|

روز تالاب‌ها، جوهری روی کاغذ

محمدرحیم مقدس*

«حمایت از تالاب‌ها برای مردم و طبیعت» شعار امسال روز جهانی تالاب‌هاست؛ شعاری که تلاش می‌کند در سالروز تصویب کنوانسیون رامسر، با یادآوری اهمیت حیاتی این پهنه‌های آبی برای مردم و کره زمین، سرمایه‌های مالی، انسانی و سیاسی را به سوی حفاظت از تالاب‌های در معرض خطر و احیای تالاب‌های تخریب‌شده سوق دهد. در طول 51 سالی که از تصویب این کنوانسیون می‌گذرد، تاکنون دوهزارو 435 سایت با مساحتی بیش از 250 میلیون هکتار در 172 کشور جهان در فهرست تالاب‌های با اهمیت بین‌المللی به ثبت رسیده‌اند. از این تعداد، 25 سایت با مساحتی نزدیک به 1.5 میلیون هکتار در چهار گوشه ایران قرار گرفته‌اند. متأسفانه اغلب این تالاب‌ها با خطرات گوناگونی دست به گریبان بوده و از هامون در جنوب شرق کشور تا دریاچه ارومیه در شمال غرب، هر‌کدام مشکلات مخصوص به خود را دارند. تالاب فریدون‌کنار با شکار بی‌رویه پرندگان مهاجر دست‌و‌پنجه‌ نرم می‌کند، تالاب انزلی درگیر ورود فاضلاب و از‌دست‌دادن عمق خود است، چشم گاوخونی خون می‌گرید، هامون چشم‌انتظار رهاسازی حقابه از بند کمال‌خان افغانستان است و دریاچه ارومیه همین حقابه را از وزارت نیرو طلب می‌کند. در‌این‌میان اگرچه گاه‌به‌گاه اخباری از تلاش‌ها برای حفاظت و احیای تالاب‌ها منتشر می‌شود؛ اما به نظر نمی‌رسد این اقدامات جواب‌گوی وضعیت بحرانی تالاب‌های کشور باشد. در یک نمونه، با وجود گذشت بیش از چهار سال از تصویب قانون حفاظت، احیا و مدیریت تالاب‌های کشور، ستاد ملی هماهنگی و مدیریت تالاب‌های کشور تاکنون تنها سه جلسه برگزار کرده که منجر به تصویب طرح جامع پنج‌ساله احیای تالاب‌های میانکاله و خلیج گرگان و طرح جامع هفت‌ساله احیای تالاب انزلی شده است. اگرچه چنین اقداماتی به نوبه خود قابل تقدیر است؛ اما تجربه گذشته نشان از آن دارد که بدون وجود اراده قوی و پیگیری مکرر، چنین برنامه‌هایی تنها بر روی کاغذ باقی مانده و بدون دستیابی به نتیجه‌ای ملموس، در نهایت با پاسخ «عدم تخصیص بودجه» مواجه خواهند شد. در نمونه‌ای دیگر، پروژه‌هایی که در طول هشت سال گذشته برای احیای دریاچه ارومیه به مرحله اجرا رسیده‌اند، اکنون با تغییر دولت به اغما رفته و حتی زمزمه‌هایی برای ساخت مجدد سدهای نیمه‌تمام در اطراف این دریاچه به گوش می‌رسد. روی دیگر این سکه، تجربه‌های موفقی است که در گوشه و کنار همین سرزمین، اگرچه با برخی کمبودها و کاستی‌ها، به دست آمده است. رونق‌گرفتن معیشت‌های جایگزین پایدار در تالاب کانی‌برازان در مهاباد و استقبال کشاورزان برای حفاظت از تالاب به جای خشک‌کردن آن و توسعه کشاورزی، یکی از این تجربیات است. همه این موارد، یادآوری همین نکته هستند که بهبود وضعیت تالاب‌های ایران، نیازمند فعال‌شدن ظرفیت‌ها و سرمایه‌های مالی، انسانی و سیاسی کشور است.

