|

مصاحبه پاریس ریویو با اریکه بیلا-ماتاس

درباره«هرگز به مقصد پاریس»

ترجمه امیر جلالی


در «هرگز به مقصد پاریس» شما از جوانی‌تان در پاریس زمینه‌ای برای کشف ایده‌های خلاقیت، تاثیرپذیری و هویت ایجاد کرده‌اید. راوی نویسنده‌ای است که از قراین و تاریخ‌ها شباهت زیادی به خودتان دارد، گرچه من فکر می‌کنم توامان هم خودتان هستید و هم نیستید. آیا بر این نظر هستید که هنر مستلزم سازگاری با واقعیت است؟
کدام واقعیت؟ اگر منظورتان «واقعیت مصرف‌گرایانه» متعارفی است که بر بازار کتاب حکم می‌راند و به فضای پذیرفته در داستان‌ها مبدل شده است، من هیچ وقت به چنین چیزی علاقه نداشته‌ام. آنچه واقعا برای من جالب است بیشتر از واقعیت، حقیقت است. بر این باورم که داستان تنها چیزی است که ما را به حقیقتی نزدیک می‌کند که واقعیت مخفی نگهش می‌دارد. منظورم تتمه کتابی بزرگ است که باید نوشته شود، کتابی که به عبارتی فصلی گمشده در تطور حماسه است. این فصل شامل همه آنهایی است-که از سروانتس گرفته تا کافکا و موزیل- در جدال با قدرت مهیب همه فرم‌های جعلی و ظاهری بوده‌اند. جدال آنها همواره رگه بارزی از پارادوکس را در خود داشته است، زیرا طرف مخاصمه نویسندگانی بوده‌اند که تا خرخره غرق در داستانند. آنها حقیقت را از طریق داستان پیگیری می‌کنند و از دل این کشمکش‌های سبک‌گرایانه، بدیل‌های شکوهمند حقیقت و نیز بهترین صفحات ادبیات مدرن سربرکرده‌اند.
این احساس بسیار شبیه صحبتی است که در پاریس کردید: «هرجا سرابی هست، زندگی هم هست» و مرا به یاد مطلبی انداخت که در مصاحبه‌ای از شما خوانده بودم: برای مدرنیست‌ها سیر قهرمان خطی است، درست برخلاف اولیس که سیر قهرمانی‌اش دوری است. در کتاب‌های شما چه‌چیزی انگیزه جست‌وجو است؟
در فیلمی از ویم وندرس، نیکلاس ری می‌گوید: «تودیگر به خانه برنمی‌گردی.» گاهی به این جمله فکر می‌کنم و محض دلخوشی هم که شده خودم را مثل یک چینی تصور می‌کنم که به خانه برمی‌گردد. کافکا در نامه‌ای می‌نویسد: «من فقط یک چینی‌ام که به خانه برمی‌گردد.» گاهی آرزو می‌کنم کاش چینی بودم، البته فقط گاهی. راستش، آنچه من می‌نویسم برای من چیزی به جز سقوط، هبوط، سفری درونی، پرسه‌ای تا پاس پایانی شب به بار نمی‌آورد، که درست در تقابل با بازگشت به ایتاکا است. خلاصه‌اش اینکه، مشتاق «بی وقفه در سفر بودن»‌ام، همیشه هم در پی چیزی نو. همیشه هم هوشیار.
