|

تک‌نوازی حروف در سمفونی کلمات

محمد فرخ

انسان امروز در مقایسه با اسلافش استفاده شلخته و سطحی و ناسازی از زبان دارد. از این منظر زبان به عنوان پرکاربردترین و مستعمل‌ترین عنصر ارتباطی میان انسان‌ها باید دائما بازتعریف شود و این شاعران هستند که به جایگاه زبان واقف‌اند و کلمه را در جای درست خود می‌نشانند. هایدگر زبان را خانه وجود می‌داند و معتقد است تنها کسانی که می‌توانند به «وجود» همچون لوگوس توجه کنند، حاکمان حقیقی واژگان هستند و آنان شاعران و متفکران‌اند. در دنیای امروز و با گسترش فضای مجازی و زبان تکنولوژیک و محاسبه‌گر، انسان از هستی و از خودش دور شده، هستی فراموش شده و انسان هم بی‌خانه شده است.
مجموعه‌شعر جدید مجتبی ویسی با عنوان «حرف‌های آتایا»، احضار حروف الفبا، کلمات مهجور و شاعران به کالبد شعر است: بدعتی در شعر امروز با مؤلفه‌های پست‌مدرن که مزین به بازی‌های زبانی و تناسبات فرمی و ارجاعات بینامتنی است. دغدغه‌های زبانی ویسی از مجموعه‌شعر اولش (بیدار بمانیم تا نقطه، ۱۳۸۲) تا پنجمین مجموعه‌شعر او (اتاقش اقیانوس، ۱۴۰۰) رو به فزونی بوده و در آخرین مجموعه به اوج می‌رسد، به طوری که می‌توان خوانشی زبان‌شناسانه از اشعار این مجموعه‌شعر داشت. هر قطعه شعر به آواشناسی و توصیف یکی از حروف الفبا می‌پردازد و کلمات مثل کاشی‌های یک بنای فاخر صفوی کلیتی متکثر را برمی‌سازند که بر وحدت «حروف آغازین کلمه‌ها» استوار است. پرداخت آواشناسانه حروف از ویژگی‌های شاخص این مجموعه‌شعر است. شاعر در توصیف صورت‌های خیالی حروف به سیمیاگری می‌ماند که به اسرار کلام دست یافته و می‌خواهد سرشت پنهان کلمات را عیان کند. هر حرف پس از ادا شدن همچون نغمه موسیقی به حرکت درمی‌آید، صورت کلامی‌اش شکل می‌گیرد و جهانی از معنا خلق می‌کند. ویتگنشتاین می‌گوید: «ادای یک واژه مانند نواختن شستی یک نت روی ردیف کلیدهای (پیانوی) تخیل است».
در مجموعه‌شعر حرف‌های آتایا کلمات مهجور کهن در پیوند با واژه‌های امروزی زبان فارسی قرار می‌گیرند، نشانه‌های زبانی کلاسیک بازخوانی و در متن مدرن به کار گرفته می‌شوند. این تمهید هوشمندانه دوباره ما را به پژوهش‌های فلسفی ویتگنشتاین بازمی‌گرداند، آنجا که می‌نویسد: «هر نشانه به تنهایی مرده می‌نماید. چه چیز به آن زندگی می‌بخشد؟ نشانه در کاربرد زنده است. آیا آنجا زندگی به آن دمیده می‌شود؟ یا کاربرد، زندگی آن است؟». ویسی در صورت‌بندی اولیه ساختمان شعر فرم کلی را مدنظر دارد و با کلماتی که با وسواس بسیار انتخاب می‌کند به ساختار مدنظرش دست می‌یابد. کلمات به ترتیب حروف الفبا احضار می‌شوند، گستره معنایی و کاربردشان یادآوری می‌شود، نشانه‌های مهجور به کار گرفته می‌شوند و حیات دوباره می‌یابند. به‌عنوان پیش‌متن تاریخی این مجموعه‌شعر می‌توان به یک ترکیب‌بندی از بیدل دهلوی اشاره کرد که از سی بند تشکیل شده و قافیه بندهای آن بر اساس ترتیب حروف الفباست و هر بند به حرفی اختصاص دارد.
