درباره فیلم «Pieces of a Woman»، از کونل مُنزو
شکفتن روی عکس
محمدعلی افتخاری: زن و مرد در انتظار تولد فرزندشان ساعات دشواری را سپری میکنند. زن اصرار دارد که نوزاد باید در خانه متولد شود. قابله امروزی، تمام تلاش خود را برای یک زایمان سالم به کار میبندد. اما انتظار تماشاگر، زن، مرد و قابله به ناامیدی ختم میشود. رابطه میان مرد و زن در مواجهه با مرگ ناگهانی نوزاد پایان میپذیرد. زن در مواجهه با خواسته مادرش قواعد دادگاه را دگرگون میکند و خطاکار را میبخشد. تنهایی زن و سلوک جعلی او با گرایش به بارورکردن هستههای سیب و یک تولد مبتنی به «بازگشت به اصل و ریشه» پایان میپذیرد. وقتی بومیان مناطق آفریقایی برای احیای دوباره زیست اسطورهای خود آیین و طبیعت را در جانبخشی به یک حضور ماورایی تقدیس میکنند، رفتار ایشان در نگاه باستانشناسان اسطورهیاب در پوششی از خرافهپرستی و انتظاری غیرحقیقی برای تولد دوباره زمین بازخوانی میشود. نگاه به ادوار متأخر مثل سنتهای قرون وسطایی در باب «تحمل رنج و مشقت، پیش از رسیدن به جهانی نو»، با تفاوتی اندک نیز چنین نگرشی را برای باستانشناسانِ اسطوره در پی دارد. در مقابل این مقاطع اجتماعی و بهویژه در برابر زیادهخواهی
چهرههاي نژادپرستی مثل هیتلر، نسخه تازهای برای کسب ماهیت نوین جهان دیکته میشود که مبتنی به پذیرفتن مرحلهای از نابودی حتمی جهان و سپس ورود به درکی متفاوت از منشأ وجودی انسان است. شخصیت اصلی فیلم «Pieces of a Woman» پس از انتخاب مقتدرانه برای دوری از یک مرد (بهعنوان نیرویی که لیبیدوی طبیعت را تکامل میبخشد)، تصمیم میگیرد که شکوفایی و زیست تازهای را با پناهآوردن به رشد تدریجی یک گیاه در دستان بخشندهاش تجربه کند. درواقع او نیاز خود به یک مرد را با پرچمی برافراشته منکر میشود. شاید کونل مونزو با این انتخاب توجه تماشاگر را به خواسته گروهی از فمینیستهای فعال برانگیزد اما شکاف عمیقی که در مراتب پیشرفت نظریه «تکوین هستی» نمایان است و کنشهای فرهنگی مثل «شکوفایی بهمثابه تصویر» را نیز شامل میشود که خواسته یا ناخواسته گریبان کنش مارتا را نیز گرفته است، نوعی بازگشت ناخواسته به رفتار معلمان قدیس قرون وسطا یا نظامیهای سینهچاک نژادپرست را هشدار میدهد. شاید در ظاهر این «بازگشت به اصل و ریشه» متفاوت جلوه کند اما نقص بیانی کونل مونزو در تصویرسازی فیلمنامه کاتا وبر برای برجستهسازی گفتمان رایج، آزادیخواهی زن
را به بهانهای برای رنگآمیزی کانسپت سودجویانه قواعد فرمایشی یک سینمای سرگرمیساز تقلیل میدهد و بهجای اینکه نسخه تازه نویسنده برای پوستانداختن جهان را مبتنی به گفتمانی نوین ارائه کند، سویههای انگارهایِ هستیشناسی را به نمایش میگذارد.
