|

چرا روسیه و چین هم‌گرایی دارند؟

احمد وخشیته. استادیار دانشگاه دوستی ملل روسیه

روس‌ها ضرب‌المثلی دارند که هر طور سال نو را جشن بگیری؛ همان‌گونه آن سال را سپری خواهی کرد، شاید از همین رو بود که ولادیمیر پوتین ترجیح داد در هفته نخست سال نو چینی، درست در بحبوحه بحران اوکراین به پکن سفر کند تا ۱۶ سند همکاری میان دو کشور امضا شود؛ از جمله قرارداد 10ساله دیگری برای تأمین گاز چین هم‌زمان با وخیم‌شدن روابط روسیه با غرب. به نظر می‌رسد این رویکرد را به نحوی دیگر نیز می‌توان در یادداشت پوتین که یک روز پیش از سفرش به پکن در خبرگزاری شینهوا منتشر شد نیز جست‌وجو کرد؛ آنجا که او اشاره می‌کند که به قول چینی‌ها، برنامه سال خود را باید در بهار تنظیم کرد و از این ‌رو دیدار با شی جین‌پینگ در این زمان [سال نو چینی] نمادین است و قرار است به‌ طور‌ کامل درباره موضوعات کلیدی گفت‌وگو کنیم.

روابط روسیه و چین از دوران تزاری تا امروز
اگر سری به پیشینه تاریخی روابط دیپلماتیک به ‌طور رسمی میان روسیه و چین بزنیم، به حدود چهارصد سال پیش یعنی زمان ایوان مخوف می‌رسیم؛ روابطی که از همان دوران میان روسیه تزاری و امپراتوری مینگ، فراز‌و‌نشیب‌هایی را تجربه کرد. گاهی مانند زمان الکساندر دوم که دولت مرکزی چین به دنبال جنگ دوم تریاک تضعیف شده بود، روسیه در سال ۱۸۵۸ بخش قابل‌توجهی از منطقه منچوری را از آن خود کرد و گاهی مانند دوران نیکولای دوم که ژاپن تهدید مشترک بود، این روابط به شکوفایی رسید.
گاهی این روابط میان سال‌های ۱۹۲۷ تا ۱۹۳۴ در زمان شوروی به‌ واسطه کودتای کانتون قطع شد و در برهه‌ای از زمان میان سال‌های ۱۹۴۵ تا ۱۹۴۹ شاهد نقش شوروی در به‌قدرت‌رسیدن مائو هستیم که نهایتا در اکتبر ۱۹۴۹ این شوروی است که یک روز پس از تأسیس جمهوری خلق چین به‌عنوان نخستین کشور آن را به رسمیت می‌شناسد. روابطی که بار دیگر در دوران خروشچف به واگرایی می‌رود و از سال ۱۹۶۴ بار دیگر به‌ طور‌ کامل قطع می‌شود و حتی دو کشور در سال ۱۹۶۹ یک درگیری مرزی را نیز تجربه می‌کنند. اما دهه پایانی عمر شوروی بار دیگر روابط به سمت هم‌گرایی پیش می‌رود؛ گورباچف در سال ۱۹۸۹ برای ترمیم روابط به پکن می‌رود و در دیدار با دنگ شیائوپینگ تأکید می‌کند که ما باید بدون درگیری‌شدن درمورد اختلافات ایدئولوژیک با توجه به روندی که در شوروی وجود دارد، با آرامش به توسعه روابط بیندیشیم.
