظیم آگاهی مهارشده مردمان است، اشاره می‌کند و به سیاست بهره‌برداری از این ندانستن‌ها و نادیده‌گرفتن‌ها می‌پردازد. او زمینه‌ها و گونه‌های نادانی را با اشاره به بیل ویتک و نانسی تووانا برمی‌شمرد: چیزهایی که می‌دانیم نمی‌دانیم، چیزهایی که نمی‌دانیم که نمی‌دانیم، خطاها (چیزهایی که گمان کرده‌ایم می‌دانیم ولی نمی‌دانیم)، دانسته‌های پنهان، تابوها (دانش ممنوع/بازداری‌شده) و نادیده‌گرفتن(انکار)ها. در این نوشته از نادیده‌گرفتن خودخواسته خشونت و آزار با آوردن نمونه‌هایی هولناک مانند کشتن یک زن به‌دست شوهرش در روستایی در هند و نادیده‌گرفتن آن از سوی اهالی روستا تا «جهل سفید» در راستای برتری‌خواهی سفیدپوستان بر دیگران یاد‌ و هم روان‌کاویِ ندانستن تحلیل شده‌ است.
گفتار دو، گورهای خالی، کانون‌مند بر تجربه نویسنده در پیوند با سایه‌های پرشمار ندانستن(جهل) و نادیده‌گرفتن(انکار) در جنگ‌ها، نظام‌های خودکامه و کمونیستی و تجربه بازماندگان نسل‌کشی خونین یوگسلاوی است. او از آسیب‌های پایدار و پیامدها در پناه‌جویان و نادیده‌گرفتن نوین نشانه‌های آسیب‌ها سخن می‌گوید. در گفتار سه، از زاویه‌ای دیگر نویسنده به دانستن و ندانستن درباره ژن‌ها و دانستن درباره تندرستی، بدن و کارکردهایش می‌پردازد. در همین راستا در گفتار چهار نادیده‌گرفتن بیماری و فرارسیدن مرگ پیش‌بینی‌پذیر از سوی بیمار و خویشاوندان-دوستان بررسی شده‌ است. در نمونه‌هایی که بازگو کرده گریز از رنج ناتوان‌کننده دانستن به‌مثابه یک سازوکار دفاعی تحلیل می‌شود. نویسنده نادیده‌گرفتن(انکار) میرایی را هم به‌گونه‌ای خودآگاه و هم ناخودآگاه بررسی می‌کند، با بازشناسی قدرت نادیده‌گرفتن می‌پرسد «آیا دانستن حقیقت می‌تواند آسیب بزند؟» و در پی آن است که پیامدهای سازنده و کاهنده آگاهی از بیماری و مرگ را با هم مقایسه کند.
«عشق کور است» سردسته گفتار پنج کتاب، به کارکرد ندانستن و خود را به ندانستن زدن و نادیده‌گرفتن‌ها در پدیدآیی عشق می‌پردازد. به باور او در زندگی امروزین با فناوری‌های گوناگون و دسترسی‌های زیاد همگانی، زنده‌نگه‌داشتن آن کشش‌های رازآلود عشق دشوارتر و دلبستگی‌ها دیگرگونه است. در این گفتار او عشق، نفرت، نیرنگ، گونه‌های نوین نادانی در عشق را تحلیل کرده‌ است. گفتارهای شش و هفت بیشتر درباره ندانستن و نادیده‌گرفتن، وارونه‌نمایی‌ها و کژدانی‌ها در بستر فضای مجازی است. در این دو گفتار از روندسازی و مدیریت داده‌ها به مثابه یک صنعت یاد‌شده که فشار رسانه‌های گروهی مجازی یکی از گونه‌/زیرشاخه‌های آن است. فشار روانی برای رسیدن به سطحی از کمال‌گرایی دست‌کاری‌شده، پنداشت مردم درباره