داستایفسکی و دخمههای واتیکان
شرق: سیروس ذکاء در طول سالهای حیاتش آثار مهمی از نویسندگان مهم ادبیات فرانسه به فارسی ترجمه کرد و آندره ژید ازجمله نویسندگانی بود که او چندین اثر از او ترجمه کرده بود. «مائدههای زمینی»، «دخمههای واتیکان»، «سمفونی پاستورال» و «داستایفسکی» برخی از آثار آندره ژید هستند که با ترجمه ذکاء منتشر شدهاند.
ژید چند مقاله و سخنرانی درباره داستایفسکی دارد که همه آنها در یک کتاب با نام «داستایفسکی» گرد آمدهاند. «هیکل عظیم تالستوی هنوز هم افق را فراگرفته است؛ اما - همچنان که در مناطق کوهستانی پیش میآید که هر قدر از آن دورتر شویم، بلندترین قله که پشت قله مجاورش مخفی است، دوباره از بالای نزدیکترین قله ظاهر میشود- شاید از هماکنون برخی از متفکران پیشرو، ظاهرشدن و بزرگترشدن داستایفسکی را در پشت سر تالستوی غولآسا مشاهده کنند. اوست که هنوز قله نیمهمخفی و گره مرموز این سلسله است و برخی از سخاوتمندترین رودها از آن سرچشمه میگیرند و اروپا میتواند امروزه عطشهای تازه خود را از آن سیراب سازد. نام اوست و نه تالستوی که باید در کنار ایبسن و نیچه قرار گیرد که به اندازه آنها بزرگ و شاید هم مهمترین این سه نفر است». این بخشی از مقاله مفصلی است که آندره ژید در سال 1908 و به مناسبت انتشار کتاب «نامههای داستایفسکی» نوشته است. «داستایفسکی از روی نامههایش» عنوان این مقاله است که بعدها در کنار مقالات دیگری در قالب یک کتاب با عنوان «داستایفسکی» به چاپ رسید. ژید در سال 1911 به مناسبت اینکه قرار بود «برادران کارامازوف» در
تماشاخانهای در پاریس اجرا شود، مقالهای دیگر درباره داستایفسکی نوشت که در روزنامه فیگارو به چاپ رسید. همچنین در سال 1922 شش سخنرانی درباره داستایفسکی انجام داد که بعد متن آنها در مجله «هفتهنامه» به چاپ رسید. سرانجام در سال 1923 بود که همه این مقالات و سخنرانیها در کنار هم در کتاب «داستایفسکی» منتشر شدند. در این زمان غالب آثار ژید منتشر شده بود و او دیگر نویسندهای کاملا مشهور بهشمار میرفت. ذکاء در بخشی از پیشگفتار کتاب درباره این اثر ژید نوشته: «آندره ژید در این کتاب عدم اطلاع و عدم درک جامعه فرانسوی آن زمان را از آثار نویسنده بزرگ روس مطرح و دلیل آن را تفاوت طرز فکر فرانسویها و روسها ذکر میکند؛ اما درعینحال علت دیگری هم برای این امر تشخیص میدهد و مسئولیت آن را به گردن آقای دو وو گوئه میگذارد؛ زیرا او اولین کسی بود که در کتاب خود به نام رمان روس، داستایفسکی را به فرانسویان معرفی کرد و نوعی نبوغ برای او قائل شد؛ اما آثارش را قابل مطالعه و شایسته اعتبار ندانست؛ اما انتشار کتاب نامههای داستایفسکی فرصتی به دست داد تا ژید سیمای پرتضاد این نویسنده روس را ترسیم و مقالات و سخنرانیهایی درباره شخصیت و
آثار او ارائه دهد و به بررسی شخصیت و نقد و تشریح آثارش پرداخته، موضوع و انگیزه اصلی هریک از آنها را آشکار سازد. نکتهای که بهخصوص بر آن تأکید میکند ملیگرایی (ناسیونالیسم) خاص داستایفسکی است؛ ولی اضافه میکند که این ناسیونالیسم نهتنها نفی انترناسیونالیسم نیست؛ بلکه به نحوی متضمن آن هم هست. مسئله دیگری که مطرح میکند، برداشت اصیل و سنتگرایانه داستایفسکی از مسیحیت است که از جهاتی کفرآمیز هم به نظر میرسد. در مطاوی سخنرانیهای خود میکوشد به طرز بدیعی ویژگیهای انسانی را، نه بر طبق قواعد روانشناسی مرسوم، بلکه با غوررسی در پیچیدگیها و دودلیها و ابهامات روح انسانی نمایان سازد».
