|

رکود خلاقیت و عناد جاهلانه با فرهنگ بومی

حجت‌اله مرادخانی. پژوهشگر صنایع خلاق و مدرس دانشگاه

شاید مهم‌ترین عامل ایجاد ارزش در ابعاد مختلف زندگی انسان، خلاقیت باشد. قابلیتی مهم و بنیادی در ذهن، که نوع بشر همواره از رهگذر آن توانسته از بن‌بست‌ها و محدودیت‌هایش عبور کند و راهی نو برای زیست بهتر خود مهیا سازد. همچنین خلاقیت در اشکال مختلفش، نیرو محرکه اصلی حرکت تمدن‌ها در اعصار مختلف به‌شمار می‌رود. خصلتی اساسی که وجودش منجر به زایش می‌شد، چیزی شبیه قنات که همیشه چشمه جاری آب در خشک‌ترین اقلیم‌ها بود. به عبارت دیگر تجلی عینی یک ایده و ذهنیت خلاقانه، منجر به نوآوری‌های تازه‌ای می‌شد تا معبری مطمئن برای غلبه انسان بر چالش‌های طبیعی و انسانی در هر دوره فراهم کند و با اجرای آنها، بستر امنی بر استمرار حیات خود به وجود آورد. این ویژگی یکی از خصلت‌های همیشگی فرهنگ و تمدن ایران در اعصار مختلف بوده و همیشه خلاقیت و تلاش برای کاربردی‌سازی آن یعنی نوآوری، امکانی بوده تا معضلات مختلف در این سرزمین برطرف و یا تعدیل شوند. نمونه‌های بارز این رویکرد را در پدیده‌هایی مانند؛ قنات‌ها، آسبادها، انواع هنرهای سنتی، محصولات صنایع‌دستی و... به وضوح دیده و می‌بینیم. این موارد مصداق‌های بارزی از ترکیب مهندسی، هنر و فرایندهای نوآورانه هستند که در نهایت منجر به خلق آثار ماندگاری در نقاط مختلف سرزمین ایران شده‌اند و نبوغ برخی از آنها مانند قنات باعث شده تا امروز به عنوان میراث بشری در دنیا شناخته شوند. برخلاف عناد جاهلانه‌ای که در کشور ما نسبت به فرهنگ بومی وجود دارد؛ که خود ناشی از درک اشتباه از مفهوم مدرنیسم و مصادیق مختلف آن است و در نتیجه آن همواره سنت و پدیده‌های آن در برابر مدرنیسم قرار داده شده، در کل دنیا این دو در ادامه هم و تکامل‌بخش هم هستند. نه اینکه وجود یکی را صرفا در نفی دیگری ببینند. این برداشت و قرائت اشتباه در کشور ما یکی از ریشه‌های این عناد جاهلانه است، در حالی که اصلی‌ترین تجلی‌های خلاقیت در سرزمین ایران، در پدیده‌های هنری و فناوری‌های سنتی و بومی ایران است و در اعصار مختلف منجر به خلق شاهکارهای بی‌بدیلی شده است. چیزی که امروز بیشتر به سطح لفاظی و در قالب کلامی نیم‌بند، فروکاست پیدا کرده است و ماحصل آن هم نه در داخل و نه در خارج از کشور قابل عرضه و دفاع نیست. در این شرایط واژه خلاقیت با وجود اینکه نقل محافل مختلف شده، هیچ خبری از عینیت آن نیست. به عبارتی محدودیت‌های موجود نظیر ساختار آموزشی عقیم در پایه و دانشگاه، عرف‌های بازدارنده عاریتی و نگرش شبه‌ایدئولوژیک حاکم بر اکوسیستم تولید، در کنار نبود باور واقعی به ضرورت نوآوری و خلاقیت در کشور ما سبب شده که به جای تحول راستین، شاهد بیشتر نمایش نوآوری و خلاقیت در عرصه‌های مختلف، از هنر و زیبایی گرفته تا صنعت و فناوری باشیم. امری که تا مادامی که تبدیل به باور غالب نشود و برای آن بسترسازی نکنیم، آش همین و کاسه همین خواهد بود. اگر زمانی خیالی‌نگاری و خیالی‌بافی در هنری مانند فرش، به اوجی از شکوه در ترکیب‌بندی، طراحی و نقش و رنگ می‌رسید، این اتفاق برآمده فضای حاکم بر آن دوره‌ها بوده و نمی‌توان انتظار داشت با تکرار این واژه‌ها در کلام، بدون ایجاد بستر آموزشی و باور مدیریتی گامی مؤثر در مسیر تعالی برداریم. این در شرایطی است