خود و دیگران، خودنمایی و ارتباط‌سازی‌های مجازی در این راستا تحلیل شده‌اند. نویسنده زیرساخت‌های گروهی مجازی مانند اینستاگرام و فیس‌بوک را پدیدآورنده گونه‌ای از آیینه‌ای نوین می‌داند که چالش‌ها و مسئله‌هایی ژرف برای آدم‌ها در بازشناسی خویشتن پدیدار ساخته‌اند ولی به کارکردهای سازنده این ابزارها در جامعه‌هایی با ساختار اطلاعاتی بسته و خودکامه چندان توجه نکرده ‌است. سالکل در این نوشته به بازی‌ها و قدرت‌رانی‌هایی که برپایه ندانستن (جهل) و نادیده‌گرفتن (نفی و انکار) اداره می‌شوند پرداخته است. این نوشته ما را با پرسش‌های بنیادین روبه‌رومی‌کند: ما چه می‌دانیم و چگونه، از چه راه‌ها و روش‌هایی می‌دانیم؛ دانسته‌های ما چگونه با دانستن و ندانستن‌ها و همچنین نادیده‌گرفتن‌های خودمان و دیگران روبه‌رو می‌شود؛ آیا می‌خواهیم در روندی روان‌پویش‌گرانه آگاهانه به درمان نادیده‌گرفتن (انکار)ها و واپس‌رانی‌های زندگی خود، چه فردی چه گروهی-ملی، بپردازیم؛ آیا ما می‌توانیم در ستیز با نادانی و نادیده‌انگاری سربلند و زنده بیرون‌ بیاییم؟
ما درباره آنچه رخ داده، رویداد برجسته تاریخی یا ماجرایی نو، چه می‌دانیم؟ در دوران برآمده از انقلاب فناوری داده‌ها و ارتباط‌ها، هر‌روز که با سیلی از داده‌ها (اطلاعات) روبه‌رو می‌شویم، دچار چالش هستیم. داده‌ها و دانستن، اینکه آیا این داده‌ها درست، روا و پایا(معتبر) هستند یا نه، چه کسانی به این داده‌ها دسترسی داشته‌اند و همچنین چه کسانی می‌توانند این‌گونه داده‌ها را دست‌کاری کنند، نه‌تنها ما را آسوده‌تر نمی‌سازد بلکه تنیدگی و چه‌بسا رنج دانستن را در پی خواهد داشت. بسیاری از مردم آگاهانه یا ناآگاهانه(خودکار) راهبردهایی برای گریز از این دشواری زیستن و رنج را برمی‌گزینند که نادانی(جهل)، فرافکنی‌ و انکار از آن جمله هستند. از دیگرسو مدیریت دانش یا حکمرانی داده‌ها ماجراها و سازوکارهایی دارد و چگونگی داده‌ها، پخش آنها و روند اثرگذاری بر مردم را می‌تواند مهار و دست‌کاری کند. کتاب «اشتیاق به جهل: چیزهایی که تصمیم می‌گیریم ندانیم و چرایی آن» که به‌تازگی نشر برج آن را چاپ کرده، نوشته‌ای به‌روز درباره دانستن و ندانستن، انگیزه و شور ما برای دانستن و گرایش‌‌مان به نادانی و نادیده‌گرفتن است. نویسنده، رناتا سالکل، فلسفه‌پرداز، پژوهشگر و استاد دانشگاه‌ لیوبیانا اسلوونی و مدرسه اقتصاد لندن، در 2010 زن دانشمند سال اسلوونی شناخته‌ شد. نرگس حسن‌لی این کتاب، در موضوع روان‌شناسی، خودپذیری و خودفریبی، را در 184 صفحه به فارسی برگردانده‌ است. کتاب دربردارنده پیش‌گفتار، هفت گفتار، کتاب‌شناسی، پی‌نوشت و نمایه است.