شعر هستی‌اش را وامدار حرف و کلمه و شاعر است و شاعر به زعم هایدگر در کار استوار‌ساختن هستی با شعر است. هستی انسان با زبان تعین می‌یابد اما تفاوت است بین کارکرد عمومی زبان با زبان شاعرانه. زبان شاعرانه به دلیل دارا‌بودن معناهای ضمنی، نمادین‌تر و دارای گستره حسی وسیع‌تری است. میشل ریفاتر، نظریه‌پرداز فرانسوی، می‌گوید: «زبان شاعرانه با کاربرد زبان‌شناسانه عمومی متفاوت است و این همان چیزی است که خواننده غیرمتخصص نیز با غریزه به آن پی می‌برد». تفاوت اصلی این دو زبان در چگونگی به‌کار‌گیری و نحوه دلالت‌پردازی آنهاست، زیرا اگر زبان روزمره و جاری بر‌اساس دلالت‌های صریح و تک‌معنایی استوار گردیده، زبان شاعرانه، برعکس، بر پایه دلالت‌های ضمنی و چندمعنایی شکل گرفته است. این تفاوت در دلالت‌ها موجب تمایز نظام زبان روزمره از زبان شاعرانه می‌گردد.
در شعر، مواجهه با امر واقعی از رهگذر بیان نمادین (زبان و تصویر) صورت می‌پذیرد و این وجه مشترک شعر و رؤیاست. امر واقعی که آسیب‌زاست و به خودآگاهی درنمی‌آید در لفافه‌ای از زیبایی (تصاویر بدیع و ترکیب‌های جدید) عرضه می‌شود و در جان مخاطب می‌نشیند. در اشعار ویسی کلمه به‌عنوان ساختی در ساحت نمادین که امر واقعی را درونی کرده است بروز پیدا می‌کند، کلمات واقعیت را حمل می‌کنند و حروف به ذات خود بازمی‌گردند. او در ابتدای این مجموعه و اولین شعر به وزن کلمات اشاره می‌کند:
«گوش بسپارید به حرف‌ها
به قطره‌های «آ» تا «یا»
که آبشارند
به برف‌هایشان که سپید
ابرهایشان ملول
و آفتابشان که داغ می‌کند،
گدازه تازه‌شان از کهکشان
غوطه‌هایشان در اقیانوس،
و به وزنی که بالا
پایین می‌بردتان
موج می‌سازدتان...».
ویسی برای حروف و کلمه‌ها شخصیت قائل است و اغلب در سبک نوشتاری‌اش کلمه‌ای را از بند اصلی جدا می‌گذارد تا روی پای خود بایستد و مخاطب را با معنای خاص یک واژه رودررو می‌کند و این حاصل زیست زبانی این شاعر است طی سال‌هایی که دل‌مشغولی‌اش ترجمه متون ادبی و مطالعه شعر بوده است:
«مه در کوهستان جان می‌افروخت جانگداز...»
«چه شوریده حال بودم شیبا...»
«قیام کنم علیه خود قلندرخو...»
همچنین در فرم‌های بیانی می‌توان به این بند از شعر «ن» اشاره کرد که این‌چنین توصیف می‌شود:
«در دامانت که گنبدی واژگون است با تک‌ستاره‌اش...».
در این بند فرم توصیف از شکل حرف «ن» تبعیت می‌کند.
از دیگر ویژگی‌های این مجموعه‌شعر ادای دین به شاعران کلاسیک و معاصر با آوردن بیتی یا بخشی از شعر و توصیف شاعر در انتهای هر شعر است. در اینجا نیز شاهد صف‌آرایی کلمات در توصیف شاعران هستیم که بسیار جالب ‌توجه است. ویسی در انتهای شعر «ص» نیما را این‌چنین توصیف می‌کند:
و آن صنوبر و صاعقه، صفیر هر دو طبیعت، صف‌شکن، صاحب رأی و صانع، صباح شعر نو، نیمای یوش گفت:
«در خیال روزهای روشنم کز دست رفتندم/ من به روی آفتابم/ می‌برم در ساحت دریا نظاره...».
«حرف‌های آتایا» حاصل دغدغه‌های فرمی و زبانی مجتبی ویسی است و بافتار زبانی تازه‌ای را پیش‌روی مخاطب می‌گشاید. هریک از حروف الفبا به‌عنوان مبدأ شکل‌گیری دال‌ها، مدلول‌های متکثری را در خیال مجسم می‌کنند. این مجموعه سرشار از تصاویر خیالی، درس‌های ادبی و همچنین همنشینی با تاریخ شعر فارسی است.

