|

محیط‌ زیست، قربانی پدیده «مرگ تخصص»

امیر محمودی‌انزابی. کارشناس محیط‌ زیست تالاب‌ها

چیزهایی را که در اینترنت نوشته‌اند، باور نکنید؛ به‌ویژه نقل‌قول از افراد مشهور!

آبراهام لینکلن (احتمالا)
جمله بالا، عبارتی است در نکوهش پدیده‌ای فراگیر در عصر حاضر که از کتاب «مرگ تخصص: چرا صدای متخصصان شنیده نمی‌شود؟» اثر «تام نیکولز» انتخاب کرده‌ام. هرچند کتاب حاصل تحلیل نویسنده از جامعه آمریکایی است؛ ولی بی‌تعارف اگر پای صحبت‌هایش بنشینیم، می‌توانیم کم‌وبیش همه شواهد مشابه را در جامعه خودمان هم مشاهده کنیم. منظور کتاب از «مرگ تخصص»، مرگ توانایی‌های متخصصان نیست؛ چرا‌که بدون این آگاهی‌های تخصصی، طبیعتا کاروبار روزمره دنیا لنگ می‌ماند؛ بلکه «مرگ تخصص» به این معنی است که عموم مردم روز‌به‌روز و تحت تأثیر عواملی مثل توهم دانش ناشی از آموزش عالی بی‌حساب‌‌و‌کتاب، رشد دسترسی عمومی ولی بدون عمق به اطلاعات و... به این باور رسیده‌اند که حتی با آگاهی سطحی از موضوعات، می‌توانند دقیق‌ترین نسخه‌ها را برای حل همه معضلات از سیاست و اقتصاد گرفته تا پزشکی و محیط‌ زیست بپیچند. نتیجه هم این شده که به تعبیر کتاب «سطح دانش متوسط چنان پایین رفته است که کف بی‌اطلاعی را شکانده، از سطح اطلاعات غلط هم پایین‌تر رفته و دارد به قعر دفاع پرخاشگرانه از اشتباه سقوط می‌کند». در واقع، نه‌تنها باورهای نادرست داریم؛ بلکه به جای رهاکردن آنها، در برابر یادگیری هم مقاومت می‌کنیم.
احتمالا همین الان که مشغول خواندن هستید، نمونه‌های بی‌شماری از همین اظهارنظرهای عجیب را که نقل مجالس دوستانه و خانوادگی هستند، به یاد آورده‌اید؛ غافل از اینکه خودمان هم حداقل روزی یک‌ بار چنین اظهاراتی را درباره حیطه غیرتخصصی‌مان انجام می‌دهیم! نزدیک‌ترین تجربه‌ام از این اظهارات درباره دریاچه ارومیه، اظهارنظری کاملا جدی از یک فعال اقتصادی کارکشته و موجه بود که نقل به مضمون، می‌گفت «ابرها برای بارش، جذب مکان‌های سرسبز می‌شوند. پس، راهکار احیای دریاچه ارومیه، این است که فضای سبز گسترده‌ای پیرامون دریاچه احداث کنیم تا ان‌شاءالله ضمن بارش خوب، یک پتانسیل گردشگری هم در منطقه ایجاد کرده باشیم». نمونه‌ای قدیمی‌تر و آشناترش هم «تبدیل دریاچه ارومیه به پارک گیاهی ملی». نسخه‌هایی که هرچند «نیت خیر» دارند؛ ولی گاهی در عمل به انحرافی بزرگ تبدیل می‌شوند که سال‌ها زمان می‌برد تا اصلاح شود.
همین‌جا لازم است توجه کنیم که موضوع محیط‌ زیست، موضوعی درهم‌تنیده با حوزه‌های مختلف علمی است. همان‌طوری که ذیل تخصص‌های مختلف پزشکی، فوق‌تخصص‌هایی تعریف می‌شود، «تخصص محیط‌ زیست» هم تخصصی عمومی نبوده و باید آن را به فوق‌تخصص‌هایی مثل محیط‌ زیست جانوری، محیط‌ زیست گیاهی، محیط‌ زیست آبی و... تقسیم کنیم؛ بنابراین آن متخصص محیط‌زیستی که مثلا مسلط بر محیط‌های بیابانی است، احتمالا آن دقت نظر و عمق لازم برای اظهارنظر درمورد محیط‌های دریاچه‌ای و تالابی را نخواهد داشت و چه بسا اظهاراتی گمراه‌کننده نیز ارائه دهد. این مسیر در نهادهای حاکمیتی هم قابل ردیابی است؛ تا جایی که به گفته رئیس پیشین سازمان حفاظت محیط‌ زیست، تا همین چند سال پیش، این سازمان کارشناس منابع آب نداشته است.
