سیاست خارجی ایران و منطقهگرایی
شرق: اخیرا کتابی با عنوان «سیاست خارجی ایران و منطقهگرایی»/ فرصتها و چالشهای ایران در منطقه غرب آسیا و آسیای جنوب غربی، به نویسندگی دکتر محمدجعفر جوادی ارجمند به چاپ رسیده است. پیشتر کتابهای زیادی از این نویسنده در حوزه روابط بینالملل به چاپ رسیده. کتاب جدید او را انتشارات میزان به چاپ رسانده است. کتاب شامل پنج فصل است. فصل اول به کلیات (ضرورتها و بایستههای شناخت قدرت منطقهای ایران و همچنین مروری بر ادبیات منطقهگرایی و سیاست خارجی ایران در غرب آسیا) اشاره شده، فصل دوم «منطقهگرایی در روابط بینالملل و سیاست خارجی»، فصل سوم «منطقهگرایی در آسیا»، فصل چهارم «سیاست خارجی ایران و منطقهگرایی در غرب آسیا» و فصل پنجم «رویکرد فرهنگی - تمدنی و سیاست خارجی ایران در منطقه آسیای جنوب غربی» نام گرفته است.
منطقهگرایی یکی از مباحث مهم رهیافت سیاست خارجی دولتها و رشته مطالعات منطقهای دانشگاههای جهان است. اهمیت موضوع کتاب «سیاست خارجی ایران و منطقهگرایی» از چند جهت میتواند مورد بحث قرار گیرد. منطقهگرایی بهعنوان رشد همگرایی اجتماعی و روندهای تعامل غیرمستقیم اقتصادی و اجتماعی است که در فرایند آن آگاهی و هویت منطقهای و همکاری بیندولتی منطقهای، همگرایی منطقهای و انسجام منطقهای صورت میگیرد. ازجمله موارد مهم دیگر، تحول مفهوم قدرت بهویژه قدرت نرمافزاری دولتها و سایر بازیگران غیردولتی در منطقهگرایی است. باید به این نکته توجه کرد که تبدیلشدن به قدرت منطقهای دارای ماهیت نرمافزارانه نیز هست؛ یعنی بخشی از مؤلفههای قدرت در نظام بینالمللی غیرمادی، هنجاری و ایدئولوژیک است و همین موضوع موجب شده است که در مباحث روابط بینالملل در توازن قدرت به هر دو مقوله موازنه ساختاری و هنجاری توجه شود. قدرت منطقهای را نهفقط یک ساختار سلسلهمراتبی مبتنی بر کنترل و برتری، بلکه آن را باید نوعی توانایی هویتی و رابطهای دانست. منطقهگرایی را باید بهصورت چندبعدی که شامل تاریخ، چشمانداز جهانیشدن و نگرش به آینده
است، مشاهده کرد. منطقهگرایی حرکت و جنبشی است که تحول در رشد اقتصادی، انتقال اجتماعی، توزیع مجدد قدرت و رنسانس فرهنگی و تضمینهای امنیتی را به دنبال دارد. منطقهگرایی بهعنوان یکی از شاخههای مجموعه رشته علوم سیاسی و روابط بینالملل قرار دارد و البته در یک نگاه کلیتر در حوزه علوم اجتماعی قرار میگیرد. علوم اجتماعی در مسیر فهم و تبیین رفتارها با چهار معضل روبهرو بوده است؛ اول اینکه چگونه در گذر زمان، هم تداوم و هم تغییر را در درون جوامع لحاظ کند؛ دوم آنکه چگونه ارتباط بین تغییرات در سطح خرد و کلان را تبیین کند؛ معضل سوم اینکه چگونه بین تصمیمهای فردی و رفتار جمعی یک جامعه هماهنگی ایجاد کند و معضل آخر به رابطه بین واقعیتها و دادههای خام جهان اجتماعی و نحوه تفسیر آنها از طرف افراد بازمیگردد. اهمیت قدرت و هستیشناسی نیز یکی از ابعاد مهم منطقهگرایی در روابط بینالملل است. به تعبیر «جوزف نای»، قدرت امروزه میان کشورها از نظر الگویی شبیه به بازی شطرنج پیچیده سهبعدی است. در بالای صفحه و رأس، قدرت نظامی و بهصورت تکقطبی است؛ اما در وسط صفحه شطرنج، قدرت اقتصادی میان دولتها تقسیم شده است؛ با نمایندگی آمریکا،
اروپا و ژاپن که بخش اعظم بهرهوری اقتصاد جهان را داراست. البته چین برخلاف نظر جوزف نای، که قدرت چهارم مهم دنیاست، در سالهای اخیر تبدیل به دومین قدرت اقتصاد جهان شده است. در صحنه اقتصادی آمریکا هژمون نیست و بهعنوان یک رقیب مطرح است؛ اما در پایین صفحه شطرنج، قلمرو روابط فراملی است و بازیگرانی را شامل میشود که بیرون از کنترل حکومت پا را فراتر از مرزها میگذارند. این قلمرو، همچنین شامل تهدیدات زیستمحیطی مانند بیماریهای فراگیر و تغییرات آبوهوایی میشود که میتواند مانند جنگهای بزرگ آسیب وارد کند. بسیاری از چالشهای امنیتی نیز از همین پایین صفحه شطرنج ظهور میکند.
