|

ایبسن و آشوب‌های ذهنی چهل‌سالگی

شرق: «پرگنت»، دوازدهمین اثر هنریک ایبسن، نمایش‌نامه‌ای در پنج پرده است که در سال 1867 منتشر شد. چند سال پیش این نمایش‌نامه با ترجمه بهزاد قادری به فارسی منتشر شده بود و به‌تازگی چاپ تازه‌ای از آن در نشر بیدگل منتشر شده است. «پرگنت» اثری است که به قول قادری، مُهر دوران سخت و نفس‌گیر زندگی آدمی، یعنی آشوب‌های ذهنی در آستانه چهل‌سالگی را بر پیشانی دارد.
قادری در این ترجمه‌اش به سیاق دیگر ترجمه‌هایش، مقدمه‌ای طولانی و دقیق درباره این اثر نوشته که در درک و فهم خود متن بسیار راه‌گشاست. او در بخشی از مقدمه‌اش درباره این نمایش‌نامه نوشته: «پرگنت، همانند دیگر استعمارگران اروپایی، میل سلطه‌گری‌اش را زیر پوشش آبادانی بیان و آزادسازی مردم آن پنهان می‌کند؛ اما این آزادسازی هرگز به معنای یکسان‌سازی نیست. در گفتمان استعماری، سرزمین مستعمره به هیئت زن توصیف می‌شود؛ زنی که باید بر آن تسلط یافت. در پرگنت، آنیترا چنین نقشی دارد. پرگنت او را دختر حوا می‌داند، کسی که طبق سنت باید بر او چیره شود. آیا آنچه در پرده چهارم می‌گذرد، بازتاب اندیشه خود ایبسن است؟ آیا او نیز همانند گوته اروپامدار پیرو مدرنیته است؟ درست است که پر مانند استعمارگران سخن می‌گوید؛ اما ایبسن او را چنان با آمیزه طنز می‌پردازد که خودش می‌تواند از او فاصله بگیرد. به طور مثال، هنگامی که پرگنت درباره مستعمره‌اش می‌اندیشد، چنان سخن می‌گوید که اندیشه‌اش ریشخند می‌شود: توی هر سرزمینی، ندای آزادی سر می‌دهند... اما ایبسن دو سال پس از نوشتن پرگنت برای شرکت در مراسم افتتاح کانال سوئز به مصر دعوت شد. او در یادداشت‌هایش درباره جامعه مصر و اوضاع سیاسی آنجا نظر داد و پذیرفت که چنین جوامعی باید دگرگون شوند. با این همه یادآور شد برای بیداری این قوم تنها یک حکومت مطلقه است که می‌تواند به چنین دگرگونی‌هایی دست یابد. نه نظامی استوار بر شالوده مردم‌سالاری». همان‌طورکه اشاره شد،‌ «پرگنت» در پنج پرده روایت می‌شود. در پرده اول پِر که جوانی بیست‌ساله است پس از غیبتی چند‌روزه و با دستانی خالی به مزرعه و نزد مادرش بازمی‌گردد. او در پاسخ به اعتراض مادرش داستانی درباره شکار گوزن می‌گوید و ذهن مادرش را مشغول می‌کند. کمی بعد مادرش پی به دروغ‌گویی او می‌برد و او را سرزنش می‌کند. در ادامه پِر درگیر ماجرایی می‌شود که مجبور می‌شود خود را گم‌وگور کند. در یکی از وقایع نمایش، او با زنی آشنا می‌شود که به قلمرو جن‌ها تعلق دارد و ماجراهایی دیگر از طریق این آشنایی رخ می‌دهد. قادری درباره نوع مواجهه ایبسن با شخصیتی افسانه‌ای نوشته: «اگر پرگنتِ افسانه‌ها انسانی پایین‌تر از آد‌م‌های متوسط، سست‌عنصر و به‌اصطلاح الکی‌خوش بوده، پرگنتِ ایبسن دربست چنین آدمی نیست. ایبسن این چهره را چنان پرداخته که نشانه‌های آدم بلندپرواز و حتی بسیار سرتر از آدم‌های متوسط نروژ در او هویدا باشد. او مدام به گذشته و تبار بزرگش اشاره می‌کند، نشان می‌دهد که آدم بافرهنگی است؛ زیرا از نویسندگان و آثار بسیاری نقل می‌کند؛ هرچند نقل‌قول‌هایش را همیشه به نفع خودش تحریف می‌کند. این بخش از هستی او با تلاش پیرامون عادی‌جلوه‌دادن تنبلی و تن‌پروری‌اش و پنهان‌شدن در نقل دست‌وپا‌ شکسته عباراتی از انجیل و ضرب‌المثل‌های گوناگون نهفته است؛ اما پِر دمادم به یاد آن بزرگی و بلندمنشی می‌افتد. یکی از نشانه‌های پویایی این چهره نیز همین است. براند، از بیرون و از بالا به جامعه نروژ می‌نگرد و آنها را مشتی ماهی‌گیر توسری‌‌خور گمراه مفلس می‌بیند؛ پر از میان همین توده برمی‌خیزد، راه‌وچاه زندگی را تجربه می‌کند و حتی عاقبت، به مفهومی، رستگار نیز می‌شود».