برگردیم به کتاب. نویسنده در جای دیگر می‌گوید: «ما به متخصص به‌عنوان تکنیسین اعتماد می‌کنیم. گفت‌وشنودی بین متخصص و بقیه جامعه صورت نمی‌گیرد؛ بلکه فقط هنگام نیاز و تا حد مدنظر از دانش جاافتاده مانند ابزاری در دسترس بهره‌برداری می‌شود. پایم را بخیه کن؛ ولی نگو چطور باید رژیم بگیرم. کمکم کن این مشکل مالیاتی را حل کنم؛ ولی به من یادآوری نکن که باید وصیت‌نامه بنویسم. امنیت کشورم را تأمین کن؛ ولی سرم را با هزینه‌ها و مخارج امنیت ملی درد نیاور». مثال ملموس من از دریاچه ارومیه این‌ است که دریاچه را احیا کن؛ ولی درباره عدم توسعه کشاورزی، کاهش مصارف آب و اصلاح الگوی کشت با من سخن نگو!
نکته دیگر، درباره کلیدواژه‌ای جذاب، عامه‌پسند و حتی محبوب بین متخصصان محیط‌ زیست است: «جلب مشارکت همه ذی‌نفعان، ذی‌مدخلان و ذی‌نفوذان از خرد گرفته تا کلان». فارغ از درستی یا نادرستی این رویکرد، باید توجه کنیم که برای رسیدن به راهکارهای عملیاتی آن هم در شرایطی که کارد به استخوان رسیده، فقط حد معینی از این جلب مشارکت امکان‌پذیر است. تازه اگر حتی سنگ بزرگ نشانه نزدن نباشد، آیا دانش لازم برای جمع‌بندی این حجم عظیم از مشارکت را داریم؟ پس این آرمان، باید به‌درستی تحلیل شده و از یک پُز رسانه‌ای به راهبردی قابل دستیابی تبدیل شود. اگر صادقانه به موضوع نگاه کنیم، تعداد افراد متخصص (به معنای واقعی کلمه) که در این حیطه قادر به چنین کاری هستند، شاید به‌سختی از تعداد انگشتان دو دست فراتر بروند که البته مقیاس عملکردی تجارب آنها هم بسیار کوچک‌تر از ابعاد حوضه آبریز بوده است.
نکته آخر اینکه پرداختن به نقش دو گروه مهم در بهبود شرایط فعلی است. اول رسانه‌ها و دوم سازمان‌های مردم‌نهاد. ما در کشور رسانه تخصصی محیط‌ زیست کم داریم و نتیجه هم این شده که دانش لازم برای تحلیل‌های جریان‌ساز زیست‌محیطی هم کمتر در رسانه‌ها پرورش یافته است. تعداد درخور‌توجهی از اخبار زیست‌محیطی‌ای که همه‌روزه نوشته و به شکل‌های مختلف مکتوب، صوتی و تصویری منتشر می‌شوند، حداقل یک مورد خطای تخصصی فاحش دارند که نشان از نبود تسلط کافی نگارندگان به موضوع دارد. کافی است نگاهی به اخبار دریاچه ارومیه بیندازید و ببینید در آنها چقدر احساس ملموس نسبت به واژگانی مانند تراز آب، آب تجدیدپذیر و حقابه وجود دارد. البته باید بخش بزرگی از این ایراد را متوجه متخصصان محیط‌ زیست کرد که ترجیح داده‌اند دانش خود را محدود به کنفرانس‌ها و سخنرانی‌‎ها بکنند تا صرف ایجاد گفت‌وشنود تخصصی در جامعه. این یک واقعیت تلخ است که اگر به درجه‌ای قابل قبول از تسلط و عمق در موضوعی نرسیم، مطالبه‌گری نیز هیچ‌گاه معنی واقعی نخواهد داشت. سازمان‌های مردم‌نهاد هم به دلایل متعددی که قابل درک هستند، هیچ‌گاه به طور جدی نخواسته یا نتوانسته‌اند وارد گود شوند و متأسفانه آنهایی هم که کم‌وبیش فعال هستند، به مدد بودجه‌های دولتی سر پا مانده‌اند. شاید ایجاد ارتباط بین این سازمان‌های مردم‌نهاد و دانشگاه‌ها با کمک اعتباراتی هرچند اندک از خیرین مردمی، بتواند آنها را به جایگاهی که باید، برساند.
نکات آموزنده کتاب، بسیار فراتر از آن است که بتوانم در این یادداشت به آنها بپردازم، ضمن دعوت به مطالعه کتاب، باید این‌گونه جمع‌بندی کنم که محیط‌ زیست، قربانی پدیده «مرگ تخصص» است و راه نجاتش هم این است که هم متخصص آن را پرورش دهیم، هم یاد بگیریم متخصصانش را بشناسیم و هم بیاموزیم که حرف آنها را گوش دهیم.