انسان امروز در مقایسه با اسلافش استفاده شلخته و سطحی و ناسازی از زبان دارد. از این منظر زبان به عنوان پرکاربردترین و مستعمل‌ترین عنصر ارتباطی میان انسان‌ها باید دائما بازتعریف شود و این شاعران هستند که به جایگاه زبان واقف‌اند و کلمه را در جای درست خود می‌نشانند. هایدگر زبان را خانه وجود می‌داند و معتقد است تنها کسانی که می‌توانند به «وجود» همچون لوگوس توجه کنند، حاکمان حقیقی واژگان هستند و آنان شاعران و متفکران‌اند. در دنیای امروز و با گسترش فضای مجازی و زبان تکنولوژیک و محاسبه‌گر، انسان از هستی و از خودش دور شده، هستی فراموش شده و انسان هم بی‌خانه شده است.
مجموعه‌شعر جدید مجتبی ویسی با عنوان «حرف‌های آتایا»، احضار حروف الفبا، کلمات مهجور و شاعران به کالبد شعر است: بدعتی در شعر امروز با مؤلفه‌های پست‌مدرن که مزین به بازی‌های زبانی و تناسبات فرمی و ارجاعات بینامتنی است. دغدغه‌های زبانی ویسی از مجموعه‌شعر اولش (بیدار بمانیم تا نقطه، ۱۳۸۲) تا پنجمین مجموعه‌شعر او (اتاقش اقیانوس، ۱۴۰۰) رو به فزونی بوده و در آخرین مجموعه به اوج می‌رسد، به طوری که می‌توان خوانشی زبان‌شناسانه از اشعار این مجموعه‌شعر داشت. هر قطعه شعر به آواشناسی و توصیف یکی از حروف الفبا می‌پردازد و کلمات مثل کاشی‌های یک بنای فاخر صفوی کلیتی متکثر را برمی‌سازند که بر وحدت «حروف آغازین کلمه‌ها» استوار است. پرداخت آواشناسانه حروف از ویژگی‌های شاخص این مجموعه‌شعر است. شاعر در توصیف صورت‌های خیالی حروف به سیمیاگری می‌ماند که به اسرار کلام دست یافته و می‌خواهد سرشت پنهان کلمات را عیان کند. هر حرف پس از ادا شدن همچون نغمه موسیقی به حرکت درمی‌آید، صورت کلامی‌اش شکل می‌گیرد و جهانی از معنا خلق می‌کند. ویتگنشتاین می‌گوید: «ادای یک واژه مانند نواختن شستی یک نت روی ردیف کلیدهای (پیانوی) تخیل است».
در مجموعه‌شعر حرف‌های آتایا کلمات مهجور کهن در پیوند با واژه‌های امروزی زبان فارسی قرار می‌گیرند، نشانه‌های زبانی کلاسیک بازخوانی و در متن مدرن به کار گرفته می‌شوند. این تمهید هوشمندانه دوباره ما را به پژوهش‌های فلسفی ویتگنشتاین بازمی‌گرداند، آنجا که می‌نویسد: «هر نشانه به تنهایی مرده می‌نماید. چه چیز به آن زندگی می‌بخشد؟ نشانه در کاربرد زنده است. آیا آنجا زندگی به آن دمیده می‌شود؟ یا کاربرد، زندگی آن است؟». ویسی در صورت‌بندی اولیه ساختمان شعر فرم کلی را مدنظر دارد و با کلماتی که با وسواس بسیار انتخاب می‌کند به ساختار مدنظرش دست می‌یابد. کلمات به ترتیب حروف الفبا احضار می‌شوند، گستره معنایی و کاربردشان یادآوری می‌شود، نشانه‌های مهجور به کار گرفته می‌شوند و حیات دوباره می‌یابند. به‌عنوان پیش‌متن تاریخی این مجموعه‌شعر می‌توان به یک ترکیب‌بندی از بیدل دهلوی اشاره کرد که از سی بند تشکیل شده و قافیه بندهای آن بر اساس ترتیب حروف الفباست و هر بند به حرفی اختصاص دارد.