این تصویر مقابله بیانتهای دو نوع نگرش در مورد «پایان جهان» را یادآور میشود و در این میان گویی تفکر توتالیتر نازیسم درباره تولدی باشکوه قرار است سویههای کنایهآمیز فیلمنامه را صورت دهد که گویی همخوانی نزدیکی با سرگذشت کاتا وبر دارد؛ زندگی دشواری که یک قدرت نظامیِ خودکامه با تفکیک رنگ و نژاد آدمیان، در قلعهای آتشین و جهنمی فراهم کرد. با تفاوتی اندک، آنچه این نگرش ضدانسانی را به آشوبی جهانی تبدیل کرد، ادامه اندیشههای قرون وسطایی در باب تکوین عالم بود. در دستگاه فکری هیتلر و همراهانش برای وقوع پالایشی شگرف و دستیابی به جهانی نو، شیفتگانِ پیشوا باید دورهای از رنج و سختی را سپری میکردند. اگرچه این دوران ممکن بود دهشتناک و آزاردهنده باشد و کورههای آتشین برای نابودی زنان و مردان و کودکان برافروخته شود و سیاهی جنگ، فرماندهانِ نظامی را به سر حد جنون برساند اما جهانی پاک و زمینی بهشتی در انتظار برگزیدگان بود که دیر یا زود دوران دوزخین جنگ را در بهاری دلانگیز میپوشاند. در گذار از این تفکر خودکامه، سده بیستم نوعی تاریخ اخلاقیِ مبتنی بر نیستانگاری را برگزید. این واکنش جبری، چالش دیرپای دو تفکر متفاوت
نسبت به پوستاندازی جهان و شکفتن در کالبدی تازه را دوباره زنده کرد. رویکرد نخستین، آمیخته با نگاهی ماورایی به هستی، نابودی زمین را ابتدای راه تبلوری روحافزا میپنداشت. در مقابل، نسخهای بهظاهر تازه اما بهمراتب سنتیتر ارائه شد که «بازگشت به اصل و ریشه» را در قالبی وجودشناسانه عرضه کرد. این رویکرد به تصور جدایی از هرگونه تفکر ارتجاعی، جهان غرب را در آستانه پذیرش یک هماندیشی بدیع در دگرگونی سرنوشت انسان میپنداشت. به همین دلیل ریخت اجتماعی مستعمرات اروپا (مناطقی که گرایش به آیین و طبیعت در زیست اجتماعیشان امری عادی است)، همواره قرون وسطایی خوانده میشود و در مقابل، کیفیت نگرش متفکرین حوزه اسطورهشناسی در غرب با پیشکشیدن گزارههایی مانند «انهدام زبان و بیان هنری» و «دستیابی به جوهر باروری و شکوفاییِ ماده»، بهعنوان جایگزینی برای رهایی از دوزخ دنیا و استقلال آدمی ستایش میشود. آنچه در اندیشه جمعیِ ادوار سنتی این بحران وجود دارد، در مراتب مختلف نظریهپردازی و همینطور رفتار خونخواهانه حکومتهای فاشیستی به خوبی دیده میشود و نقطه ابهامی ندارد اما در مورد ساختمان فکری نوین، سرگشتگی و تناقض بسیاری دیده
میشود که فیلم «Pieces of a Woman» و سوءتفاهم فرهنگیِ کونل مونزو، این آشفتگی را بهخوبی نشان میدهد.
تکثیر روایتهای دردآلود در قالب پیرنگهای هالیوودی و بهواسطه کنش هنرپیشههای جذاب، استفاده مکرر و بیدلیل از عناصر طبیعی و تأکید به رابطه انسان و طبیعت در یک ساخت روایی و بصری هیجانی، بیان هنری سینما در صورتبندی یک زیباشناسی منحصربهفرد را به نوعی کلیشهسازی سوق میدهد. در اینجا احتیاط اینگمار برگمان و روبر برسون در نشاندادن عناصر طبیعی و همچنین در نمونههای تازهتر، تلاش آنگلا شانلک در فیلم «در خانه بودم اما...» برای ایجاد سازمندی عناصر طبیعی با سرگذشت شخصیت اصلی فیلم و حتی کموکاستیهای دلپذیر فیلم «آغاز» در زاویه دید صادقانه دئا کولومبگاشویلی وقتی که با بیانی شخصی یانا را به چشماندازهای طبیعی میسپارد، مثالزدنی است. منظور این نیست که این نمونهها حد نهایت زیباشناسی سینما را صورت دادهاند بلکه سرگشتگی کونل مونزو در مواجهه با بیان هنری ناشناختهای مدنظر است که گویی با خواستههای شخصی نویسنده در تضاد است. پیداست که الگوهای روایی رایج در کمپانیهای سرگرمیساز نمیتواند رنج مارتا و ضرورت پناهبردن او به تنهایی را صورتی هستیشناسانه ببخشد.