که حتی تحلیلگران اقتصاد قرن بیست‌ویکم، خلاقیت را یکی از موتورهای اصلی توسعه اقتصادی در جهان امروز و حاضر می‌دانند. اهمیت خلاقیت و نهادینه‌کردن آن در بطن جامعه تا جایی است که بسیاری از اقتصادهای توسعه‌یافته و در حال توسعه، سرمایه‌گذاری‌های زیادی در زمینه آموزش و پرورش نسل خلاق انجام داده و پروژه‌های متنوعی را در سطوح مختلف ملی و منطقه‌ای خود انجام می‌دهند. این نگرش تنها محدود به عرصه اقتصاد نبوده و ساحت‌های کلان مدیریتی جهان را متأثر ساخته است و کشورها برای تحقق روند توسعه پایدار خود آن را در اولویت قرار داده‌اند. در نشست سال 2018 مجمع جهانی اقتصاد در داووس کشور سوئیس با توجه به تأثیرات فرهنگ و خلاقیت بر بازآفرینی شهری، رشد رفاه و سلامت شهروندان ارتقای انسجام اجتماعی و بهبود آموزش در دنیا خواستار ارتقای مهارت‌های آموزشی به نوجوانان و جوانان در مراکز آموزشی شد. این مجمع خواستار تغییر مهارت‌های STEM (علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات) به مهارت‌های STEAM (علوم، فناوری، مهندسی، هنر و ریاضیات) شد. این پیشنهاد با توجه به این مسئله مطرح شد که هرچقدر تجربیات فرهنگی و خلاقیت نوجوانان در مدارس بیشتر باشد، آنها با اطمینان و ذهن غنی‌تری به سراغ آرزوهای خود می‌روند و تاب‌آوری آنها برای پذیرش تفاوت‌های اجتماعی و فرهنگی در محیط‌های پیرامونی در محل زندگی و نیز کشورشان و در سطحی کلان در دنیا بیشتر خواهد شد. این مقوله بیانگر این نکته است که اهمیت خلاقیت و تأکید بر آن به اندازه‌ای اهمیت پیدا کرده که در یکی از معتبرترین مجامع اقتصادی دنیا محور گفت‌وگو و تصمیم‌گیری سیاست‌گذاران اقتصاد دنیا قرار می‌گیرد.

شاید مهم‌ترین عامل ایجاد ارزش در ابعاد مختلف زندگی انسان، خلاقیت باشد. قابلیتی مهم و بنیادی در ذهن، که نوع بشر همواره از رهگذر آن توانسته از بن‌بست‌ها و محدودیت‌هایش عبور کند و راهی نو برای زیست بهتر خود مهیا سازد. همچنین خلاقیت در اشکال مختلفش، نیرو محرکه اصلی حرکت تمدن‌ها در اعصار مختلف به‌شمار می‌رود. خصلتی اساسی که وجودش منجر به زایش می‌شد، چیزی شبیه قنات که همیشه چشمه جاری آب در خشک‌ترین اقلیم‌ها بود. به عبارت دیگر تجلی عینی یک ایده و ذهنیت خلاقانه، منجر به نوآوری‌های تازه‌ای می‌شد تا معبری مطمئن برای غلبه انسان بر چالش‌های طبیعی و انسانی در هر دوره فراهم کند و با اجرای آنها، بستر امنی بر استمرار حیات خود به وجود آورد. این ویژگی یکی از خصلت‌های همیشگی فرهنگ و تمدن ایران در اعصار مختلف بوده و همیشه خلاقیت و تلاش برای کاربردی‌سازی آن یعنی نوآوری، امکانی بوده تا معضلات مختلف در این سرزمین برطرف و یا تعدیل شوند. نمونه‌های بارز این رویکرد را در پدیده‌هایی مانند؛ قنات‌ها، آسبادها، انواع هنرهای سنتی، محصولات صنایع‌دستی و... به وضوح دیده و می‌بینیم. این موارد مصداق‌های بارزی از ترکیب مهندسی، هنر و فرایندهای نوآورانه هستند که در نهایت منجر به خلق آثار ماندگاری در نقاط مختلف سرزمین ایران شده‌اند و نبوغ برخی از آنها مانند قنات باعث شده تا امروز به عنوان میراث بشری در دنیا شناخته شوند. برخلاف عناد جاهلانه‌ای که در کشور ما نسبت به فرهنگ بومی وجود دارد؛ که خود ناشی از درک اشتباه از مفهوم مدرنیسم و مصادیق مختلف آن است و در نتیجه آن همواره سنت و پدیده‌های آن در برابر