نویسنده در پیش‌گفتار با بازگوکردن چالش جهانی همه‌گیری کووید19 به کنش-واکنش‌ها، خود و دیگری‌فریبی، نادیده‌گرفتن و فرافکنی که در آغاز نمایان‌شدن این بیماری از سوی حکمرانان قدرت‌های جهان، به‌ویژه چین و آمریکا، پرداخته و باور دارد اگرچه دارو یا درمانی برپایه فراموشی یا نادیده‌گرفتن بخشی از واقعیت برای برخی آسیب‌دیدگان آزارهای هولناک جنسی یا سربازان بازگشته از جنگ آرام‌بخش است ولی بیش‌گاهان نادیده‌گرفتن داده‌ها (انکار اطلاعات) واکنشی از سر ترس جمعی مردم در سازوکارهای ایدئولوژیک و آسیب‌زاست. او ندانستن(جهل) را در جاهایی ضربه‌گیر طبیعی برای ادامه زندگی می‌داند. او ندانستن(جهل) را متفاوت از نادیده‌انگاری (تجاهل/خود را به ‌ندانستن ‌زدن) بازشناسی می‌کند.
در گفتار نخست سالکل چهره‌های گوناگون ندانستن و نادیده‌گرفتن را برمی‌شمرد. هم‌چنین تفاوت برجسته ندانستن با نادیده‌گرفتن را چیزی مانند تفاوت بی‌گناهی با مسئول‌بودن می‌داند. در این گفتار نمونه‌هایی از زندگی روزمره و سیاست‌های جهانی ندانستن(جهل) و نادیده‌گرفتن(انکار/ نفی) بازگو و به پیامدهای سازنده(مثبت) و کاهنده(منفی) ازجمله در عشق و دوست‌داشتن، راهبردهای کاری‌ و تخصص‌گرایی حرفه‌ای پرداخته شده ‌است. در این راستا از غربال شناختی(ذهنی) سخن به میان آمده که به ما در هنگام تصمیم‌گیری‌ها کمک‌ می‌کند. در مقایسه‌ای تاریخی نویسنده به ارزش‌گذاری برای دانستن و آگاهی در شعارهای د‌ولت‌ها اشاره کرده و با نمونه‌هایی امروزین که نادانی را ارزش و ارج می‌نهند (ترامپ) در برابر هم نهاده است. نویسنده به نمونه‌هایی انتقادی ازجمله آنچه جورج اورول در رمان 1984، «استعداد پیشگیری از اندیشه خطرناک در همان نطفه‌اش» که دربردارنده‌ «نفهمیدن قیاس‌ها، ناتوانی در درک خطاهای منطقی و بدفهمیدن ساده‌ترین استدلال‌ها» و به سخن دیگری کوشش سازمان‌یافته قدرت‌ها برای ناآگاهی و تنظیم آگاهی مهارشده مردمان است، اشاره می‌کند و به سیاست بهره‌برداری از این ندانستن‌ها و نادیده‌گرفتن‌ها می‌پردازد. او زمینه‌ها و گونه‌های نادانی را با اشاره به بیل ویتک و نانسی تووانا برمی‌شمرد: چیزهایی که می‌دانیم نمی‌دانیم، چیزهایی که نمی‌دانیم که نمی‌دانیم، خطاها (چیزهایی که گمان کرده‌ایم می‌دانیم ولی نمی‌دانیم)، دانسته‌های پنهان، تابوها (دانش ممنوع/بازداری‌شده) و نادیده‌گرفتن(انکار)ها. در این نوشته از نادیده‌گرفتن خودخواسته خشونت و آزار با آوردن نمونه‌هایی هولناک مانند کشتن یک زن به‌دست شوهرش در روستایی در هند و نادیده‌گرفتن آن از سوی اهالی روستا تا «جهل سفید» در راستای برتری‌خواهی سفیدپوستان بر دیگران یاد‌ و هم روان‌کاویِ ندانستن تحلیل شده‌ است.