ساختمان پیرنگ این نقص بیانی را بهخوبی آشکار میکند. ورود تماشاگر به زندگی مارتا از طریق یک افتتاحیه طولانی آغاز میشود که ردپای شیوهپردازی کارگردان در فیلمهای قبلیاش مثل «خدای سفید» در آن دیده میشود. اما دخالت ناخواسته همان فرمولهای یادشده در طراحی فیلمنامه اجازه نمیدهد که الگوی منحصربهفردی برای نمایش درد مارتا سامان یابد. اینجاست که توالی رویدادها در پیرنگ در نموداری گیج و بههمریخته مارتا را به اینسو و آنسو میکشد. درواقع مارتای کاتا وبر با تواناییهایی که از جنبشهای فمینیستی اتخاذ کرده، تنها قادر است که در سه بخش کلی به روایت فیلم «Pieces of a Woman» نفوذ کند (این سه بخش میتواند بهعنوان سه صحنه از یک سکانس در نظر گرفته شود) تکه اول، لحظه زایمان خانگی مارتاست که حضور هالیوودیِ مرد، روایت نویسنده از وضعیت مارتا را به یک درام هیجانانگیز تبدیل میکند. بخش دوم، کنکاش مارتا در مواجهه با کیفیت حضور قابله در گسترش ایده «تولد» و ایستادگی مقتدرانه او برای بخشش است که در اینجا نیز شخصیت مادر و شورای خانوادگی و خردهپیرنگِ رابطه وکیل و شان، این موقعیت را از دست کاتا وبر بیرون میکشد و در اختیار
بازی عروسکهای سخنگوی کونل مونزو قرار میدهد. بخش سوم، گرایش زن به هستههای سیب است که با توجه به آنچه پیش از این انتخاب زیباشناسانه روی داده است (شکست شان بهعنوان مردی که از زندگی مشترک با مارتا تنها جسم او را نیاز دارد، جدایی زن و مرد، تأکید مبهم کارگردان به نهاد دادگاه و عدم اتخاذ رویکردی انتقادی نسبت به مسئله قضاوت، اشاره مبهم به ساخت تدریجی پل آهنین، مقابله زن با مادر و خانواده)، این زیرمتن هستیشناسانه، قادر نیست جنبههایی از کانسپت «تولد دوباره» یا «ویرانکردن دنیای خویش و آمادهسازی جهان برای شکوفاییِ نوین» را عینی کند. پس زوائدی که این سکانسِ سه صحنهای را آشفته میکند و بهراحتی موقعیت آزادی را از زندگی نمایشیِ مارتا چنگ میزند، فیلم را در ادامه روایتهای مکرر از جنبشهای فمینیستی به کلیشهسازی دچار میکند. بدیهی است که هر روایتی از زندگی شخصیتهایی مثل مارتا و هرگونه نگرشی به حقوق پایمالشده زنان در جوامع کنونی نمیتواند در مقام دفاع و ستایش قرار بگیرد. اگر چنین باشد، باید پشتیبانی سودجویانه نتفلیکس از این فیلم را نیز نوعی حمایت فمینیستی در نظر گرفت. بنابراین با وجود اینکه تلاش کاتا وبر و
کونل مونزو در فیلم «Pieces of a Woman» برای ایجاد ارتباط نزدیک تماشاگر و مارتا تحسینبرانگیز است اما این محصول هزاررنگ نمونه روشنی است از تکثیر روایتهای جعلی درباره حقوق زنان که نهتنها خواسته «مادران مجرد» را بیارزش نشان میدهد بلکه زمینه لازم برای مستعملساختن روایتهای نوین و زیست اجتماعی شخصیتی مثل مارتا را فراهم میکند.