مدرنیسم قرار داده شده، در کل دنیا این دو در ادامه هم و تکامل‌بخش هم هستند. نه اینکه وجود یکی را صرفا در نفی دیگری ببینند. این برداشت و قرائت اشتباه در کشور ما یکی از ریشه‌های این عناد جاهلانه است، در حالی که اصلی‌ترین تجلی‌های خلاقیت در سرزمین ایران، در پدیده‌های هنری و فناوری‌های سنتی و بومی ایران است و در اعصار مختلف منجر به خلق شاهکارهای بی‌بدیلی شده است. چیزی که امروز بیشتر به سطح لفاظی و در قالب کلامی نیم‌بند، فروکاست پیدا کرده است و ماحصل آن هم نه در داخل و نه در خارج از کشور قابل عرضه و دفاع نیست. در این شرایط واژه خلاقیت با وجود اینکه نقل محافل مختلف شده، هیچ خبری از عینیت آن نیست. به عبارتی محدودیت‌های موجود نظیر ساختار آموزشی عقیم در پایه و دانشگاه، عرف‌های بازدارنده عاریتی و نگرش شبه‌ایدئولوژیک حاکم بر اکوسیستم تولید، در کنار نبود باور واقعی به ضرورت نوآوری و خلاقیت در کشور ما سبب شده که به جای تحول راستین، شاهد بیشتر نمایش نوآوری و خلاقیت در عرصه‌های مختلف، از هنر و زیبایی گرفته تا صنعت و فناوری باشیم. امری که تا مادامی که تبدیل به باور غالب نشود و برای آن بسترسازی نکنیم، آش همین و کاسه همین خواهد بود. اگر زمانی خیالی‌نگاری و خیالی‌بافی در هنری مانند فرش، به اوجی از شکوه در ترکیب‌بندی، طراحی و نقش و رنگ می‌رسید، این اتفاق برآمده فضای حاکم بر آن دوره‌ها بوده و نمی‌توان انتظار داشت با تکرار این واژه‌ها در کلام، بدون ایجاد بستر آموزشی و باور مدیریتی گامی مؤثر در مسیر تعالی برداریم. این در شرایطی است که حتی تحلیلگران اقتصاد قرن بیست‌ویکم، خلاقیت را یکی از موتورهای اصلی توسعه اقتصادی در جهان امروز و حاضر می‌دانند. اهمیت خلاقیت و نهادینه‌کردن آن در بطن جامعه تا جایی است که بسیاری از اقتصادهای توسعه‌یافته و در حال توسعه، سرمایه‌گذاری‌های زیادی در زمینه آموزش و پرورش نسل خلاق انجام داده و پروژه‌های متنوعی را در سطوح مختلف ملی و منطقه‌ای خود انجام می‌دهند. این نگرش تنها محدود به عرصه اقتصاد نبوده و ساحت‌های کلان مدیریتی جهان را متأثر ساخته است و کشورها برای تحقق روند توسعه پایدار خود آن را در اولویت قرار داده‌اند. در نشست سال 2018 مجمع جهانی اقتصاد در داووس کشور سوئیس با توجه به تأثیرات فرهنگ و خلاقیت بر بازآفرینی شهری، رشد رفاه و سلامت شهروندان ارتقای انسجام اجتماعی و بهبود آموزش در دنیا خواستار ارتقای مهارت‌های آموزشی به نوجوانان و جوانان در مراکز آموزشی شد. این مجمع خواستار تغییر مهارت‌های STEM (علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات) به مهارت‌های STEAM (علوم، فناوری، مهندسی، هنر و ریاضیات) شد. این پیشنهاد با توجه به این مسئله مطرح شد که هرچقدر تجربیات فرهنگی و خلاقیت نوجوانان در مدارس بیشتر باشد، آنها با اطمینان و ذهن غنی‌تری به سراغ آرزوهای خود می‌روند و تاب‌آوری آنها برای پذیرش تفاوت‌های اجتماعی و فرهنگی در محیط‌های پیرامونی در محل زندگی و نیز کشورشان و در سطحی کلان در دنیا بیشتر خواهد شد. این مقوله بیانگر این نکته است که اهمیت خلاقیت و تأکید بر آن به اندازه‌ای اهمیت پیدا کرده که در یکی از معتبرترین مجامع اقتصادی دنیا محور گفت‌وگو و تصمیم‌گیری سیاست‌گذاران اقتصاد دنیا قرار می‌گیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.