کتاب‌های شما با آثار همینگوی تفاوت زیادی دارند و کسانی هم که بر شما اثر گذاشته‌اند مثلا بورخس، کافکا و موزیل، شبیه به همینگوی نمی‌نویسند. چرا وقتی در پاریس بودید به سراغ همینگوی رفتید و حالا درباره او چطور فکر می‌کنید؟
من همچنان او را در مقام قصه‌گو و پیکرتراش بزرگ زبان ستایش می‌کنم. ولی راستش، او در میان نویسندگان محبوب من جایی ندارد. چنان که افتد و دانی، در 15سالگی «جشن بیکران» را در ناحیه حوالی بارسلونا خواندم و عین همینگوی در من شوق بی‌حد و حصری برای به پاریس رفتن و زیستنی در‌خور «حیات نویسنده» برانگیخت. چهار سال بعد، زیستن درخور حیات نویسنده را با اجاره اتاق زیر شیروانی منزل مارگریت دوراس محقق کردم و حالا، اگر همینگوی می‌توانست بگوید در پاریس «فقیر ولی شاد» بوده (که «جشن بیکران» این گفته را تصدیق می‌کند) در پایان تجربه‌ام من تنها می‌توانم بگویم که در پاریس فقیر و بسیار غمگین بودم. با وجود این، بعد از نوشتن «هرگز به مقصد پاریس» غم، در خاطره و تخیلم به جشن بیکران مبدل شده است.
در خلق آثار شما اضطراب چه نقشی ایفا می‌کند؟
همین که هوا تاریک می‌شود، ما همیشه به حضور کسی نیاز پیدا می‌کنیم. این فکر، این فرآورده اضطراب، فقط در غروب‌ها به سروقت من می‌آید، درست وقتی که من از جست‌وجوهای نویسنده‌وار خود دست می‌کشم. روز، برعکس، حکایت دیگری است. همین‌که می‌نویسم بر اضطراب و دهشتم به برکت طنز و کنایه غلبه می‌کنم و صبر می‌کنم تا روز دیگری که ملغمه اضطراب و طنز را که مشخصه نوشتار و مولد سبک من است، دوباره بازیابم. منتقدان اسمش را گذاشته‌اند: «سبک سرخوش».
شما غالبا به مساله تاثیرپذیری از طریق نقیضه‌پردازی نزدیک می‌شوید. مثلا، «هرگز به مقصد پاریس» با بدیل شما، یک جور رقیب همینگوی گونه شروع می‌شود، حال آنکه در واقع به نحو طنزآلودی ربطی به همینگوی ندارد. برای من این استعاره‌ای شگفت از این است که نویسندگان چطور در پی نیاکان قلمی خود پرسه می‌زنند و شروعی بی‌کم‌وکسر برای کتابی است که در آن نویسنده‌ای جوان می‌کوشد تا در پاریس چاره‌ای پیدا کند. با وجود آنکه شما بر این باورید که همه چیز به انجام رسیده و همه حرف‌ها گفته شده، آیا فکر می‌کنید که با کنایه می‌توان ورودی به عرصه خلاقیت ایجاد کرد؟
بله، نظر من این است. می‌توانم این‌طور بگویم که من پاریس را وقتی جوان بودم و در آنجا زندگی می‌کردم دوست داشتم و هنوز هم دوستش دارم، ولی حرفی نمی‌زنم که باعث شوم اعتماد شما از من سلب شود. برای همین هم دلم می‌خواهد متقاعدتان کنم و حرفم را به شما القا کنم، پس به کنایه متوسل می‌شوم و به شما همان حرفی را می‌زنم که جان اشبری درباره کتابم گفته: «زندگی در پاریس تو را از زندگی در هر جای دیگری، از جمله زندگی در پاریس محروم کرده.»