محمدعلی افتخاری: زن و مرد در انتظار تولد فرزندشان ساعات دشواری را سپری میکنند. زن اصرار دارد که نوزاد باید در خانه متولد شود. قابله امروزی، تمام تلاش خود را برای یک زایمان سالم به کار میبندد. اما انتظار تماشاگر، زن، مرد و قابله به ناامیدی ختم میشود. رابطه میان مرد و زن در مواجهه با مرگ ناگهانی نوزاد پایان میپذیرد. زن در مواجهه با خواسته مادرش قواعد دادگاه را دگرگون میکند و خطاکار را میبخشد. تنهایی زن و سلوک جعلی او با گرایش به بارورکردن هستههای سیب و یک تولد مبتنی به «بازگشت به اصل و ریشه» پایان میپذیرد. وقتی بومیان مناطق آفریقایی برای احیای دوباره زیست اسطورهای خود آیین و طبیعت را در جانبخشی به یک حضور ماورایی تقدیس میکنند، رفتار ایشان در نگاه باستانشناسان اسطورهیاب در پوششی از خرافهپرستی و انتظاری غیرحقیقی برای تولد دوباره زمین بازخوانی میشود. نگاه به ادوار متأخر مثل سنتهای قرون وسطایی در باب «تحمل رنج و مشقت، پیش از رسیدن به جهانی نو»، با تفاوتی اندک نیز چنین نگرشی را برای باستانشناسانِ اسطوره در پی دارد. در مقابل این مقاطع اجتماعی و بهویژه در برابر زیادهخواهی
چهرههاي نژادپرستی مثل هیتلر، نسخه تازهای برای کسب ماهیت نوین جهان دیکته میشود که مبتنی به پذیرفتن مرحلهای از نابودی حتمی جهان و سپس ورود به درکی متفاوت از منشأ وجودی انسان است. شخصیت اصلی فیلم «Pieces of a Woman» پس از انتخاب مقتدرانه برای دوری از یک مرد (بهعنوان نیرویی که لیبیدوی طبیعت را تکامل میبخشد)، تصمیم میگیرد که شکوفایی و زیست تازهای را با پناهآوردن به رشد تدریجی یک گیاه در دستان بخشندهاش تجربه کند. درواقع او نیاز خود به یک مرد را با پرچمی برافراشته منکر میشود. شاید کونل مونزو با این انتخاب توجه تماشاگر را به خواسته گروهی از فمینیستهای فعال برانگیزد اما شکاف عمیقی که در مراتب پیشرفت نظریه «تکوین هستی» نمایان است و کنشهای فرهنگی مثل «شکوفایی بهمثابه تصویر» را نیز شامل میشود که خواسته یا ناخواسته گریبان کنش مارتا را نیز گرفته است، نوعی بازگشت ناخواسته به رفتار معلمان قدیس قرون وسطا یا نظامیهای سینهچاک نژادپرست را هشدار میدهد. شاید در ظاهر این «بازگشت به اصل و ریشه» متفاوت جلوه کند اما نقص بیانی کونل مونزو در تصویرسازی فیلمنامه کاتا وبر برای برجستهسازی گفتمان رایج، آزادیخواهی زن
را به بهانهای برای رنگآمیزی کانسپت سودجویانه قواعد فرمایشی یک سینمای سرگرمیساز تقلیل میدهد و بهجای اینکه نسخه تازه نویسنده برای پوستانداختن جهان را مبتنی به گفتمانی نوین ارائه کند، سویههای انگارهایِ هستیشناسی را به نمایش میگذارد.
