|

مسلخ حجله کودک‌همسری

زهرا مشتاق

جنایت‌هایی هست که می‌تواند کل مردم را دچار بهت و هراس کند. یک خاموشی سراسری است. چون ذهن برای نفس‌کشیدن دوباره و برگشت به علائم حیاتی نیازمند لحظاتی خاموشی است. خبر کوتاه است و ابعادش فاجعه‌بار. مردی پیروزمندانه، سر بریده همسر ۱۷‌ساله خود را در خیابان‌های اهواز می‌چرخاند و برادرش از او فیلم می‌گیرد. برادرش مرد را که نامش سجاد است، صدا می‌کند و می‌خواهد بیشتر خودش را جلوی دوربین نشان دهد. و ما مخاطبان از این حجم از خشونت و دردناکی نفس‌گیر آن قالب تهی می‌کنیم. سر‌بریدن دیگر برای‌مان غریبه نیست. از قتل رومینا با داس به دست پدرش، تا مونا حیدری به دست همسرش کمتر از ۲۴ ماه می‌گذرد.
زمانی که فیلم «خانه پدری» توقیف شد، از کیانوش عیاری کارگردان فیلم پرسیدند اینجا کجاست؟ ایران است و او که خود اهل خوزستان است، جواب داد بله، اینجا ایران است. خانه پدری را توقیف کردند. گویا با پاک‌کردن صورت مسئله، مسئله نیز حل می‌شود.
فعالان اجتماعی بارها و بارها در سال‌های متمادی راجع به جلوگیری از کودک‌همسری هشدار داده‌اند. مونا حیدری قربانی کودک‌همسری است. پیش از ازدواج او را به دادگاه می‌برند تا قاضی برای دختربچه‌ای ۱2‌ساله حکم رشد دهد و راحت‌تر و بدون موانع قانونی شوهر داده شود؛ یعنی شخص قاضی با براندازکردن جثه و هیکل او به این نتیجه رسیده است که به لحاظ جسمانی، توان ازدواج دارد!
او قربانی چیزهای زیادی است که درباره هر‌کدامش می‌شود صدها کتاب و مقاله نوشت. او قربانی یک نظام عشیره‌ای است که زنان را بله‌قربان‌گو می‌خواهد. نظامی که در آن مردان گزینه‌های برتر و قدرتمندی هستند که زنان جز تبعیت از آنان هیچ راه دیگری ندارند. در زندگی عشیره‌ای، زنان قدیمی‌تر که سواد و آگاهی کمتری از جهان امروز دارند، این نوع زندگی را بستری عادی و حتی شاید لازم تلقی می‌کنند. چون تصور و تجربه‌ای از یک زندگی معمول مطابق با استانداردهای نه‌تنها جهانی، بلکه کشوری هم ندارند؛ اما دختران جوان‌تری که به واسطه درس، حضور در اجتماع، ایجاد آگاهی و درک و مشاهده زندگی‌های دیگر، به رهیافت‌های جدیدی رسیده‌اند، حاضر به تبعیت بی‌چون‌و‌چرا از قوانین طایفه نیستند. آنها معنای این شعار پوچ و بی‌معنا را نمی‌فهمند که عقد پسرعمو و دخترعمو در آسمان‌ها بسته شده. آنها قبول نمی‌کنند که ناف پسر‌عمو و دختر‌عمو برای هم بریده شده و این شورش بر خاستگاه‌های خرده‌فرهنگ‌های بی‌مفهوم تاوان سختی دارد. مونا حیدری تاوان نه‌گفتن خود را با سر بریده خویش پرداخت.
او در ۱2‌سالگی در حالی شوهر داده می‌شود که احتمالا سرگرم درس و ابتدای نوجوانی و بازی‌های کودکانه و دخترانه با دوست‌هایش بوده است. گفته می‌شود او از خانواده‌اش خواسته او را مجبور به ازدواج با پسر‌عمویش نکنند. گفته می‌شود او گفته پسرعمویش را دوست ندارد؛ اما نظام عرفی قبیله‌ای چون‌و‌چرا ندارد.