من شیفته نظر دابلیو. جی. سیبلد شده‌ام که در «هرگز به مقصد پاریس» نقل کرده‌اید: « همه چیزهایی که تمدن ما خلق کرده، مدفون شده‌اند.» مثل شما، سیبلد به مدرنیسم با نبش کردن این قبر پاسخ می‌دهد و هر دوی شما یادآور بورخس هستید که از«بازنوشتن قدیم» سخن می‌گفت. شما با به عقب نگریستن به جلو می‌روید. کنجکاوم بدانم از کجا و چرا این فرم از خلاقیت اهمیت پیدا کرد؟
از بورخس، سیبلد. جهان سرشار از رازهایی است که به رمزی ناشناخته نوشته شده. من در جست‌وجوی چیزی هستم که نمی‌توانیم تشخیصش بدهیم، زیرا گمشده است. چند‌وقت پیش خواب شعری را دیدم که به زبان رمزی ناشناخته‌ای نوشته شده بود. حال و هوایی کابالیستی، یهودی، یا شاید حال و هوایی اسلامی در مایه کارهای مسلمانان چین داشت، یا شاید هم ایتالیایی بود؛ ایتالیایی دوران پترارک. این شعر با زبانی رمزی، عجیب و به بیان درنیامدنی من را به مرکز رازهای جهان می‌برد. البته، شاید این راز هیچ وقت وجود نداشته است. همین که به پشت‌سر نگاه می‌کنیم آدمیزاد و کار و کردارش به نقطه‌ای می‌رسند که همه‌چیز کاملا نامعلوم می‌شود. هر تصوری از آینده محو می‌شود و این شاید توضیحی باشد برای داستان جوانی من در پاریس، پرتره‌ای از اشتیاق من به موفق شدن در آنجا، درست مثل همینگوی، یادواره‌ای کنایی، مثل شوری سروانتسی.
برای حسن ختام، کتاب‌های شما معمولا به نویسندگان دیگر نیز می‌پردازد، می‌خواهم از دوستی شما با روبرتو بولانیو سوال کنم، که همان‌طور که مطلعید نویسنده سرشناسی در ایالات‌متحده است. آیا دوستی شما نقشی در ادبیات شما داشته است؟
ملاقات با بولانیو در 1999 برایم به این معنی بود که در مقام نویسنده دیگر تنها نیستم. در آن اسپانیایی که به اسارت رئالیسمی شهرستانی و کهن‌گرا در آمده بودم، گیرآوردن کسی که از همان اولین لحظه حسی مثل برادری ادبی به من می‌بخشید، کمکم کرد که رها شوم و خودم را دیگر، آن‌طور که همکارانم می‌پندارند، آدمی غریبه ندانم. یا شاید عکس این مطلب صادق باشد: من هنوز غریبه‌ام. ما دوتایی باهم می‌خندیدیم. با احمق‌ها مکاتبه می‌کردیم و درباره زیبایی کوتاه‌مدتی حرف می‌زدیم که پایانی فاجعه‌بار خواهد داشت.

در «هرگز به مقصد پاریس» شما از جوانی‌تان در پاریس زمینه‌ای برای کشف ایده‌های خلاقیت، تاثیرپذیری و هویت ایجاد کرده‌اید. راوی نویسنده‌ای است که از قراین و تاریخ‌ها شباهت زیادی به خودتان دارد، گرچه من فکر می‌کنم توامان هم خودتان هستید و هم نیستید. آیا بر این نظر هستید که هنر مستلزم سازگاری با واقعیت است؟
کدام واقعیت؟ اگر منظورتان «واقعیت مصرف‌گرایانه» متعارفی است که بر بازار کتاب حکم می‌راند و به فضای پذیرفته در داستان‌ها مبدل شده است، من هیچ وقت به چنین چیزی علاقه نداشته‌ام. آنچه واقعا برای من جالب است بیشتر از واقعیت، حقیقت است. بر این باورم که داستان تنها چیزی است که ما را به حقیقتی نزدیک می‌کند که واقعیت مخفی نگهش می‌دارد. منظورم تتمه کتابی بزرگ است که باید نوشته شود، کتابی که به عبارتی فصلی گمشده در تطور حماسه است. این فصل شامل همه آنهایی است-که از سروانتس گرفته تا کافکا و موزیل- در جدال با قدرت مهیب همه فرم‌های جعلی و ظاهری بوده‌اند. جدال آنها همواره رگه بارزی از پارادوکس را در خود داشته است، زیرا طرف مخاصمه نویسندگانی بوده‌اند که تا خرخره غرق در داستانند. آنها حقیقت را از طریق داستان پیگیری می‌کنند و از دل این کشمکش‌های سبک‌گرایانه، بدیل‌های شکوهمند حقیقت و نیز بهترین صفحات ادبیات مدرن سربرکرده‌اند.