این تصویر مقابله بیانتهای دو نوع نگرش در مورد «پایان جهان» را یادآور میشود و در این میان گویی تفکر توتالیتر نازیسم درباره تولدی باشکوه قرار است سویههای کنایهآمیز فیلمنامه را صورت دهد که گویی همخوانی نزدیکی با سرگذشت کاتا وبر دارد؛ زندگی دشواری که یک قدرت نظامیِ خودکامه با تفکیک رنگ و نژاد آدمیان، در قلعهای آتشین و جهنمی فراهم کرد. با تفاوتی اندک، آنچه این نگرش ضدانسانی را به آشوبی جهانی تبدیل کرد، ادامه اندیشههای قرون وسطایی در باب تکوین عالم بود. در دستگاه فکری هیتلر و همراهانش برای وقوع پالایشی شگرف و دستیابی به جهانی نو، شیفتگانِ پیشوا باید دورهای از رنج و سختی را سپری میکردند. اگرچه این دوران ممکن بود دهشتناک و آزاردهنده باشد و کورههای آتشین برای نابودی زنان و مردان و کودکان برافروخته شود و سیاهی جنگ، فرماندهانِ نظامی را به سر حد جنون برساند اما جهانی پاک و زمینی بهشتی در انتظار برگزیدگان بود که دیر یا زود دوران دوزخین جنگ را در بهاری دلانگیز میپوشاند. در گذار از این تفکر خودکامه، سده بیستم نوعی تاریخ اخلاقیِ مبتنی بر نیستانگاری را برگزید. این واکنش جبری، چالش دیرپای دو تفکر متفاوت
نسبت به پوستاندازی جهان و شکفتن در کالبدی تازه را دوباره زنده کرد. رویکرد نخستین، آمیخته با نگاهی ماورایی به هستی، نابودی زمین را ابتدای راه تبلوری روحافزا میپنداشت. در مقابل، نسخهای بهظاهر تازه اما بهمراتب سنتیتر ارائه شد که «بازگشت به اصل و ریشه» را در قالبی وجودشناسانه عرضه کرد. این رویکرد به تصور جدایی از هرگونه تفکر ارتجاعی، جهان غرب را در آستانه پذیرش یک هماندیشی بدیع در دگرگونی سرنوشت انسان میپنداشت. به همین دلیل ریخت اجتماعی مستعمرات اروپا (مناطقی که گرایش به آیین و طبیعت در زیست اجتماعیشان امری عادی است)، همواره قرون وسطایی خوانده میشود و در مقابل، کیفیت نگرش متفکرین حوزه اسطورهشناسی در غرب با پیشکشیدن گزارههایی مانند «انهدام زبان و بیان هنری» و «دستیابی به جوهر باروری و شکوفاییِ ماده»، بهعنوان جایگزینی برای رهایی از دوزخ دنیا و استقلال آدمی ستایش میشود. آنچه در اندیشه جمعیِ ادوار سنتی این بحران وجود دارد، در مراتب مختلف نظریهپردازی و همینطور رفتار خونخواهانه حکومتهای فاشیستی به خوبی دیده میشود و نقطه ابهامی ندارد اما در مورد ساختمان فکری نوین، سرگشتگی و تناقض بسیاری دیده
میشود که فیلم «Pieces of a Woman» و سوءتفاهم فرهنگیِ کونل مونزو، این آشفتگی را بهخوبی نشان میدهد.
تکثیر روایتهای دردآلود در قالب پیرنگهای هالیوودی و بهواسطه کنش هنرپیشههای جذاب، استفاده مکرر و بیدلیل از عناصر طبیعی و تأکید به رابطه انسان و طبیعت در یک ساخت روایی و بصری هیجانی، بیان هنری سینما در صورتبندی یک زیباشناسی منحصربهفرد را به نوعی کلیشهسازی سوق میدهد. در اینجا احتیاط اینگمار برگمان و روبر برسون در نشاندادن عناصر طبیعی و همچنین در نمونههای تازهتر، تلاش آنگلا شانلک در فیلم «در خانه بودم اما...» برای ایجاد سازمندی عناصر طبیعی با سرگذشت شخصیت اصلی فیلم و حتی کموکاستیهای دلپذیر فیلم «آغاز» در زاویه دید صادقانه دئا کولومبگاشویلی وقتی که با بیانی شخصی یانا را به چشماندازهای طبیعی میسپارد، مثالزدنی است. منظور این نیست که این نمونهها حد نهایت زیباشناسی سینما را صورت دادهاند بلکه سرگشتگی کونل مونزو در مواجهه با بیان هنری ناشناختهای مدنظر است که گویی با خواستههای شخصی نویسنده در تضاد است. پیداست که الگوهای روایی رایج در کمپانیهای سرگرمیساز نمیتواند رنج مارتا و ضرورت پناهبردن او به تنهایی را صورتی هستیشناسانه ببخشد.