*کارشناس محیط‌ زیست تالاب‌ها

«حمایت از تالاب‌ها برای مردم و طبیعت» شعار امسال روز جهانی تالاب‌هاست؛ شعاری که تلاش می‌کند در سالروز تصویب کنوانسیون رامسر، با یادآوری اهمیت حیاتی این پهنه‌های آبی برای مردم و کره زمین، سرمایه‌های مالی، انسانی و سیاسی را به سوی حفاظت از تالاب‌های در معرض خطر و احیای تالاب‌های تخریب‌شده سوق دهد. در طول 51 سالی که از تصویب این کنوانسیون می‌گذرد، تاکنون دوهزارو 435 سایت با مساحتی بیش از 250 میلیون هکتار در 172 کشور جهان در فهرست تالاب‌های با اهمیت بین‌المللی به ثبت رسیده‌اند. از این تعداد، 25 سایت با مساحتی نزدیک به 1.5 میلیون هکتار در چهار گوشه ایران قرار گرفته‌اند. متأسفانه اغلب این تالاب‌ها با خطرات گوناگونی دست به گریبان بوده و از هامون در جنوب شرق کشور تا دریاچه ارومیه در شمال غرب، هر‌کدام مشکلات مخصوص به خود را دارند. تالاب فریدون‌کنار با شکار بی‌رویه پرندگان مهاجر دست‌و‌پنجه‌ نرم می‌کند، تالاب انزلی درگیر ورود فاضلاب و از‌دست‌دادن عمق خود است، چشم گاوخونی خون می‌گرید، هامون چشم‌انتظار رهاسازی حقابه از بند کمال‌خان افغانستان است و دریاچه ارومیه همین حقابه را از وزارت نیرو طلب می‌کند. در‌این‌میان اگرچه گاه‌به‌گاه اخباری از تلاش‌ها برای حفاظت و احیای تالاب‌ها منتشر می‌شود؛ اما به نظر نمی‌رسد این اقدامات جواب‌گوی وضعیت بحرانی تالاب‌های کشور باشد. در یک نمونه، با وجود گذشت بیش از چهار سال از تصویب قانون حفاظت، احیا و مدیریت تالاب‌های کشور، ستاد ملی هماهنگی و مدیریت تالاب‌های کشور تاکنون تنها سه جلسه برگزار کرده که منجر به تصویب طرح جامع پنج‌ساله احیای تالاب‌های میانکاله و خلیج گرگان و طرح جامع هفت‌ساله احیای تالاب انزلی شده است. اگرچه چنین اقداماتی به نوبه خود قابل تقدیر است؛ اما تجربه گذشته نشان از آن دارد که بدون وجود اراده قوی و پیگیری مکرر، چنین برنامه‌هایی تنها بر روی کاغذ باقی مانده و بدون دستیابی به نتیجه‌ای ملموس، در نهایت با پاسخ «عدم تخصیص بودجه» مواجه خواهند شد. در نمونه‌ای دیگر، پروژه‌هایی که در طول هشت سال گذشته برای احیای دریاچه ارومیه به مرحله اجرا رسیده‌اند، اکنون با تغییر دولت به اغما رفته و حتی زمزمه‌هایی برای ساخت مجدد سدهای نیمه‌تمام در اطراف این دریاچه به گوش می‌رسد. روی دیگر این سکه، تجربه‌های موفقی است که در گوشه و کنار همین سرزمین، اگرچه با برخی کمبودها و کاستی‌ها، به دست آمده است. رونق‌گرفتن معیشت‌های جایگزین پایدار در تالاب کانی‌برازان در مهاباد و استقبال کشاورزان برای حفاظت از تالاب به جای خشک‌کردن آن و توسعه کشاورزی، یکی از این تجربیات است. همه این موارد، یادآوری همین نکته هستند که بهبود وضعیت تالاب‌های ایران، نیازمند فعال‌شدن ظرفیت‌ها و سرمایه‌های مالی، انسانی و سیاسی کشور است.

*کارشناس محیط‌ زیست تالاب‌ها

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.