چیزهایی را که در اینترنت نوشته‌اند، باور نکنید؛ به‌ویژه نقل‌قول از افراد مشهور!

آبراهام لینکلن (احتمالا)
جمله بالا، عبارتی است در نکوهش پدیده‌ای فراگیر در عصر حاضر که از کتاب «مرگ تخصص: چرا صدای متخصصان شنیده نمی‌شود؟» اثر «تام نیکولز» انتخاب کرده‌ام. هرچند کتاب حاصل تحلیل نویسنده از جامعه آمریکایی است؛ ولی بی‌تعارف اگر پای صحبت‌هایش بنشینیم، می‌توانیم کم‌وبیش همه شواهد مشابه را در جامعه خودمان هم مشاهده کنیم. منظور کتاب از «مرگ تخصص»، مرگ توانایی‌های متخصصان نیست؛ چرا‌که بدون این آگاهی‌های تخصصی، طبیعتا کاروبار روزمره دنیا لنگ می‌ماند؛ بلکه «مرگ تخصص» به این معنی است که عموم مردم روز‌به‌روز و تحت تأثیر عواملی مثل توهم دانش ناشی از آموزش عالی بی‌حساب‌‌و‌کتاب، رشد دسترسی عمومی ولی بدون عمق به اطلاعات و... به این باور رسیده‌اند که حتی با آگاهی سطحی از موضوعات، می‌توانند دقیق‌ترین نسخه‌ها را برای حل همه معضلات از سیاست و اقتصاد گرفته تا پزشکی و محیط‌ زیست بپیچند. نتیجه هم این شده که به تعبیر کتاب «سطح دانش متوسط چنان پایین رفته است که کف بی‌اطلاعی را شکانده، از سطح اطلاعات غلط هم پایین‌تر رفته و دارد به قعر دفاع پرخاشگرانه از اشتباه سقوط می‌کند». در واقع، نه‌تنها باورهای نادرست داریم؛ بلکه به جای رهاکردن آنها، در برابر یادگیری هم مقاومت می‌کنیم.
احتمالا همین الان که مشغول خواندن هستید، نمونه‌های بی‌شماری از همین اظهارنظرهای عجیب را که نقل مجالس دوستانه و خانوادگی هستند، به یاد آورده‌اید؛ غافل از اینکه خودمان هم حداقل روزی یک‌ بار چنین اظهاراتی را درباره حیطه غیرتخصصی‌مان انجام می‌دهیم! نزدیک‌ترین تجربه‌ام از این اظهارات درباره دریاچه ارومیه، اظهارنظری کاملا جدی از یک فعال اقتصادی کارکشته و موجه بود که نقل به مضمون، می‌گفت «ابرها برای بارش، جذب مکان‌های سرسبز می‌شوند. پس، راهکار احیای دریاچه ارومیه، این است که فضای سبز گسترده‌ای پیرامون دریاچه احداث کنیم تا ان‌شاءالله ضمن بارش خوب، یک پتانسیل گردشگری هم در منطقه ایجاد کرده باشیم». نمونه‌ای قدیمی‌تر و آشناترش هم «تبدیل دریاچه ارومیه به پارک گیاهی ملی». نسخه‌هایی که هرچند «نیت خیر» دارند؛ ولی گاهی در عمل به انحرافی بزرگ تبدیل می‌شوند که سال‌ها زمان می‌برد تا اصلاح شود.
همین‌جا لازم است توجه کنیم که موضوع محیط‌ زیست، موضوعی درهم‌تنیده با حوزه‌های مختلف علمی است. همان‌طوری که ذیل تخصص‌های مختلف پزشکی، فوق‌تخصص‌هایی تعریف می‌شود، «تخصص محیط‌ زیست» هم تخصصی عمومی نبوده و باید آن را به فوق‌تخصص‌هایی مثل محیط‌ زیست جانوری، محیط‌ زیست گیاهی، محیط‌ زیست آبی و... تقسیم کنیم؛ بنابراین آن متخصص محیط‌زیستی که مثلا مسلط بر محیط‌های بیابانی است، احتمالا آن دقت نظر و عمق لازم برای اظهارنظر درمورد محیط‌های دریاچه‌ای و تالابی را نخواهد داشت و چه بسا اظهاراتی گمراه‌کننده نیز ارائه دهد. این مسیر در نهادهای حاکمیتی هم قابل ردیابی است؛ تا جایی که به گفته رئیس پیشین سازمان حفاظت محیط‌ زیست، تا همین چند سال پیش، این سازمان کارشناس منابع آب نداشته است.