می‌شود به‌عنوان یک زن، حتی به‌عنوان یک انسان، چه زن و چه مرد، به لحظه‌ای فکر کرد که در شب زفاف با همسرش تنها می‌شود. دختری 12‌ساله که قاعدتا تجربه‌ای از هم‌آغوشی ندارد. همچنان‌که آن مرد نیز در یک زندگی عشیره‌ای، درباره زن، لطافت‌ها و روحیه‌اش و چگونگی آداب زناشویی چیزی نیاموخته است یا حداقل کمتر می‌داند؛ اما مرد به یک چیز به طور مسلم اشراف دارد؛ چون از کودکی با آن اندیشه و خو رشد کرده و بزرگ شده و آن برتری او نسبت به یک زن است و همین او را در موقعیتی قرار می‌دهد که هر خشونتی را نسبت به زن سزاوار بداند. یک کودک‌همسر از سوی تنها پناهگاه‌ خود، یعنی والدینی که به آنها اطمینان دارد، به مسلخ حجله‌گاهی می‌رود که هیچ از آن نمی‌داند و این‌چنین است که آینده دختران کوچک چنین تباه می‌شود.
دختران کودک‌همسر اغلب خیلی زود مادر می‌شوند. مادرانی کودک که ناچار به پروراندن کودکی دیگر هستند. دقیقا موقعیتی که مونا حیدری تجربه کرده است. می‌گویند او یک پسر سه‌ساله دارد. کودک‌همسرها، به‌ویژه در زندگی‌های دور از شهرنشینی، در روستاها و معاشرت‌های عشیره‌ای، در بهترین حالت ممکن نقش و کارکرد مادران خود را پیدا می‌کنند. مادران آنها زود شوهر داده شده‌اند. دقت کنید، شوهر نکرده‌اند. شوهر داده شده‌اند. شکم‌های‌شان به‌سرعت پر و خالی شده است. فرسوده شده‌اند. زندگی‌های سخت و معمولی داشته‌اند و سرنوشت محتوم خود را از نسلی به نسل دیگر انتقال داده‌اند. همین. به هرگونه اعتراض آنها با خشونت جواب داده شده و آنها فرودست‌ترین بخش یک جامعه بسته روستایی یا طایفه‌ای باقی مانده‌اند.
دلایل افزایش خودکشی و خودسوزی زنان در چنین جوامعی همین سکوت‌ها و ظلم‌های در نطفه خفه‌شده است. قدر مسلم در هر فرهنگی نکات خوب و مفید هم وجود دارد؛ اما در اینجا راجع به فرهنگ و رسم‌هایی صحبت است که جز پایمال‌کردن حق زنان، هیچ ثمر دیگری ندارد. آیین‌ها و رسوم وحی منزل نیستند. قراردادهایی نانوشته حاصل تفکرات فردی و جمعی برخی از مردان سطوح بالا در طایفه هستند. قراردادهایی کهنه که بسیار پیش‌تر باید منسوخ می‌شده، قوانینی که به طور جدی نیاز به بازنگری دارد. برابری جنسیتی و عدالت برای زنان از‌جمله موارد مهمی است که در رسم‌های عشیره‌ای باید مورد فهم و بازبینی و تغییر قرار گیرد.
گریختن مونا از خانواده‌اش نشان‌دهنده فشاری است که بر این زن جوان بوده. زنی که حتی حاضر شده از بچه‌اش بگذرد تا شاید بتواند خود را نجات دهد؛ اما در اینجا یک بار دیگر اتفاق ترسناک‌تری رخ می‌دهد. عمو و پدرش تا ترکیه به دنبالش می‌روند و به او اطمینان می‌دهند که از او حمایت خواهند کرد. اعتماد او را جلب می‌کنند؛ اما پدر دروغ می‌گفته. او قبل از آنکه پدر مونا باشد، مردی است از یک عشیره. و نظام عشیره‌ای برای هر مرد یک اولویت است. شاید اگر دختران طایفه مونا جرئت سخن‌گفتن داشته باشند، خواهند گفت سر بریده مونا، پایان اعتماد آنها به پدر و مادرشان است!
سر مونا در حالی با چاقویی تیز بریده می‌شود که او هیچ‌گاه فرصتی برای دفاع از خود و بیان آنچه گفتن آن حق او بوده، پیدا نکرده است. او قربانی نگرش مردانی شده که خودخواهی و خشونت ذاتی خود را در پشت لغات بی‌معنا و تعریف‌نشده‌ای مانند غیرت و ناموس پنهان کرده‌اند؛ چون آنها خود را مالک زنان می‌دانند. و هیچ زنی نباید جرئت مخالفت یا اظهار وجود و نظر داشته باشد.
