|

ضرورت حفظ دکتر رضا امیدی

ادای دین دانشگاه به جامعه

فاطمه مقدسی . جلال کریمیان

کسانی که دهه 80 دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران را تجربه کرده‌اند، می‌دانند که گفتمان غالب در فضای آن دهه علوم اجتماعی دانشکده، گفتمان فرهنگ بود و کمتر کلاس و درسی به مسئله نابرابری و سیاست‌گذاری برای رفع نابرابری می‌پرداخت و اگر هم پرداخته می‌شد در مفهوم آسیب‌شناسانه و پاتولوژیک آن بود. غفلت از پدیده نابرابری و یکه‌تازی افراطی نظریه فرهنگی به‌خصوص در دانشگاه تهران، علوم اجتماعی را در دایره مسائل طبقه متوسط محصور کرده بود. تحلیل انتقادی نابرابری جذابیت چندانی در گفتمان رایج علوم اجتماعی رسمی ایران در آن دوره نداشت و حوزه‌ای چون سیاست‌گذاری اجتماعی در حاشیه و مهجور بود. وقتی در پایان دهه 80 از دانشکده فارغ‌التحصیل شدیم، تجربه آکادمیک ما، در محضر استادان گرانمایه علوم اجتماعی هیچ ربط و نسبتی با اینجا و اکنون ایران نداشت. در اوایل دهه ۹۰ بود که رضا امیدی را شناختیم؛ دانش‌آموخته‌ای در علوم اجتماعی که محوریت کارهایش فقر و نابرابری بود و توأمان هم فعالیت مدنی داشت و هم در بخشی از بدنه دولت آموخته‌هایش را به زبان سیاست‌گذاری ترجمه می‌کرد. برای ما که به تازگی کنشگری اجتماعی را آغاز کرده بودیم و از حضور در دانشگاه ناامید بودیم، امیدی به تنها نقطه روشن برای ماندن در دانشگاه تبدیل شد و می‌دانیم که این فقط تجربه ما نبود و از آن روز برای بسیاری همچون ما، ارتباط با امیدی الهام‌بخش و روشنگر بود. جذب‌شدن امیدی در دانشگاه در ابتدای دهه 90، اتفاقی مبارک بود. در این دهه و به‌خصوص در پنج سال اخیر فعالیت‌های پژوهشی و اجرائی امیدی از معدود کنش‌های دانشگاهی بود که طنینی اجتماعی پیدا کرد و در فضای سیاست‌گذاری و کنشگری اجتماعی خریدار داشت. به همین سبب، ازدست‌دادن امیدی ضایعه‌ای برای دانشگاه تهران و البته علوم اجتماعی دانشگاهی است. امیدی از چند جهت نقطه عطفی در جذب‌های صورت‌گرفته در چند سال اخیر دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران به شمار می‌رفت:
