|

بازسازی درونی

شرق: اوژن یونسکو از مهم‌ترین نمایش‌نامه‌نویسان قرن بیستم است و می‌توان او را بارزترین چهره تئاتر آوانگارد فرانسه دانست. یونسکو اگرچه به‌عنوان نمایش‌نامه‌نویس مشهور است؛ اما او در آغاز کارش را با نوشتن نمایش‌نامه شروع نکرد؛ بلکه شعر و نقد برای نشریات می‌نوشت. اولین نمایش‌نامه یونسکو در 40‌سالگی او نوشته شد و پس از آن او نمایش‌نامه‌هایی منتشر کرد که برخی از آنها از مهم‌ترین متون نمایشی قرن بیستم به شمار می‌روند. نشر بیدگل مدتی است که مجموعه‌ای را به آثار یونسکو اختصاص داده و تاکنون چندین عنوان در این مجموعه منتشر شده‌اند. «عابر هوایی» یکی از نمایش‌نامه‌های یونسکو است که مدتی پیش با ترجمه سحر داوری در نشر بیدگل به چاپ رسید و به‌تازگی چاپ دیگری از آن منتشر شده است.
در این نمایش‌نامه، آقای برانژه نویسنده و هنرمند تئاتر است که برای استراحت و فرار از کار به انگلستان آمده و در خانه‌ای پیش‌ساخته در میان علفزارها و بالای بلندی سرسبزی ساکن شده است. او به اینجا آمده تا با خانواده‌اش استراحت کند؛ اما یک خبرنگار برانژه را می‌بیند و می‌خواهد برای پر‌کردن ستونش چند سؤال از او بپرسد. برانژه ابتدا روی خوش نشان نمی‌دهد و می‌گوید برای استراحت به اینجا آمده و دیگر قصد ندارد که با روزنامه‌ها مصاحبه کند. با اصرار خبرنگار، برانژه می‌پذیرد که تنها به یک سؤال پاسخ دهد. پرسش خبرنگار این است که چه زمانی یک شاهکار جهانی از برانژه بر صحنه‌های جهانی اجرا می‌شود. پاسخی که برانژه به این سؤال می‌دهد، پرسش‌های دیگری در پی دارد و گفت‌وگوی این دو ادامه پیدا می‌کند. برانژه، برخلاف اغلب پاسخ‌های حاضر و آماده و کلیشه‌ای که در جواب این قبیل سؤال‌ها داده می‌شود، این پاسخ را می‌دهد یا درواقع این‌طور اعتراف می‌کند که همیشه می‌دانسته هیچ دلیلی برای نوشتن نداشته است. او می‌گوید که برای سال‌های طولانی گفتن اینکه چیزی برای گفتن وجود ندارد تا حدی تسکینش می‌داده؛ اما حالا به این موضوع واقعا یقین پیدا کرده است. و این دیگر نه یک یقین روشنفکرانه یا روانی، بلکه یک یقین عمیق یا به عبارت بهتر یک یقین فیزیولوژیک است که در پوست و گوشت و استخوان او نفوذ کرده است. او می‌گوید که کار ادبی و هنری دیگر برای او بازی نیست، بلکه در حکم گذرگاهی است که باید او را به چیز دیگری برساند؛ اما مسئله این است که گذرگاهی وجود ندارد و او به جای دیگر یا چیز دیگری نمی‌رسد.