و چرا قتل نکند؟ چرا لبخند نزند؟ او یک حامی بزرگ در فرهنگش دارد: غیرت و ناموس. در فرهنگ عشیره‌ای این دو واژه رمز عبور از تمام درهای بسته است. او زنش را کشته است. در پاسخ شاید بگوید همسرش گریخته، خیانت کرده و او به احیای آبرویش پرداخته. خب چه کسانی باید رضایت دهند و او را از قصاص احتمالی نجات دهند؟ پدر همسرش. پدر همسرش که عمویش هم هست، با همدستی پدر قاتل، دختر بیچاره را به قربانگاه کشاندند. حرف مادر هم حتی اگر مخالف کشته‌شدن دخترش باشد، خریداری ندارد؛ پس دیگر نگرانی و مشکلی نیست. سجاد و برادرش نیز به‌عنوان مشارکت‌کننده مستقیم در قتل، بعد از چند سال زندان به‌عنوان مردانی قهرمان و ناموس‌پرست به قبیله برمی‌گردند و احتمالا دختران زیاد و کم‌سن‌و‌سال دیگری به آنها با افتخار تعارف خواهند شد. همین.
خلأ قوانین درست در چنین بزنگاه‌هایی است که تمام‌قد خود را به رخ می‌کشد؛ چون صاحب مقتولان پدرانی هستند که بیش از آنکه خود را پدران دختران خود بدانند، فرزندان عشیره خود هستند.
پرسش اساسی اینجاست که با توجه به آمار رو به رشد فرار زنان و دختران از خانواده و نیز خودکشی زنان، تاکنون چه راهکارهای عملی برای آسیب‌شناسی و کاهش این آسیب‌ها به طور جدی صورت گرفته است؟ مسئله ارائه عدد و کمیت نیست. سخن راجع به کیفیت تلاش‌ها در راستای ساماندهی به زنانی است که در چنبره نظام‌های فرسوده و در‌عین‌حال بی‌چون‌و‌چرای طوایف خود گیر کرده‌اند و ناچار به پرداخت سنگین‌ترین تاوان‌ها هستند.
تأکید بر حمایت از زنان، معنایش فمینیسم نیست. معنایش حتی مردستیزی نیز نیست و نباید باشد؛ اما به هر روی تفاوت و تبعیض‌هایی را که در جامعه نسبت به زنان اعمال می‌شود، نمی‌توان نادیده انگاشت.
جنایت‌هایی هست که می‌تواند کل مردم را دچار بهت و هراس کند. یک خاموشی سراسری است. چون ذهن برای نفس‌کشیدن دوباره و برگشت به علائم حیاتی نیازمند لحظاتی خاموشی است. خبر کوتاه است و ابعادش فاجعه‌بار. مردی پیروزمندانه، سر بریده همسر ۱۷‌ساله خود را در خیابان‌های اهواز می‌چرخاند و برادرش از او فیلم می‌گیرد. برادرش مرد را که نامش سجاد است، صدا می‌کند و می‌خواهد بیشتر خودش را جلوی دوربین نشان دهد. و ما مخاطبان از این حجم از خشونت و دردناکی نفس‌گیر آن قالب تهی می‌کنیم. سر‌بریدن دیگر برای‌مان غریبه نیست. از قتل رومینا با داس به دست پدرش، تا مونا حیدری به دست همسرش کمتر از ۲۴ ماه می‌گذرد.
زمانی که فیلم «خانه پدری» توقیف شد، از کیانوش عیاری کارگردان فیلم پرسیدند اینجا کجاست؟ ایران است و او که خود اهل خوزستان است، جواب داد بله، اینجا ایران است. خانه پدری را توقیف کردند. گویا با پاک‌کردن صورت مسئله، مسئله نیز حل می‌شود.
فعالان اجتماعی بارها و بارها در سال‌های متمادی راجع به جلوگیری از کودک‌همسری هشدار داده‌اند. مونا حیدری قربانی کودک‌همسری است. پیش از ازدواج او را به دادگاه می‌برند تا قاضی برای دختربچه‌ای ۱2‌ساله حکم رشد دهد و راحت‌تر و بدون موانع قانونی شوهر داده شود؛ یعنی شخص قاضی با براندازکردن جثه و هیکل او به این نتیجه رسیده است که به لحاظ جسمانی، توان ازدواج دارد!