درواقع پیچیدگی پدیده قدرت، نظام بینالملل بعد از دوره جنگ سرد را دچار تحول اساسی و ماهوی کرده است. ویژگیهای نظام بینالملل درحال انتقال شامل موارد زیر است:
1ـ انتقال نظام بینالملل نهچندان صلحآمیز، مداوم و پیچیده،
2ـ بازیگران تکثرگرا و تنوعگرا،
3ـ اصلاحات و تنظیم مجدد قوانین و سازوکارها،
4 - نقش قدرتهای نوظهور.
هریک از ویژگیهای فوق به نوعی در ساحت کلی منطقهگرایی قابل مشاهده است.
بهطورکلی، چند پرسش اساسی به تعبیر «مایکل اسمیت» که درباره مسائل جهانی مطرح میشود، درمورد منطقهگرایی نیز قابل طرح است: اولا، گستره یا قلمرو منطقهگرایی تا کجاست؟ ثانیا، اضطرار یا شدت منطقهگرایی چه میزان است؟ ثالثا، برجستگی و نمود منطقهگرایی چقدر است؟ رابعا، مرکزیت یا موقعیت منطقهگرایی چگونه است؟ اینها پرسشهایی است که در طول کتاب مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
بحث سیاست خارجی ایران با رویکرد منطقهگرایی از مباحث بسیار راهبردی در ایران است که تاکنون کمتر به آن پرداخته شده. واقعیت این است که جمهوری اسلامی ایران ظرفیتها و ابزارهای مادی و معنوی مورد نیاز برای تبدیلشدن به قدرت منطقهای را داراست؛ بهویژه آنکه این فرصتها با انگیزههای مضاعف و معطوف به برتری همهجانبه در منطقه همراه شده است. از نگاه تحلیلگران خارجی، ایران یک قدرت منطقهای در غرب آسیاست که در فصول مختلف کتاب مورد بررسی قرار گرفته است.
شرق: اخیرا کتابی با عنوان «سیاست خارجی ایران و منطقهگرایی»/ فرصتها و چالشهای ایران در منطقه غرب آسیا و آسیای جنوب غربی، به نویسندگی دکتر محمدجعفر جوادی ارجمند به چاپ رسیده است. پیشتر کتابهای زیادی از این نویسنده در حوزه روابط بینالملل به چاپ رسیده. کتاب جدید او را انتشارات میزان به چاپ رسانده است. کتاب شامل پنج فصل است. فصل اول به کلیات (ضرورتها و بایستههای شناخت قدرت منطقهای ایران و همچنین مروری بر ادبیات منطقهگرایی و سیاست خارجی ایران در غرب آسیا) اشاره شده، فصل دوم «منطقهگرایی در روابط بینالملل و سیاست خارجی»، فصل سوم «منطقهگرایی در آسیا»، فصل چهارم «سیاست خارجی ایران و منطقهگرایی در غرب آسیا» و فصل پنجم «رویکرد فرهنگی - تمدنی و سیاست خارجی ایران در منطقه آسیای جنوب غربی» نام گرفته است.