ساختمان پیرنگ این نقص بیانی را بهخوبی آشکار میکند. ورود تماشاگر به زندگی مارتا از طریق یک افتتاحیه طولانی آغاز میشود که ردپای شیوهپردازی کارگردان در فیلمهای قبلیاش مثل «خدای سفید» در آن دیده میشود. اما دخالت ناخواسته همان فرمولهای یادشده در طراحی فیلمنامه اجازه نمیدهد که الگوی منحصربهفردی برای نمایش درد مارتا سامان یابد. اینجاست که توالی رویدادها در پیرنگ در نموداری گیج و بههمریخته مارتا را به اینسو و آنسو میکشد. درواقع مارتای کاتا وبر با تواناییهایی که از جنبشهای فمینیستی اتخاذ کرده، تنها قادر است که در سه بخش کلی به روایت فیلم «Pieces of a Woman» نفوذ کند (این سه بخش میتواند بهعنوان سه صحنه از یک سکانس در نظر گرفته شود) تکه اول، لحظه زایمان خانگی مارتاست که حضور هالیوودیِ مرد، روایت نویسنده از وضعیت مارتا را به یک درام هیجانانگیز تبدیل میکند. بخش دوم، کنکاش مارتا در مواجهه با کیفیت حضور قابله در گسترش ایده «تولد» و ایستادگی مقتدرانه او برای بخشش است که در اینجا نیز شخصیت مادر و شورای خانوادگی و خردهپیرنگِ رابطه وکیل و شان، این موقعیت را از دست کاتا وبر بیرون میکشد و در اختیار
بازی عروسکهای سخنگوی کونل مونزو قرار میدهد. بخش سوم، گرایش زن به هستههای سیب است که با توجه به آنچه پیش از این انتخاب زیباشناسانه روی داده است (شکست شان بهعنوان مردی که از زندگی مشترک با مارتا تنها جسم او را نیاز دارد، جدایی زن و مرد، تأکید مبهم کارگردان به نهاد دادگاه و عدم اتخاذ رویکردی انتقادی نسبت به مسئله قضاوت، اشاره مبهم به ساخت تدریجی پل آهنین، مقابله زن با مادر و خانواده)، این زیرمتن هستیشناسانه، قادر نیست جنبههایی از کانسپت «تولد دوباره» یا «ویرانکردن دنیای خویش و آمادهسازی جهان برای شکوفاییِ نوین» را عینی کند. پس زوائدی که این سکانسِ سه صحنهای را آشفته میکند و بهراحتی موقعیت آزادی را از زندگی نمایشیِ مارتا چنگ میزند، فیلم را در ادامه روایتهای مکرر از جنبشهای فمینیستی به کلیشهسازی دچار میکند. بدیهی است که هر روایتی از زندگی شخصیتهایی مثل مارتا و هرگونه نگرشی به حقوق پایمالشده زنان در جوامع کنونی نمیتواند در مقام دفاع و ستایش قرار بگیرد. اگر چنین باشد، باید پشتیبانی سودجویانه نتفلیکس از این فیلم را نیز نوعی حمایت فمینیستی در نظر گرفت. بنابراین با وجود اینکه تلاش کاتا وبر و
کونل مونزو در فیلم «Pieces of a Woman» برای ایجاد ارتباط نزدیک تماشاگر و مارتا تحسینبرانگیز است اما این محصول هزاررنگ نمونه روشنی است از تکثیر روایتهای جعلی درباره حقوق زنان که نهتنها خواسته «مادران مجرد» را بیارزش نشان میدهد بلکه زمینه لازم برای مستعملساختن روایتهای نوین و زیست اجتماعی شخصیتی مثل مارتا را فراهم میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.