1. او تنها نظریه‌های نابرابری را تکرار نمی‌کرد، بلکه به پشتوانه دانش و تجربه‌اش در اقتصاد و بودجه‌ریزی، آمار و داده‌های اقتصادی را برای تبیین روندهای گسترنده نابرابری و همچنین توصیف دقیق‌تر پدیده نابرابری در کشور به کار می‌گرفت. تحلیل آمار و ارقام برای گفتن از نابرابری و بهره‌بردن از آخرین یافته‌های جهانی لازمه ایجاد جریانی اصیل در حوزه عدالت‌خواهی است و این کاری است که امیدی شاخص‌ترین چهره آن است.
2. امیدی برخلاف بسیاری از استادان جذب‌شده در دانشکده، چهره مستقلی بود. او در دولت روحانی از معدود استادانی بود که انتقادهای تندش به سیاست‌های رفاهی دولت را چه در درون دولت و از طریق مذاکره و چه در عرصه عمومی پیوسته مطرح می‌کرد و ترسی از ملامت‌ها نداشت. یکی از شجاعت‌های علمی او در ماجرای افزایش قیمت بنزین رخ داد؛ جایی که او به‌صراحت و در جلسات حضوری حکمرانان کشور را از عواقب آن بر حذر داشت.
3. قرابت تجربه اجرائی و سیاستی دکتر امیدی در مهم‌ترین نهادهای سیاست‌گذاری کشور، از سازمان برنامه و بودجه گرفته تا وزارت کار و رفاه اجتماعی، با فعالیت علمی و آکادمیک او نقطه قوت اصلی دکتر امیدی است. شاید در میان استادان علوم اجتماعی، کمتر نمونه‌ای می‌توان پیدا کرد که تا این اندازه فعالیت‌های نظری و اجرائی‌اش پیوند داشته و در هر دو حوزه تسلط کافی داشته باشد.
4. امیدی جزء معدود استادانی است که با وجود دسترسی و امکان استفاده از رانت پژوهش در دولت قبل، به جای استفاده شخصی، بدون مزد و منت بستری برای فعالیت پژوهشی بسیاری از دانشجویان فراهم کرد و در بسیاری پژوهش‌ها، علی‌رغم همکاری و اثربخشی، کمتر نامی از خود آورد.
5. شیوه تدریس امیدی در همین مدت اندک حضورش در دانشگاه، به‌روز‌بودن، همه‌شمول‌بودن، معطوف به میدان بودن و پیگیری‌اش برای فعال‌کردن همه دانشجویان می‌توانست، نمونه بسیاری خوبی از یک شیوه تدریس پویا باشد.
متأسفانه تجربه نشان می‌دهد تصمیم‌گیران در کشور کمتر پذیرای توصیه‌هایی این‌چنینی هستند. قطعا برای کسی مانند امیدی، نبودن در دانشگاه به معنای دست‌شستن از حیات علمی و اجتماعی نیست، او فعالیت‌هایش در عرصه عمومی و دستگاه‌های برنامه‌ریز را برای پژوهش و روشنگری در موضوع نابرابری ادامه خواهد داد. این دانشگاه است که باید در جست‌وجوی کسی همچون او باشد تا بتواند بخشی از دِین خود برای طرح مسائل واقعی جامعه در فضای علمی را ادا کند. فقدان امیدی، لطمه‌ای بزرگ برای آینده و اکنون دانشگاه خواهد بود.