ایبسن درباره ترجمه این اثرش گفته بود که اگر این نمایش‌نامه به شعر ترجمه نشود، همان بهتر که اصلا ترجمه نشود. ترجمه‌های این اثر نیز شامل طیف گسترده‌ای از نثر تا شعر سپید و مثنوی بوده است. بهزاد قادری درباره زبان این اثر با پژوهشگران بسیاری مشورت کرده و در نهایت تصمیم گرفته است که در ترجمه‌اش به دنبال ساختن زبانی نزدیک به نظم نباشد؛ چون به قول خودش از حشو و زواید هراس داشته است. ازاین‌رو او براساس جریان نمایش‌نامه، کلامی آهنگین برای این ترجمه انتخاب کرده است: «اصولا یک ویژگی زبان عادی و مردمی، سادگی و موزونی آن است: زبانی نزدیک به محاوره؛ اما نه عامیانه. در سه پرده اول، چنین زبانی به‌خوبی پیش می‌رود؛ اما در پرده چهار فضا به‌گونه‌ای تغییر می‌یابد که از آن زبان دیگر خبری نیست. در اینجا متن با زبان مشتی سرمایه‌دار کاسب‌کار دنیادیده و فرصت‌طلب آغاز می‌شود».

شرق: «پرگنت»، دوازدهمین اثر هنریک ایبسن، نمایش‌نامه‌ای در پنج پرده است که در سال 1867 منتشر شد. چند سال پیش این نمایش‌نامه با ترجمه بهزاد قادری به فارسی منتشر شده بود و به‌تازگی چاپ تازه‌ای از آن در نشر بیدگل منتشر شده است. «پرگنت» اثری است که به قول قادری، مُهر دوران سخت و نفس‌گیر زندگی آدمی، یعنی آشوب‌های ذهنی در آستانه چهل‌سالگی را بر پیشانی دارد.
قادری در این ترجمه‌اش به سیاق دیگر ترجمه‌هایش، مقدمه‌ای طولانی و دقیق درباره این اثر نوشته که در درک و فهم خود متن بسیار راه‌گشاست. او در بخشی از مقدمه‌اش درباره این نمایش‌نامه نوشته: «پرگنت، همانند دیگر استعمارگران اروپایی، میل سلطه‌گری‌اش را زیر پوشش آبادانی بیان و آزادسازی مردم آن پنهان می‌کند؛ اما این آزادسازی هرگز به معنای یکسان‌سازی نیست. در گفتمان استعماری، سرزمین مستعمره به هیئت زن توصیف می‌شود؛ زنی که باید بر آن تسلط یافت. در پرگنت، آنیترا چنین نقشی دارد. پرگنت او را دختر حوا می‌داند، کسی که طبق سنت باید بر او چیره شود. آیا آنچه در پرده چهارم می‌گذرد، بازتاب اندیشه خود ایبسن است؟ آیا او نیز همانند گوته اروپامدار پیرو مدرنیته است؟ درست است که پر مانند استعمارگران سخن می‌گوید؛ اما ایبسن او را چنان با آمیزه طنز می‌پردازد که خودش می‌تواند از او فاصله بگیرد. به طور مثال، هنگامی که پرگنت درباره مستعمره‌اش می‌اندیشد، چنان سخن می‌گوید که اندیشه‌اش ریشخند می‌شود: توی هر سرزمینی، ندای آزادی سر می‌دهند... اما ایبسن دو سال پس از نوشتن پرگنت برای شرکت در مراسم افتتاح کانال سوئز به مصر دعوت شد. او در یادداشت‌هایش درباره جامعه مصر و اوضاع سیاسی آنجا نظر داد و پذیرفت که چنین جوامعی باید دگرگون شوند. با این همه یادآور شد برای بیداری این قوم تنها یک حکومت مطلقه است که می‌تواند به چنین