برگردیم به کتاب. نویسنده در جای دیگر می‌گوید: «ما به متخصص به‌عنوان تکنیسین اعتماد می‌کنیم. گفت‌وشنودی بین متخصص و بقیه جامعه صورت نمی‌گیرد؛ بلکه فقط هنگام نیاز و تا حد مدنظر از دانش جاافتاده مانند ابزاری در دسترس بهره‌برداری می‌شود. پایم را بخیه کن؛ ولی نگو چطور باید رژیم بگیرم. کمکم کن این مشکل مالیاتی را حل کنم؛ ولی به من یادآوری نکن که باید وصیت‌نامه بنویسم. امنیت کشورم را تأمین کن؛ ولی سرم را با هزینه‌ها و مخارج امنیت ملی درد نیاور». مثال ملموس من از دریاچه ارومیه این‌ است که دریاچه را احیا کن؛ ولی درباره عدم توسعه کشاورزی، کاهش مصارف آب و اصلاح الگوی کشت با من سخن نگو!
نکته دیگر، درباره کلیدواژه‌ای جذاب، عامه‌پسند و حتی محبوب بین متخصصان محیط‌ زیست است: «جلب مشارکت همه ذی‌نفعان، ذی‌مدخلان و ذی‌نفوذان از خرد گرفته تا کلان». فارغ از درستی یا نادرستی این رویکرد، باید توجه کنیم که برای رسیدن به راهکارهای عملیاتی آن هم در شرایطی که کارد به استخوان رسیده، فقط حد معینی از این جلب مشارکت امکان‌پذیر است. تازه اگر حتی سنگ بزرگ نشانه نزدن نباشد، آیا دانش لازم برای جمع‌بندی این حجم عظیم از مشارکت را داریم؟ پس این آرمان، باید به‌درستی تحلیل شده و از یک پُز رسانه‌ای به راهبردی قابل دستیابی تبدیل شود. اگر صادقانه به موضوع نگاه کنیم، تعداد افراد متخصص (به معنای واقعی کلمه) که در این حیطه قادر به چنین کاری هستند، شاید به‌سختی از تعداد انگشتان دو دست فراتر بروند که البته مقیاس عملکردی تجارب آنها هم بسیار کوچک‌تر از ابعاد حوضه آبریز بوده است.
نکته آخر اینکه پرداختن به نقش دو گروه مهم در بهبود شرایط فعلی است. اول رسانه‌ها و دوم سازمان‌های مردم‌نهاد. ما در کشور رسانه تخصصی محیط‌ زیست کم داریم و نتیجه هم این شده که دانش لازم برای تحلیل‌های جریان‌ساز زیست‌محیطی هم کمتر در رسانه‌ها پرورش یافته است. تعداد درخور‌توجهی از اخبار زیست‌محیطی‌ای که همه‌روزه نوشته و به شکل‌های مختلف مکتوب، صوتی و تصویری منتشر می‌شوند، حداقل یک مورد خطای تخصصی فاحش دارند که نشان از نبود تسلط کافی نگارندگان به موضوع دارد. کافی است نگاهی به اخبار دریاچه ارومیه بیندازید و ببینید در آنها چقدر احساس ملموس نسبت به واژگانی مانند تراز آب، آب تجدیدپذیر و حقابه وجود دارد. البته باید بخش بزرگی از این ایراد را متوجه متخصصان محیط‌ زیست کرد که ترجیح داده‌اند دانش خود را محدود به کنفرانس‌ها و سخنرانی‌‎ها بکنند تا صرف ایجاد گفت‌وشنود تخصصی در جامعه. این یک واقعیت تلخ است که اگر به درجه‌ای قابل قبول از تسلط و عمق در موضوعی نرسیم، مطالبه‌گری نیز هیچ‌گاه معنی واقعی نخواهد داشت. سازمان‌های مردم‌نهاد هم به دلایل متعددی که قابل درک هستند، هیچ‌گاه به طور جدی نخواسته یا نتوانسته‌اند وارد گود شوند و متأسفانه آنهایی هم که کم‌وبیش فعال هستند، به مدد بودجه‌های دولتی سر پا مانده‌اند. شاید ایجاد ارتباط بین این سازمان‌های مردم‌نهاد و دانشگاه‌ها با کمک اعتباراتی هرچند اندک از خیرین مردمی، بتواند آنها را به جایگاهی که باید، برساند.
نکات آموزنده کتاب، بسیار فراتر از آن است که بتوانم در این یادداشت به آنها بپردازم، ضمن دعوت به مطالعه کتاب، باید این‌گونه جمع‌بندی کنم که محیط‌ زیست، قربانی پدیده «مرگ تخصص» است و راه نجاتش هم این است که هم متخصص آن را پرورش دهیم، هم یاد بگیریم متخصصانش را بشناسیم و هم بیاموزیم که حرف آنها را گوش دهیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.