منطقهگرایی یکی از مباحث مهم رهیافت سیاست خارجی دولتها و رشته مطالعات منطقهای دانشگاههای جهان است. اهمیت موضوع کتاب «سیاست خارجی ایران و منطقهگرایی» از چند جهت میتواند مورد بحث قرار گیرد. منطقهگرایی بهعنوان رشد همگرایی اجتماعی و روندهای تعامل غیرمستقیم اقتصادی و اجتماعی است که در فرایند آن آگاهی و هویت منطقهای و همکاری بیندولتی منطقهای، همگرایی منطقهای و انسجام منطقهای صورت میگیرد. ازجمله موارد مهم دیگر، تحول مفهوم قدرت بهویژه قدرت نرمافزاری دولتها و سایر بازیگران غیردولتی در منطقهگرایی است. باید به این نکته توجه کرد که تبدیلشدن به قدرت منطقهای دارای ماهیت نرمافزارانه نیز هست؛ یعنی بخشی از مؤلفههای قدرت در نظام بینالمللی غیرمادی، هنجاری و ایدئولوژیک است و همین موضوع موجب شده است که در مباحث روابط بینالملل در توازن قدرت به هر دو مقوله موازنه ساختاری و هنجاری توجه شود. قدرت منطقهای را نهفقط یک ساختار سلسلهمراتبی مبتنی بر کنترل و برتری، بلکه آن را باید نوعی توانایی هویتی و رابطهای دانست. منطقهگرایی را باید بهصورت چندبعدی که شامل تاریخ، چشمانداز جهانیشدن و نگرش به آینده
است، مشاهده کرد. منطقهگرایی حرکت و جنبشی است که تحول در رشد اقتصادی، انتقال اجتماعی، توزیع مجدد قدرت و رنسانس فرهنگی و تضمینهای امنیتی را به دنبال دارد. منطقهگرایی بهعنوان یکی از شاخههای مجموعه رشته علوم سیاسی و روابط بینالملل قرار دارد و البته در یک نگاه کلیتر در حوزه علوم اجتماعی قرار میگیرد. علوم اجتماعی در مسیر فهم و تبیین رفتارها با چهار معضل روبهرو بوده است؛ اول اینکه چگونه در گذر زمان، هم تداوم و هم تغییر را در درون جوامع لحاظ کند؛ دوم آنکه چگونه ارتباط بین تغییرات در سطح خرد و کلان را تبیین کند؛ معضل سوم اینکه چگونه بین تصمیمهای فردی و رفتار جمعی یک جامعه هماهنگی ایجاد کند و معضل آخر به رابطه بین واقعیتها و دادههای خام جهان اجتماعی و نحوه تفسیر آنها از طرف افراد بازمیگردد. اهمیت قدرت و هستیشناسی نیز یکی از ابعاد مهم منطقهگرایی در روابط بینالملل است. به تعبیر «جوزف نای»، قدرت امروزه میان کشورها از نظر الگویی شبیه به بازی شطرنج پیچیده سهبعدی است. در بالای صفحه و رأس، قدرت نظامی و بهصورت تکقطبی است؛ اما در وسط صفحه شطرنج، قدرت اقتصادی میان دولتها تقسیم شده است؛ با نمایندگی آمریکا،
اروپا و ژاپن که بخش اعظم بهرهوری اقتصاد جهان را داراست. البته چین برخلاف نظر جوزف نای، که قدرت چهارم مهم دنیاست، در سالهای اخیر تبدیل به دومین قدرت اقتصاد جهان شده است. در صحنه اقتصادی آمریکا هژمون نیست و بهعنوان یک رقیب مطرح است؛ اما در پایین صفحه شطرنج، قلمرو روابط فراملی است و بازیگرانی را شامل میشود که بیرون از کنترل حکومت پا را فراتر از مرزها میگذارند. این قلمرو، همچنین شامل تهدیدات زیستمحیطی مانند بیماریهای فراگیر و تغییرات آبوهوایی میشود که میتواند مانند جنگهای بزرگ آسیب وارد کند. بسیاری از چالشهای امنیتی نیز از همین پایین صفحه شطرنج ظهور میکند.
درواقع پیچیدگی پدیده قدرت، نظام بینالملل بعد از دوره جنگ سرد را دچار تحول اساسی و ماهوی کرده است. ویژگیهای نظام بینالملل درحال انتقال شامل موارد زیر است:
1ـ انتقال نظام بینالملل نهچندان صلحآمیز، مداوم و پیچیده،
2ـ بازیگران تکثرگرا و تنوعگرا،
3ـ اصلاحات و تنظیم مجدد قوانین و سازوکارها،
4 - نقش قدرتهای نوظهور.
هریک از ویژگیهای فوق به نوعی در ساحت کلی منطقهگرایی قابل مشاهده است.
بهطورکلی، چند پرسش اساسی به تعبیر «مایکل اسمیت» که درباره مسائل جهانی مطرح میشود، درمورد منطقهگرایی نیز قابل طرح است: اولا، گستره یا قلمرو منطقهگرایی تا کجاست؟ ثانیا، اضطرار یا شدت منطقهگرایی چه میزان است؟ ثالثا، برجستگی و نمود منطقهگرایی چقدر است؟ رابعا، مرکزیت یا موقعیت منطقهگرایی چگونه است؟ اینها پرسشهایی است که در طول کتاب مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
بحث سیاست خارجی ایران با رویکرد منطقهگرایی از مباحث بسیار راهبردی در ایران است که تاکنون کمتر به آن پرداخته شده. واقعیت این است که جمهوری اسلامی ایران ظرفیتها و ابزارهای مادی و معنوی مورد نیاز برای تبدیلشدن به قدرت منطقهای را داراست؛ بهویژه آنکه این فرصتها با انگیزههای مضاعف و معطوف به برتری همهجانبه در منطقه همراه شده است. از نگاه تحلیلگران خارجی، ایران یک قدرت منطقهای در غرب آسیاست که در فصول مختلف کتاب مورد بررسی قرار گرفته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.