دگرگونی‌هایی دست یابد. نه نظامی استوار بر شالوده مردم‌سالاری». همان‌طورکه اشاره شد،‌ «پرگنت» در پنج پرده روایت می‌شود. در پرده اول پِر که جوانی بیست‌ساله است پس از غیبتی چند‌روزه و با دستانی خالی به مزرعه و نزد مادرش بازمی‌گردد. او در پاسخ به اعتراض مادرش داستانی درباره شکار گوزن می‌گوید و ذهن مادرش را مشغول می‌کند. کمی بعد مادرش پی به دروغ‌گویی او می‌برد و او را سرزنش می‌کند. در ادامه پِر درگیر ماجرایی می‌شود که مجبور می‌شود خود را گم‌وگور کند. در یکی از وقایع نمایش، او با زنی آشنا می‌شود که به قلمرو جن‌ها تعلق دارد و ماجراهایی دیگر از طریق این آشنایی رخ می‌دهد. قادری درباره نوع مواجهه ایبسن با شخصیتی افسانه‌ای نوشته: «اگر پرگنتِ افسانه‌ها انسانی پایین‌تر از آد‌م‌های متوسط، سست‌عنصر و به‌اصطلاح الکی‌خوش بوده، پرگنتِ ایبسن دربست چنین آدمی نیست. ایبسن این چهره را چنان پرداخته که نشانه‌های آدم بلندپرواز و حتی بسیار سرتر از آدم‌های متوسط نروژ در او هویدا باشد. او مدام به گذشته و تبار بزرگش اشاره می‌کند، نشان می‌دهد که آدم بافرهنگی است؛ زیرا از نویسندگان و آثار بسیاری نقل می‌کند؛ هرچند نقل‌قول‌هایش را همیشه به نفع خودش تحریف می‌کند. این بخش از هستی او با تلاش پیرامون عادی‌جلوه‌دادن تنبلی و تن‌پروری‌اش و پنهان‌شدن در نقل دست‌وپا‌ شکسته عباراتی از انجیل و ضرب‌المثل‌های گوناگون نهفته است؛ اما پِر دمادم به یاد آن بزرگی و بلندمنشی می‌افتد. یکی از نشانه‌های پویایی این چهره نیز همین است. براند، از بیرون و از بالا به جامعه نروژ می‌نگرد و آنها را مشتی ماهی‌گیر توسری‌‌خور گمراه مفلس می‌بیند؛ پر از میان همین توده برمی‌خیزد، راه‌وچاه زندگی را تجربه می‌کند و حتی عاقبت، به مفهومی، رستگار نیز می‌شود».
ایبسن درباره ترجمه این اثرش گفته بود که اگر این نمایش‌نامه به شعر ترجمه نشود، همان بهتر که اصلا ترجمه نشود. ترجمه‌های این اثر نیز شامل طیف گسترده‌ای از نثر تا شعر سپید و مثنوی بوده است. بهزاد قادری درباره زبان این اثر با پژوهشگران بسیاری مشورت کرده و در نهایت تصمیم گرفته است که در ترجمه‌اش به دنبال ساختن زبانی نزدیک به نظم نباشد؛ چون به قول خودش از حشو و زواید هراس داشته است. ازاین‌رو او براساس جریان نمایش‌نامه، کلامی آهنگین برای این ترجمه انتخاب کرده است: «اصولا یک ویژگی زبان عادی و مردمی، سادگی و موزونی آن است: زبانی نزدیک به محاوره؛ اما نه عامیانه. در سه پرده اول، چنین زبانی به‌خوبی پیش می‌رود؛ اما در پرده چهار فضا به‌گونه‌ای تغییر می‌یابد که از آن زبان دیگر خبری نیست. در اینجا متن با زبان مشتی سرمایه‌دار کاسب‌کار دنیادیده و فرصت‌طلب آغاز می‌شود».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.