او قربانی چیزهای زیادی است که درباره هر‌کدامش می‌شود صدها کتاب و مقاله نوشت. او قربانی یک نظام عشیره‌ای است که زنان را بله‌قربان‌گو می‌خواهد. نظامی که در آن مردان گزینه‌های برتر و قدرتمندی هستند که زنان جز تبعیت از آنان هیچ راه دیگری ندارند. در زندگی عشیره‌ای، زنان قدیمی‌تر که سواد و آگاهی کمتری از جهان امروز دارند، این نوع زندگی را بستری عادی و حتی شاید لازم تلقی می‌کنند. چون تصور و تجربه‌ای از یک زندگی معمول مطابق با استانداردهای نه‌تنها جهانی، بلکه کشوری هم ندارند؛ اما دختران جوان‌تری که به واسطه درس، حضور در اجتماع، ایجاد آگاهی و درک و مشاهده زندگی‌های دیگر، به رهیافت‌های جدیدی رسیده‌اند، حاضر به تبعیت بی‌چون‌و‌چرا از قوانین طایفه نیستند. آنها معنای این شعار پوچ و بی‌معنا را نمی‌فهمند که عقد پسرعمو و دخترعمو در آسمان‌ها بسته شده. آنها قبول نمی‌کنند که ناف پسر‌عمو و دختر‌عمو برای هم بریده شده و این شورش بر خاستگاه‌های خرده‌فرهنگ‌های بی‌مفهوم تاوان سختی دارد. مونا حیدری تاوان نه‌گفتن خود را با سر بریده خویش پرداخت.
او در ۱2‌سالگی در حالی شوهر داده می‌شود که احتمالا سرگرم درس و ابتدای نوجوانی و بازی‌های کودکانه و دخترانه با دوست‌هایش بوده است. گفته می‌شود او از خانواده‌اش خواسته او را مجبور به ازدواج با پسر‌عمویش نکنند. گفته می‌شود او گفته پسرعمویش را دوست ندارد؛ اما نظام عرفی قبیله‌ای چون‌و‌چرا ندارد.
می‌شود به‌عنوان یک زن، حتی به‌عنوان یک انسان، چه زن و چه مرد، به لحظه‌ای فکر کرد که در شب زفاف با همسرش تنها می‌شود. دختری 12‌ساله که قاعدتا تجربه‌ای از هم‌آغوشی ندارد. همچنان‌که آن مرد نیز در یک زندگی عشیره‌ای، درباره زن، لطافت‌ها و روحیه‌اش و چگونگی آداب زناشویی چیزی نیاموخته است یا حداقل کمتر می‌داند؛ اما مرد به یک چیز به طور مسلم اشراف دارد؛ چون از کودکی با آن اندیشه و خو رشد کرده و بزرگ شده و آن برتری او نسبت به یک زن است و همین او را در موقعیتی قرار می‌دهد که هر خشونتی را نسبت به زن سزاوار بداند. یک کودک‌همسر از سوی تنها پناهگاه‌ خود، یعنی والدینی که به آنها اطمینان دارد، به مسلخ حجله‌گاهی می‌رود که هیچ از آن نمی‌داند و این‌چنین است که آینده دختران کوچک چنین تباه می‌شود.
دختران کودک‌همسر اغلب خیلی زود مادر می‌شوند. مادرانی کودک که ناچار به پروراندن کودکی دیگر هستند. دقیقا موقعیتی که مونا حیدری تجربه کرده است. می‌گویند او یک پسر سه‌ساله دارد. کودک‌همسرها، به‌ویژه در زندگی‌های دور از شهرنشینی، در روستاها و معاشرت‌های عشیره‌ای، در بهترین حالت ممکن نقش و کارکرد مادران خود را پیدا می‌کنند. مادران آنها زود شوهر داده شده‌اند. دقت کنید، شوهر نکرده‌اند. شوهر داده شده‌اند. شکم‌های‌شان به‌سرعت پر و خالی شده است. فرسوده شده‌اند. زندگی‌های سخت و معمولی داشته‌اند و سرنوشت محتوم خود را از نسلی به نسل دیگر انتقال داده‌اند. همین. به هرگونه اعتراض آنها با خشونت جواب داده شده و آنها فرودست‌ترین بخش یک جامعه بسته روستایی یا طایفه‌ای باقی مانده‌اند.