نکته جالب اینجاست که در پاسخ به سفر گورباچف، هیئت چینی ۲۵ دسامبر ۱۹۹۱ وارد مسکو می‌شود که اگر سری به خاطرات تیان زنگ پی بزنیم، نوشته است که عصر آن روز در هتل اقامت داشتیم که از تلویزیون مشاهده کردیم گورباچوف متن استعفا را خواند و شوروی فروپاشید. هیئت چینی با شیائوپینگ گفت‌وگویی می‌کند و در ۲۷ دسامبر با الکساندر شوخین، معاون نخست‌وزیر دیدار می‌کند و از اعلام آمادگی چین برای به‌رسمیت‌شناختن روسیه در شورای امنیت سازمان ملل خبر می‌دهد تا عصر همان روز معاون جدید وزارت خارجه روسیه در ضیافت شامی یک پروتکل شش‌بندی درخصوص تنظیم روابط مسکو و پکن پیشنهاد کند. روابطی که با سفر بوریس یلتسین به‌عنوان نخستین رئیس‌جمهوری روسیه در سال ۱۹۹۲ به پکن گرم‌تر شد و با به‌قدرت‌رسیدن پوتین به‌ واسطه ابتکار عمل جیانگ زمین در توافق جولای ۲۰۰۱ مستحکم‌ شد.
تهدید مشترک؛ عامل هم‌گرایی
اگرچه روسیه و چین در تاریخ روابط خود همواره اختلافات مرزی و رقابت‌های سیاسی و ایدئولوژیک وجود داشته که سبب سردی و حتی قطع روابط شده است‌ اما همیشه وجود یک دشمن یا تهدید مشترک آنها را به هم‌گرایی رسانده است و این موضوع را فهم کرده‌اند که با توجه به رویکردشان در نظم منطقه‌ای و جهانی، هرگاه میان آنها اختلاف وجود داشته از سوی کشور یا قدرت سومی منافعشان مورد تهدید جدی قرار گرفته است. از همین رو طی یک دهه اخیر که از یک‌ سو سیاستِ گذار به شرق ایالات متحده برای مهار چین بسیار پررنگ شده و از سویی دیگر تقابل روسیه با غرب در مرزهای غربی‌اش به‌ویژه اوکراین جدی شده است، همکاری‌های مسکو و پکن تا حدی تعمیق یافت که تراز تجاری آنها در سال ۲۰۲۱ با وجود اپیدمی کرونا با ۳۵.۸ درصد افزایش به بیش از ۱۴۶ میلیارد دلار رسید.
واقعیت این است که مسکو و پکن نیز در موضوعات گوناگونی مانند قطب شمال با یکدیگر اختلافات بسیار جدی دارند‌ یا در موارد منطقه‌ای مانند قزاقستان در اوراسیا یا ایران در خاورمیانه رقابت جدی را برای کسب منافع حداکثری دنبال می‌کنند اما تجربه تاریخی به آنها آموخته که تنها در ائتلاف قدرتمند هستند و از این رو تعارض منافعشان را به‌ صورت نهفته دنبال کنند.