کسانی که دهه 80 دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران را تجربه کرده‌اند، می‌دانند که گفتمان غالب در فضای آن دهه علوم اجتماعی دانشکده، گفتمان فرهنگ بود و کمتر کلاس و درسی به مسئله نابرابری و سیاست‌گذاری برای رفع نابرابری می‌پرداخت و اگر هم پرداخته می‌شد در مفهوم آسیب‌شناسانه و پاتولوژیک آن بود. غفلت از پدیده نابرابری و یکه‌تازی افراطی نظریه فرهنگی به‌خصوص در دانشگاه تهران، علوم اجتماعی را در دایره مسائل طبقه متوسط محصور کرده بود. تحلیل انتقادی نابرابری جذابیت چندانی در گفتمان رایج علوم اجتماعی رسمی ایران در آن دوره نداشت و حوزه‌ای چون سیاست‌گذاری اجتماعی در حاشیه و مهجور بود. وقتی در پایان دهه 80 از دانشکده فارغ‌التحصیل شدیم، تجربه آکادمیک ما، در محضر استادان گرانمایه علوم اجتماعی هیچ ربط و نسبتی با اینجا و اکنون ایران نداشت. در اوایل دهه ۹۰ بود که رضا امیدی را شناختیم؛ دانش‌آموخته‌ای در علوم اجتماعی که محوریت کارهایش فقر و نابرابری بود و توأمان هم فعالیت مدنی داشت و هم در بخشی از بدنه دولت آموخته‌هایش را به زبان سیاست‌گذاری ترجمه می‌کرد. برای ما که به تازگی کنشگری اجتماعی را آغاز کرده بودیم و از حضور در دانشگاه ناامید بودیم، امیدی به تنها نقطه روشن برای ماندن در دانشگاه تبدیل شد و می‌دانیم که این فقط تجربه ما نبود و از آن روز برای بسیاری همچون ما، ارتباط با امیدی الهام‌بخش و روشنگر بود. جذب‌شدن امیدی در دانشگاه در ابتدای دهه 90، اتفاقی مبارک بود. در این دهه و به‌خصوص در پنج سال اخیر فعالیت‌های پژوهشی و اجرائی امیدی از معدود کنش‌های دانشگاهی بود که طنینی اجتماعی پیدا کرد و در فضای سیاست‌گذاری و کنشگری اجتماعی خریدار داشت. به همین سبب، ازدست‌دادن امیدی ضایعه‌ای برای دانشگاه تهران و البته علوم اجتماعی دانشگاهی است. امیدی از چند جهت نقطه عطفی در جذب‌های صورت‌گرفته در چند سال اخیر دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران به شمار می‌رفت:
1. او تنها نظریه‌های نابرابری را تکرار نمی‌کرد، بلکه به پشتوانه دانش و تجربه‌اش در اقتصاد و بودجه‌ریزی، آمار و داده‌های اقتصادی را برای تبیین روندهای گسترنده نابرابری و همچنین توصیف دقیق‌تر پدیده نابرابری در کشور به کار می‌گرفت. تحلیل آمار و ارقام برای گفتن از نابرابری و بهره‌بردن از آخرین یافته‌های جهانی لازمه ایجاد جریانی اصیل در حوزه عدالت‌خواهی است و این کاری است که امیدی شاخص‌ترین چهره آن است.
2. امیدی برخلاف بسیاری از استادان جذب‌شده در دانشکده، چهره مستقلی بود. او در دولت روحانی از معدود استادانی بود که انتقادهای تندش به سیاست‌های رفاهی دولت را چه در درون دولت و از طریق مذاکره و چه در عرصه عمومی پیوسته مطرح می‌کرد و ترسی از ملامت‌ها نداشت. یکی از شجاعت‌های علمی او در ماجرای افزایش قیمت بنزین رخ داد؛ جایی که او به‌صراحت و در جلسات حضوری حکمرانان کشور را از عواقب آن بر حذر داشت.
3. قرابت تجربه اجرائی و سیاستی دکتر امیدی در مهم‌ترین نهادهای سیاست‌گذاری کشور، از سازمان برنامه و بودجه گرفته تا وزارت کار و رفاه اجتماعی، با فعالیت علمی و آکادمیک او نقطه قوت اصلی دکتر امیدی است. شاید در میان استادان علوم اجتماعی، کمتر نمونه‌ای می‌توان پیدا کرد که تا این اندازه فعالیت‌های نظری و اجرائی‌اش پیوند داشته و در هر دو حوزه تسلط کافی داشته باشد.
4. امیدی جزء معدود استادانی است که با وجود دسترسی و امکان استفاده از رانت پژوهش در دولت قبل، به جای استفاده شخصی، بدون مزد و منت بستری برای فعالیت پژوهشی بسیاری از دانشجویان فراهم کرد و در بسیاری پژوهش‌ها، علی‌رغم همکاری و اثربخشی، کمتر نامی از خود آورد.
5. شیوه تدریس امیدی در همین مدت اندک حضورش در دانشگاه، به‌روز‌بودن، همه‌شمول‌بودن، معطوف به میدان بودن و پیگیری‌اش برای فعال‌کردن همه دانشجویان می‌توانست، نمونه بسیاری خوبی از یک شیوه تدریس پویا باشد.
متأسفانه تجربه نشان می‌دهد تصمیم‌گیران در کشور کمتر پذیرای توصیه‌هایی این‌چنینی هستند. قطعا برای کسی مانند امیدی، نبودن در دانشگاه به معنای دست‌شستن از حیات علمی و اجتماعی نیست، او فعالیت‌هایش در عرصه عمومی و دستگاه‌های برنامه‌ریز را برای پژوهش و روشنگری در موضوع نابرابری ادامه خواهد داد. این دانشگاه است که باید در جست‌وجوی کسی همچون او باشد تا بتواند بخشی از دِین خود برای طرح مسائل واقعی جامعه در فضای علمی را ادا کند. فقدان امیدی، لطمه‌ای بزرگ برای آینده و اکنون دانشگاه خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.