خبرنگار از برانژه می‌پرسد که این گذرگاه باید به چه چیزی می‌رسید و برانژه می‌گوید که خودش هم نمی‌داند و اگر می‌دانست مسئله‌اش حل می‌شد. در نهایت خبرنگار می‌گوید که برانژه یک پیام برای خوانندگان بدهد و برانژه هم در پاسخ می‌گوید: «همه پیام‌ها داده شده‌ن. تا دلتون بخواد پیام دور و برتون ریخته. کافه‌ها و دفاتر روزنامه‌ها پرن از ادبای اشراق‌یافته‌ای که همه‌چی رو حل کرده‌ن. اونها کاملا به روزن. هیچ‌چیز آسون‌تر از یک پیام خودبه‌خودی نیست. خوش به حالشون. استنباطشون اینه که حق با تاریخه، در حالی که تاریخ جز اراجیف‌بافتن کار دیگه‌ای نمی‌کنه...». در‌حالی‌که برانژه در حال مطرح‌کردن ایده‌هایش درباره تاریخ و نظم مستقر و کار روشنفکری است، روزنامه‌نگار می‌گوید که ادعا می‌شود که او به دلیل ترس از رقبا است که تئاتر را رها کرده است. برانژه در برابر این حرف، بی‌آنکه از کوره در برود با خونسردی به صحبت‌هایش ادامه می‌دهد و از ضرورت «بازسازی درونی» می‌گوید و به انتقاد از نویسنده‌‌های امروزی می‌پردازد که فکر می‌کنند جلوتر از تاریخ هستند؛ در‌حالی‌که تاریخ آنها را پشت سر گذاشته است. برانژه در نهایت می‌گوید که از تئاتر، بازیگرها و حتی از زندگی خسته شده است: «تازه از خودم می‌پرسم آیا ادبیات و تئاتر به‌درستی می‌تونن آدم رو متوجه پیچیدگی عظیم واقعیت بکنن؟ آیا امروزه روز هنوز کسی می‌تونه دیگران رو یا خودش رو به وضوح درک بکنه؟ ما داریم کابوس وحشتناکی رو تجربه می‌کنیم. ادبیات هیچ وقت قدرت و برندگی و کشش زندگی رو نداشته؛ امروزه که دیگه کمتر. ادبیات، برای هم‌تراز‌بودن با زندگی، باید هزار بار هولناک‌تر و وحشتناک‌تر از اینها باشه. ادبیات هر قدر هم که هولناک باشه، فقط می‌تونه تصویر بسیار کم‌رنگ‌تر و بسیار ضعیف‌تری از هولناکی حقیقی ارائه بده و البته همین‌طور هم از واقعیت جادویی. ادبیات شناخت هم نیست، چون صرفا یک کلیشه‌ست: یعنی، خودش به صورت کلیشه درمی‌آد، به سرعت متحجر می‌شه؛ و بیان، به جای اینکه پیش بیفته، عقب می‌مونه. چه کار می‌شود کرد که ادبیات کاوش قابل توجهی بشه؟ حتی دنیای خیالی هم کافی نیست. واقعیت، اون واقعیتی که ادیبان فکور فکر می‌کنن که می‌تونن منعکس کنن یا بشناسن -و البته فقط فکور ادیب وجود داره- این جور واقعیت خیلی فراتر از تخیله؛ ضمیر آگاه دیگه حتی نمی‌تونه اون رو درک کنه...».

شرق: اوژن یونسکو از مهم‌ترین نمایش‌نامه‌نویسان قرن بیستم است و می‌توان او را بارزترین چهره تئاتر آوانگارد فرانسه دانست. یونسکو اگرچه به‌عنوان نمایش‌نامه‌نویس مشهور است؛ اما او در آغاز کارش را با نوشتن نمایش‌نامه شروع نکرد؛ بلکه شعر و نقد برای نشریات می‌نوشت. اولین نمایش‌نامه یونسکو در 40‌سالگی او نوشته شد و پس از آن او نمایش‌نامه‌هایی منتشر کرد که برخی از آنها از مهم‌ترین متون نمایشی قرن بیستم به شمار می‌روند. نشر بیدگل مدتی است که مجموعه‌ای را به آثار یونسکو اختصاص داده و تاکنون چندین عنوان در این مجموعه منتشر شده‌اند. «عابر هوایی» یکی از نمایش‌نامه‌های یونسکو است که مدتی پیش با ترجمه سحر داوری در نشر بیدگل به چاپ رسید و به‌تازگی چاپ دیگری از آن منتشر شده است.
در این نمایش‌نامه، آقای برانژه نویسنده و هنرمند تئاتر است که برای استراحت و فرار از کار به انگلستان آمده و در خانه‌ای پیش‌ساخته در میان علفزارها و بالای بلندی سرسبزی ساکن شده است. او به اینجا آمده تا با خانواده‌اش استراحت کند؛ اما یک خبرنگار برانژه را می‌بیند و می‌خواهد برای پر‌کردن ستونش چند سؤال از او بپرسد. برانژه ابتدا روی خوش نشان نمی‌دهد و می‌گوید برای استراحت به اینجا آمده و دیگر قصد ندارد که با روزنامه‌ها مصاحبه کند. با اصرار خبرنگار، برانژه می‌پذیرد که تنها به یک سؤال پاسخ دهد. پرسش خبرنگار این است که چه زمانی یک شاهکار جهانی از برانژه بر صحنه‌های جهانی اجرا می‌شود. پاسخی که برانژه به این سؤال می‌دهد، پرسش‌های دیگری در پی دارد و گفت‌وگوی این دو ادامه پیدا می‌کند. برانژه، برخلاف اغلب پاسخ‌های حاضر و آماده و کلیشه‌ای که در جواب این قبیل سؤال‌ها داده می‌شود، این پاسخ را می‌دهد یا درواقع این‌طور اعتراف می‌کند که همیشه می‌دانسته هیچ دلیلی برای نوشتن نداشته است. او می‌گوید که برای سال‌های طولانی گفتن اینکه چیزی برای گفتن وجود ندارد تا حدی تسکینش می‌داده؛ اما حالا به این موضوع واقعا یقین پیدا کرده است. و این دیگر نه یک یقین روشنفکرانه یا روانی، بلکه یک یقین عمیق یا به عبارت بهتر یک یقین فیزیولوژیک است که در پوست و گوشت و استخوان او نفوذ کرده است. او می‌گوید که کار ادبی و هنری دیگر برای او بازی نیست، بلکه در حکم گذرگاهی است که باید او را به چیز دیگری برساند؛ اما مسئله این است که گذرگاهی وجود ندارد و او به جای دیگر یا چیز دیگری نمی‌رسد.