دلایل افزایش خودکشی و خودسوزی زنان در چنین جوامعی همین سکوت‌ها و ظلم‌های در نطفه خفه‌شده است. قدر مسلم در هر فرهنگی نکات خوب و مفید هم وجود دارد؛ اما در اینجا راجع به فرهنگ و رسم‌هایی صحبت است که جز پایمال‌کردن حق زنان، هیچ ثمر دیگری ندارد. آیین‌ها و رسوم وحی منزل نیستند. قراردادهایی نانوشته حاصل تفکرات فردی و جمعی برخی از مردان سطوح بالا در طایفه هستند. قراردادهایی کهنه که بسیار پیش‌تر باید منسوخ می‌شده، قوانینی که به طور جدی نیاز به بازنگری دارد. برابری جنسیتی و عدالت برای زنان از‌جمله موارد مهمی است که در رسم‌های عشیره‌ای باید مورد فهم و بازبینی و تغییر قرار گیرد.
گریختن مونا از خانواده‌اش نشان‌دهنده فشاری است که بر این زن جوان بوده. زنی که حتی حاضر شده از بچه‌اش بگذرد تا شاید بتواند خود را نجات دهد؛ اما در اینجا یک بار دیگر اتفاق ترسناک‌تری رخ می‌دهد. عمو و پدرش تا ترکیه به دنبالش می‌روند و به او اطمینان می‌دهند که از او حمایت خواهند کرد. اعتماد او را جلب می‌کنند؛ اما پدر دروغ می‌گفته. او قبل از آنکه پدر مونا باشد، مردی است از یک عشیره. و نظام عشیره‌ای برای هر مرد یک اولویت است. شاید اگر دختران طایفه مونا جرئت سخن‌گفتن داشته باشند، خواهند گفت سر بریده مونا، پایان اعتماد آنها به پدر و مادرشان است!
سر مونا در حالی با چاقویی تیز بریده می‌شود که او هیچ‌گاه فرصتی برای دفاع از خود و بیان آنچه گفتن آن حق او بوده، پیدا نکرده است. او قربانی نگرش مردانی شده که خودخواهی و خشونت ذاتی خود را در پشت لغات بی‌معنا و تعریف‌نشده‌ای مانند غیرت و ناموس پنهان کرده‌اند؛ چون آنها خود را مالک زنان می‌دانند. و هیچ زنی نباید جرئت مخالفت یا اظهار وجود و نظر داشته باشد.
و چرا قتل نکند؟ چرا لبخند نزند؟ او یک حامی بزرگ در فرهنگش دارد: غیرت و ناموس. در فرهنگ عشیره‌ای این دو واژه رمز عبور از تمام درهای بسته است. او زنش را کشته است. در پاسخ شاید بگوید همسرش گریخته، خیانت کرده و او به احیای آبرویش پرداخته. خب چه کسانی باید رضایت دهند و او را از قصاص احتمالی نجات دهند؟ پدر همسرش. پدر همسرش که عمویش هم هست، با همدستی پدر قاتل، دختر بیچاره را به قربانگاه کشاندند. حرف مادر هم حتی اگر مخالف کشته‌شدن دخترش باشد، خریداری ندارد؛ پس دیگر نگرانی و مشکلی نیست. سجاد و برادرش نیز به‌عنوان مشارکت‌کننده مستقیم در قتل، بعد از چند سال زندان به‌عنوان مردانی قهرمان و ناموس‌پرست به قبیله برمی‌گردند و احتمالا دختران زیاد و کم‌سن‌و‌سال دیگری به آنها با افتخار تعارف خواهند شد. همین.
خلأ قوانین درست در چنین بزنگاه‌هایی است که تمام‌قد خود را به رخ می‌کشد؛ چون صاحب مقتولان پدرانی هستند که بیش از آنکه خود را پدران دختران خود بدانند، فرزندان عشیره خود هستند.
پرسش اساسی اینجاست که با توجه به آمار رو به رشد فرار زنان و دختران از خانواده و نیز خودکشی زنان، تاکنون چه راهکارهای عملی برای آسیب‌شناسی و کاهش این آسیب‌ها به طور جدی صورت گرفته است؟ مسئله ارائه عدد و کمیت نیست. سخن راجع به کیفیت تلاش‌ها در راستای ساماندهی به زنانی است که در چنبره نظام‌های فرسوده و در‌عین‌حال بی‌چون‌و‌چرای طوایف خود گیر کرده‌اند و ناچار به پرداخت سنگین‌ترین تاوان‌ها هستند.
تأکید بر حمایت از زنان، معنایش فمینیسم نیست. معنایش حتی مردستیزی نیز نیست و نباید باشد؛ اما به هر روی تفاوت و تبعیض‌هایی را که در جامعه نسبت به زنان اعمال می‌شود، نمی‌توان نادیده انگاشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.