گفتار دو، گورهای خالی، کانون‌مند بر تجربه نویسنده در پیوند با سایه‌های پرشمار ندانستن(جهل) و نادیده‌گرفتن(انکار) در جنگ‌ها، نظام‌های خودکامه و کمونیستی و تجربه بازماندگان نسل‌کشی خونین یوگسلاوی است. او از آسیب‌های پایدار و پیامدها در پناه‌جویان و نادیده‌گرفتن نوین نشانه‌های آسیب‌ها سخن می‌گوید. در گفتار سه، از زاویه‌ای دیگر نویسنده به دانستن و ندانستن درباره ژن‌ها و دانستن درباره تندرستی، بدن و کارکردهایش می‌پردازد. در همین راستا در گفتار چهار نادیده‌گرفتن بیماری و فرارسیدن مرگ پیش‌بینی‌پذیر از سوی بیمار و خویشاوندان-دوستان بررسی شده‌ است. در نمونه‌هایی که بازگو کرده گریز از رنج ناتوان‌کننده دانستن به‌مثابه یک سازوکار دفاعی تحلیل می‌شود. نویسنده نادیده‌گرفتن(انکار) میرایی را هم به‌گونه‌ای خودآگاه و هم ناخودآگاه بررسی می‌کند، با بازشناسی قدرت نادیده‌گرفتن می‌پرسد «آیا دانستن حقیقت می‌تواند آسیب بزند؟» و در پی آن است که پیامدهای سازنده و کاهنده آگاهی از بیماری و مرگ را با هم مقایسه کند.
«عشق کور است» سردسته گفتار پنج کتاب، به کارکرد ندانستن و خود را به ندانستن زدن و نادیده‌گرفتن‌ها در پدیدآیی عشق می‌پردازد. به باور او در زندگی امروزین با فناوری‌های گوناگون و دسترسی‌های زیاد همگانی، زنده‌نگه‌داشتن آن کشش‌های رازآلود عشق دشوارتر و دلبستگی‌ها دیگرگونه است. در این گفتار او عشق، نفرت، نیرنگ، گونه‌های نوین نادانی در عشق را تحلیل کرده‌ است. گفتارهای شش و هفت بیشتر درباره ندانستن و نادیده‌گرفتن، وارونه‌نمایی‌ها و کژدانی‌ها در بستر فضای مجازی است. در این دو گفتار از روندسازی و مدیریت داده‌ها به مثابه یک صنعت یاد‌شده که فشار رسانه‌های گروهی مجازی یکی از گونه‌/زیرشاخه‌های آن است. فشار روانی برای رسیدن به سطحی از کمال‌گرایی دست‌کاری‌شده، پنداشت مردم درباره خود و دیگران، خودنمایی و ارتباط‌سازی‌های مجازی در این راستا تحلیل شده‌اند. نویسنده زیرساخت‌های گروهی مجازی مانند اینستاگرام و فیس‌بوک را پدیدآورنده گونه‌ای از آیینه‌ای نوین می‌داند که چالش‌ها و مسئله‌هایی ژرف برای آدم‌ها در بازشناسی خویشتن پدیدار ساخته‌اند ولی به کارکردهای سازنده این ابزارها در جامعه‌هایی با ساختار اطلاعاتی بسته و خودکامه چندان توجه نکرده ‌است. سالکل در این نوشته به بازی‌ها و قدرت‌رانی‌هایی که برپایه ندانستن (جهل) و نادیده‌گرفتن (نفی و انکار) اداره می‌شوند پرداخته است. این نوشته ما را با پرسش‌های بنیادین روبه‌رومی‌کند: ما چه می‌دانیم و چگونه، از چه راه‌ها و روش‌هایی می‌دانیم؛ دانسته‌های ما چگونه با دانستن و ندانستن‌ها و همچنین نادیده‌گرفتن‌های خودمان و دیگران روبه‌رو می‌شود؛ آیا می‌خواهیم در روندی روان‌پویش‌گرانه آگاهانه به درمان نادیده‌گرفتن (انکار)ها و واپس‌رانی‌های زندگی خود، چه فردی چه گروهی-ملی، بپردازیم؛ آیا ما می‌توانیم در ستیز با نادانی و نادیده‌انگاری سربلند و زنده بیرون‌ بیاییم؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.