خبرنگار از برانژه می‌پرسد که این گذرگاه باید به چه چیزی می‌رسید و برانژه می‌گوید که خودش هم نمی‌داند و اگر می‌دانست مسئله‌اش حل می‌شد. در نهایت خبرنگار می‌گوید که برانژه یک پیام برای خوانندگان بدهد و برانژه هم در پاسخ می‌گوید: «همه پیام‌ها داده شده‌ن. تا دلتون بخواد پیام دور و برتون ریخته. کافه‌ها و دفاتر روزنامه‌ها پرن از ادبای اشراق‌یافته‌ای که همه‌چی رو حل کرده‌ن. اونها کاملا به روزن. هیچ‌چیز آسون‌تر از یک پیام خودبه‌خودی نیست. خوش به حالشون. استنباطشون اینه که حق با تاریخه، در حالی که تاریخ جز اراجیف‌بافتن کار دیگه‌ای نمی‌کنه...». در‌حالی‌که برانژه در حال مطرح‌کردن ایده‌هایش درباره تاریخ و نظم مستقر و کار روشنفکری است، روزنامه‌نگار می‌گوید که ادعا می‌شود که او به دلیل ترس از رقبا است که تئاتر را رها کرده است. برانژه در برابر این حرف، بی‌آنکه از کوره در برود با خونسردی به صحبت‌هایش ادامه می‌دهد و از ضرورت «بازسازی درونی» می‌گوید و به انتقاد از نویسنده‌‌های امروزی می‌پردازد که فکر می‌کنند جلوتر از تاریخ هستند؛ در‌حالی‌که تاریخ آنها را پشت سر گذاشته است. برانژه در نهایت می‌گوید که از تئاتر، بازیگرها و حتی از زندگی خسته شده است: «تازه از خودم می‌پرسم آیا ادبیات و تئاتر به‌درستی می‌تونن آدم رو متوجه پیچیدگی عظیم واقعیت بکنن؟ آیا امروزه روز هنوز کسی می‌تونه دیگران رو یا خودش رو به وضوح درک بکنه؟ ما داریم کابوس وحشتناکی رو تجربه می‌کنیم. ادبیات هیچ وقت قدرت و برندگی و کشش زندگی رو نداشته؛ امروزه که دیگه کمتر. ادبیات، برای هم‌تراز‌بودن با زندگی، باید هزار بار هولناک‌تر و وحشتناک‌تر از اینها باشه. ادبیات هر قدر هم که هولناک باشه، فقط می‌تونه تصویر بسیار کم‌رنگ‌تر و بسیار ضعیف‌تری از هولناکی حقیقی ارائه بده و البته همین‌طور هم از واقعیت جادویی. ادبیات شناخت هم نیست، چون صرفا یک کلیشه‌ست: یعنی، خودش به صورت کلیشه درمی‌آد، به سرعت متحجر می‌شه؛ و بیان، به جای اینکه پیش بیفته، عقب می‌مونه. چه کار می‌شود کرد که ادبیات کاوش قابل توجهی بشه؟ حتی دنیای خیالی هم کافی نیست. واقعیت، اون واقعیتی که ادیبان فکور فکر می‌کنن که می‌تونن منعکس کنن یا بشناسن -و البته فقط فکور ادیب وجود داره- این جور واقعیت خیلی فراتر از تخیله؛ ضمیر آگاه دیگه حتی نمی‌تونه اون رو درک کنه...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.