این احساس بسیار شبیه صحبتی است که در پاریس کردید: «هرجا سرابی هست، زندگی هم هست» و مرا به یاد مطلبی انداخت که در مصاحبه‌ای از شما خوانده بودم: برای مدرنیست‌ها سیر قهرمان خطی است، درست برخلاف اولیس که سیر قهرمانی‌اش دوری است. در کتاب‌های شما چه‌چیزی انگیزه جست‌وجو است؟
در فیلمی از ویم وندرس، نیکلاس ری می‌گوید: «تودیگر به خانه برنمی‌گردی.» گاهی به این جمله فکر می‌کنم و محض دلخوشی هم که شده خودم را مثل یک چینی تصور می‌کنم که به خانه برمی‌گردد. کافکا در نامه‌ای می‌نویسد: «من فقط یک چینی‌ام که به خانه برمی‌گردد.» گاهی آرزو می‌کنم کاش چینی بودم، البته فقط گاهی. راستش، آنچه من می‌نویسم برای من چیزی به جز سقوط، هبوط، سفری درونی، پرسه‌ای تا پاس پایانی شب به بار نمی‌آورد، که درست در تقابل با بازگشت به ایتاکا است. خلاصه‌اش اینکه، مشتاق «بی وقفه در سفر بودن»‌ام، همیشه هم در پی چیزی نو. همیشه هم هوشیار.
کتاب‌های شما با آثار همینگوی تفاوت زیادی دارند و کسانی هم که بر شما اثر گذاشته‌اند مثلا بورخس، کافکا و موزیل، شبیه به همینگوی نمی‌نویسند. چرا وقتی در پاریس بودید به سراغ همینگوی رفتید و حالا درباره او چطور فکر می‌کنید؟
من همچنان او را در مقام قصه‌گو و پیکرتراش بزرگ زبان ستایش می‌کنم. ولی راستش، او در میان نویسندگان محبوب من جایی ندارد. چنان که افتد و دانی، در 15سالگی «جشن بیکران» را در ناحیه حوالی بارسلونا خواندم و عین همینگوی در من شوق بی‌حد و حصری برای به پاریس رفتن و زیستنی در‌خور «حیات نویسنده» برانگیخت. چهار سال بعد، زیستن درخور حیات نویسنده را با اجاره اتاق زیر شیروانی منزل مارگریت دوراس محقق کردم و حالا، اگر همینگوی می‌توانست بگوید در پاریس «فقیر ولی شاد» بوده (که «جشن بیکران» این گفته را تصدیق می‌کند) در پایان تجربه‌ام من تنها می‌توانم بگویم که در پاریس فقیر و بسیار غمگین بودم. با وجود این، بعد از نوشتن «هرگز به مقصد پاریس» غم، در خاطره و تخیلم به جشن بیکران مبدل شده است.
در خلق آثار شما اضطراب چه نقشی ایفا می‌کند؟
همین که هوا تاریک می‌شود، ما همیشه به حضور کسی نیاز پیدا می‌کنیم. این فکر، این فرآورده اضطراب، فقط در غروب‌ها به سروقت من می‌آید، درست وقتی که من از جست‌وجوهای نویسنده‌وار خود دست می‌کشم. روز، برعکس، حکایت دیگری است. همین‌که می‌نویسم بر اضطراب و دهشتم به برکت طنز و کنایه غلبه می‌کنم و صبر می‌کنم تا روز دیگری که ملغمه اضطراب و طنز را که مشخصه نوشتار و مولد سبک من است، دوباره بازیابم. منتقدان اسمش را گذاشته‌اند: «سبک سرخوش».