روس‌ها ضرب‌المثلی دارند که هر طور سال نو را جشن بگیری؛ همان‌گونه آن سال را سپری خواهی کرد، شاید از همین رو بود که ولادیمیر پوتین ترجیح داد در هفته نخست سال نو چینی، درست در بحبوحه بحران اوکراین به پکن سفر کند تا ۱۶ سند همکاری میان دو کشور امضا شود؛ از جمله قرارداد 10ساله دیگری برای تأمین گاز چین هم‌زمان با وخیم‌شدن روابط روسیه با غرب. به نظر می‌رسد این رویکرد را به نحوی دیگر نیز می‌توان در یادداشت پوتین که یک روز پیش از سفرش به پکن در خبرگزاری شینهوا منتشر شد نیز جست‌وجو کرد؛ آنجا که او اشاره می‌کند که به قول چینی‌ها، برنامه سال خود را باید در بهار تنظیم کرد و از این ‌رو دیدار با شی جین‌پینگ در این زمان [سال نو چینی] نمادین است و قرار است به‌ طور‌ کامل درباره موضوعات کلیدی گفت‌وگو کنیم.

روابط روسیه و چین از دوران تزاری تا امروز
اگر سری به پیشینه تاریخی روابط دیپلماتیک به ‌طور رسمی میان روسیه و چین بزنیم، به حدود چهارصد سال پیش یعنی زمان ایوان مخوف می‌رسیم؛ روابطی که از همان دوران میان روسیه تزاری و امپراتوری مینگ، فراز‌و‌نشیب‌هایی را تجربه کرد. گاهی مانند زمان الکساندر دوم که دولت مرکزی چین به دنبال جنگ دوم تریاک تضعیف شده بود، روسیه در سال ۱۸۵۸ بخش قابل‌توجهی از منطقه منچوری را از آن خود کرد و گاهی مانند دوران نیکولای دوم که ژاپن تهدید مشترک بود، این روابط به شکوفایی رسید.
گاهی این روابط میان سال‌های ۱۹۲۷ تا ۱۹۳۴ در زمان شوروی به‌ واسطه کودتای کانتون قطع شد و در برهه‌ای از زمان میان سال‌های ۱۹۴۵ تا ۱۹۴۹ شاهد نقش شوروی در به‌قدرت‌رسیدن مائو هستیم که نهایتا در اکتبر ۱۹۴۹ این شوروی است که یک روز پس از تأسیس جمهوری خلق چین به‌عنوان نخستین کشور آن را به رسمیت می‌شناسد. روابطی که بار دیگر در دوران خروشچف به واگرایی می‌رود و از سال ۱۹۶۴ بار دیگر به‌ طور‌ کامل قطع می‌شود و حتی دو کشور در سال ۱۹۶۹ یک درگیری مرزی را نیز تجربه می‌کنند. اما دهه پایانی عمر شوروی بار دیگر روابط به سمت هم‌گرایی پیش می‌رود؛ گورباچف در سال ۱۹۸۹ برای ترمیم روابط به پکن می‌رود و در دیدار با دنگ شیائوپینگ تأکید می‌کند که ما باید بدون درگیری‌شدن درمورد اختلافات ایدئولوژیک با توجه به روندی که در شوروی وجود دارد، با آرامش به توسعه روابط بیندیشیم.
نکته جالب اینجاست که در پاسخ به سفر گورباچف، هیئت چینی ۲۵ دسامبر ۱۹۹۱ وارد مسکو می‌شود که اگر سری به خاطرات تیان زنگ پی بزنیم، نوشته است که عصر آن روز در هتل اقامت داشتیم که از تلویزیون مشاهده کردیم گورباچوف متن استعفا را خواند و شوروی فروپاشید. هیئت چینی با شیائوپینگ گفت‌وگویی می‌کند و در ۲۷ دسامبر با الکساندر شوخین، معاون نخست‌وزیر دیدار می‌کند و از اعلام آمادگی چین برای به‌رسمیت‌شناختن روسیه در شورای امنیت سازمان ملل خبر می‌دهد تا عصر همان روز معاون جدید وزارت خارجه روسیه در ضیافت شامی یک پروتکل شش‌بندی درخصوص تنظیم روابط مسکو و پکن پیشنهاد کند. روابطی که با سفر بوریس یلتسین به‌عنوان نخستین رئیس‌جمهوری روسیه در سال ۱۹۹۲ به پکن گرم‌تر شد و با به‌قدرت‌رسیدن پوتین به‌ واسطه ابتکار عمل جیانگ زمین در توافق جولای ۲۰۰۱ مستحکم‌ شد.
تهدید مشترک؛ عامل هم‌گرایی
اگرچه روسیه و چین در تاریخ روابط خود همواره اختلافات مرزی و رقابت‌های سیاسی و ایدئولوژیک وجود داشته که سبب سردی و حتی قطع روابط شده است‌ اما همیشه وجود یک دشمن یا تهدید مشترک آنها را به هم‌گرایی رسانده است و این موضوع را فهم کرده‌اند که با توجه به رویکردشان در نظم منطقه‌ای و جهانی، هرگاه میان آنها اختلاف وجود داشته از سوی کشور یا قدرت سومی منافعشان مورد تهدید جدی قرار گرفته است. از همین رو طی یک دهه اخیر که از یک‌ سو سیاستِ گذار به شرق ایالات متحده برای مهار چین بسیار پررنگ شده و از سویی دیگر تقابل روسیه با غرب در مرزهای غربی‌اش به‌ویژه اوکراین جدی شده است، همکاری‌های مسکو و پکن تا حدی تعمیق یافت که تراز تجاری آنها در سال ۲۰۲۱ با وجود اپیدمی کرونا با ۳۵.۸ درصد افزایش به بیش از ۱۴۶ میلیارد دلار رسید.
واقعیت این است که مسکو و پکن نیز در موضوعات گوناگونی مانند قطب شمال با یکدیگر اختلافات بسیار جدی دارند‌ یا در موارد منطقه‌ای مانند قزاقستان در اوراسیا یا ایران در خاورمیانه رقابت جدی را برای کسب منافع حداکثری دنبال می‌کنند اما تجربه تاریخی به آنها آموخته که تنها در ائتلاف قدرتمند هستند و از این رو تعارض منافعشان را به‌ صورت نهفته دنبال کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.