شعر هستی‌اش را وامدار حرف و کلمه و شاعر است و شاعر به زعم هایدگر در کار استوار‌ساختن هستی با شعر است. هستی انسان با زبان تعین می‌یابد اما تفاوت است بین کارکرد عمومی زبان با زبان شاعرانه. زبان شاعرانه به دلیل دارا‌بودن معناهای ضمنی، نمادین‌تر و دارای گستره حسی وسیع‌تری است. میشل ریفاتر، نظریه‌پرداز فرانسوی، می‌گوید: «زبان شاعرانه با کاربرد زبان‌شناسانه عمومی متفاوت است و این همان چیزی است که خواننده غیرمتخصص نیز با غریزه به آن پی می‌برد». تفاوت اصلی این دو زبان در چگونگی به‌کار‌گیری و نحوه دلالت‌پردازی آنهاست، زیرا اگر زبان روزمره و جاری بر‌اساس دلالت‌های صریح و تک‌معنایی استوار گردیده، زبان شاعرانه، برعکس، بر پایه دلالت‌های ضمنی و چندمعنایی شکل گرفته است. این تفاوت در دلالت‌ها موجب تمایز نظام زبان روزمره از زبان شاعرانه می‌گردد.
در شعر، مواجهه با امر واقعی از رهگذر بیان نمادین (زبان و تصویر) صورت می‌پذیرد و این وجه مشترک شعر و رؤیاست. امر واقعی که آسیب‌زاست و به خودآگاهی درنمی‌آید در لفافه‌ای از زیبایی (تصاویر بدیع و ترکیب‌های جدید) عرضه می‌شود و در جان مخاطب می‌نشیند. در اشعار ویسی کلمه به‌عنوان ساختی در ساحت نمادین که امر واقعی را درونی کرده است بروز پیدا می‌کند، کلمات واقعیت را حمل می‌کنند و حروف به ذات خود بازمی‌گردند. او در ابتدای این مجموعه و اولین شعر به وزن کلمات اشاره می‌کند:
«گوش بسپارید به حرف‌ها
به قطره‌های «آ» تا «یا»
که آبشارند
به برف‌هایشان که سپید
ابرهایشان ملول
و آفتابشان که داغ می‌کند،
گدازه تازه‌شان از کهکشان
غوطه‌هایشان در اقیانوس،
و به وزنی که بالا
پایین می‌بردتان
موج می‌سازدتان...».
ویسی برای حروف و کلمه‌ها شخصیت قائل است و اغلب در سبک نوشتاری‌اش کلمه‌ای را از بند اصلی جدا می‌گذارد تا روی پای خود بایستد و مخاطب را با معنای خاص یک واژه رودررو می‌کند و این حاصل زیست زبانی این شاعر است طی سال‌هایی که دل‌مشغولی‌اش ترجمه متون ادبی و مطالعه شعر بوده است:
«مه در کوهستان جان می‌افروخت جانگداز...»
«چه شوریده حال بودم شیبا...»
«قیام کنم علیه خود قلندرخو...»
همچنین در فرم‌های بیانی می‌توان به این بند از شعر «ن» اشاره کرد که این‌چنین توصیف می‌شود:
«در دامانت که گنبدی واژگون است با تک‌ستاره‌اش...».
در این بند فرم توصیف از شکل حرف «ن» تبعیت می‌کند.
از دیگر ویژگی‌های این مجموعه‌شعر ادای دین به شاعران کلاسیک و معاصر با آوردن بیتی یا بخشی از شعر و توصیف شاعر در انتهای هر شعر است. در اینجا نیز شاهد صف‌آرایی کلمات در توصیف شاعران هستیم که بسیار جالب ‌توجه است. ویسی در انتهای شعر «ص» نیما را این‌چنین توصیف می‌کند:
و آن صنوبر و صاعقه، صفیر هر دو طبیعت، صف‌شکن، صاحب رأی و صانع، صباح شعر نو، نیمای یوش گفت:
«در خیال روزهای روشنم کز دست رفتندم/ من به روی آفتابم/ می‌برم در ساحت دریا نظاره...».
«حرف‌های آتایا» حاصل دغدغه‌های فرمی و زبانی مجتبی ویسی است و بافتار زبانی تازه‌ای را پیش‌روی مخاطب می‌گشاید. هریک از حروف الفبا به‌عنوان مبدأ شکل‌گیری دال‌ها، مدلول‌های متکثری را در خیال مجسم می‌کنند. این مجموعه سرشار از تصاویر خیالی، درس‌های ادبی و همچنین همنشینی با تاریخ شعر فارسی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.