شما غالبا به مساله تاثیرپذیری از طریق نقیضه‌پردازی نزدیک می‌شوید. مثلا، «هرگز به مقصد پاریس» با بدیل شما، یک جور رقیب همینگوی گونه شروع می‌شود، حال آنکه در واقع به نحو طنزآلودی ربطی به همینگوی ندارد. برای من این استعاره‌ای شگفت از این است که نویسندگان چطور در پی نیاکان قلمی خود پرسه می‌زنند و شروعی بی‌کم‌وکسر برای کتابی است که در آن نویسنده‌ای جوان می‌کوشد تا در پاریس چاره‌ای پیدا کند. با وجود آنکه شما بر این باورید که همه چیز به انجام رسیده و همه حرف‌ها گفته شده، آیا فکر می‌کنید که با کنایه می‌توان ورودی به عرصه خلاقیت ایجاد کرد؟
بله، نظر من این است. می‌توانم این‌طور بگویم که من پاریس را وقتی جوان بودم و در آنجا زندگی می‌کردم دوست داشتم و هنوز هم دوستش دارم، ولی حرفی نمی‌زنم که باعث شوم اعتماد شما از من سلب شود. برای همین هم دلم می‌خواهد متقاعدتان کنم و حرفم را به شما القا کنم، پس به کنایه متوسل می‌شوم و به شما همان حرفی را می‌زنم که جان اشبری درباره کتابم گفته: «زندگی در پاریس تو را از زندگی در هر جای دیگری، از جمله زندگی در پاریس محروم کرده.»
من شیفته نظر دابلیو. جی. سیبلد شده‌ام که در «هرگز به مقصد پاریس» نقل کرده‌اید: « همه چیزهایی که تمدن ما خلق کرده، مدفون شده‌اند.» مثل شما، سیبلد به مدرنیسم با نبش کردن این قبر پاسخ می‌دهد و هر دوی شما یادآور بورخس هستید که از«بازنوشتن قدیم» سخن می‌گفت. شما با به عقب نگریستن به جلو می‌روید. کنجکاوم بدانم از کجا و چرا این فرم از خلاقیت اهمیت پیدا کرد؟
از بورخس، سیبلد. جهان سرشار از رازهایی است که به رمزی ناشناخته نوشته شده. من در جست‌وجوی چیزی هستم که نمی‌توانیم تشخیصش بدهیم، زیرا گمشده است. چند‌وقت پیش خواب شعری را دیدم که به زبان رمزی ناشناخته‌ای نوشته شده بود. حال و هوایی کابالیستی، یهودی، یا شاید حال و هوایی اسلامی در مایه کارهای مسلمانان چین داشت، یا شاید هم ایتالیایی بود؛ ایتالیایی دوران پترارک. این شعر با زبانی رمزی، عجیب و به بیان درنیامدنی من را به مرکز رازهای جهان می‌برد. البته، شاید این راز هیچ وقت وجود نداشته است. همین که به پشت‌سر نگاه می‌کنیم آدمیزاد و کار و کردارش به نقطه‌ای می‌رسند که همه‌چیز کاملا نامعلوم می‌شود. هر تصوری از آینده محو می‌شود و این شاید توضیحی باشد برای داستان جوانی من در پاریس، پرتره‌ای از اشتیاق من به موفق شدن در آنجا، درست مثل همینگوی، یادواره‌ای کنایی، مثل شوری سروانتسی.
برای حسن ختام، کتاب‌های شما معمولا به نویسندگان دیگر نیز می‌پردازد، می‌خواهم از دوستی شما با روبرتو بولانیو سوال کنم، که همان‌طور که مطلعید نویسنده سرشناسی در ایالات‌متحده است. آیا دوستی شما نقشی در ادبیات شما داشته است؟
ملاقات با بولانیو در 1999 برایم به این معنی بود که در مقام نویسنده دیگر تنها نیستم. در آن اسپانیایی که به اسارت رئالیسمی شهرستانی و کهن‌گرا در آمده بودم، گیرآوردن کسی که از همان اولین لحظه حسی مثل برادری ادبی به من می‌بخشید، کمکم کرد که رها شوم و خودم را دیگر، آن‌طور که همکارانم می‌پندارند، آدمی غریبه ندانم. یا شاید عکس این مطلب صادق باشد: من هنوز غریبه‌ام. ما دوتایی باهم می‌خندیدیم. با احمق‌ها مکاتبه می‌کردیم و درباره زیبایی کوتاه‌مدتی حرف می‌زدیم که پایانی فاجعه‌بار خواهد داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.