ذکاء همچنین به این نکته اشاره میکند که ژید در مقالات و سخنرانیهای این کتاب از سادهسازیهای منتقدان آن دوره درباره آثار داستایفسکی فاصله میگیرد و از این نظر نقش مهمی در شناخت و توجه به این نویسنده روس ایفا میکند. ژید در این کتاب هم به بررسی وجوه مختلف داستایفسکی در آثار مختلفش میپردازد و هم جایگاه او را در ادبیات جهانی نشان میدهد و «شباهت و تجانس» داستایفسکی با نویسندگان بزرگی مانند بلیک، براونینگ و نیچه را مورد بررسی قرار میدهد. ژید را به اعتبار شناخت و تسلطی که بر ادبیات جهانی داشته و همچنین به این خاطر که مترجم آثار کسانی مانند شکسپیر و کنراد و رابیندرانات تاگور بوده، میتوان «منتقد ادبی تمامعیاری» دانست و از این حیث نظریات او درباره داستایفسکی اهمیت مضاعفی پیدا میکند. ژید در بخشی از مقاله خواندنی «داستایفسکی از روی نامههایش» درباره عقاید نویسنده روس مینویسد: «داستایفسکی محافظهکار است؛ اما نه سنتگرا، طرفدار تزار است؛ اما دموکرات، مسیحی است؛ اما نه کاتولیک رومی، لیبرال است؛ اما نه ترقیخواه. خلاصه کسی است که نمیتوان فهمید چگونه باید از او استفاده کرد. چیزهایی در او هست که هر حزبی را ناراضی
میکند؛ چون هرگز به این اطمینان دست نیافته است که هوشمندیاش بیشتر از وظیفه و کاری است که برعهده دارد - یا برای حفظ منافع نزدیک خود، حق دارد این آلت بینهایت ظریف هوشمندی را طور دیگری به کار برد و نوای دیگری از آن بیرون بیاورد».
«دخمههای واتیکان» ترجمه دیگر ذکاء از آندره ژید است. این رمان نوعی هجو و انتقاد از آرمانها، اندیشههای جزمی و اعتقادات و فرضیات جامعه در حال دگرگونی غرب است. آندره ژید در این رمان به پیچیدگیهای زندگی درونی انسان پرداخت. «دخمههای واتیکان» و آثاری مانند «مائدههای زمینی»، «ضد اخلاق» و «در تنگ» در دورهای از تحولات ژید پس از سفر او به آفریقا و تجربیات تازه این نویسنده نوشته شد.
این رمان با طنزی ظریف، عقاید جزمی اواخر قرن نوزدهم را به نقد میکشد. کتاب شامل پنج بخش است که چهار بخش آن مربوط به شخصیتهای متفاوتی است که درعینحال با یکدیگر مرتبط هستند. و یک بخش آن در رابطه با توطئه و کلاهبرداری گروهی به نام هزارپا است که سرکرده آنان شخصی به نام «پروتوس» است. بخش اول کتاب درباره محققی به نام آنتیم «آرمان دوبوا» است که کافر است و از مذهب بهویژه مسیحیت انزجار دارد و درواقع یک فراماسون است؛ اما شبی که بر اثر عصبانیت یک دست مجسمه حضرت مریم را میشکند و بعد او در خواب به دیدارش میآید و لنگی پایش معالجه میشود. از آن پس آنتیم دست از عقایدش برمیدارد و به کلیسا ایمان میآورد. سیروس ذکاء، در یادداشتی بر چاپ اول کتاب نوشته، کتاب «دخمههای واتیکان» که در سال 1914 منتشر شد، شهرتش را مدیون یکی از شخصیتهای کتاب به نام لافکادیو قهرمان عمل بیهوده است. موضوع عمل بیهوده مدتها در ادبیات موجب بحثهای فراوان بوده. البته در این کتاب نباید به دنبال واقعیت گشت. نویسنده خود آن را یک «سوتی» نامیده است.
شرق: سیروس ذکاء در طول سالهای حیاتش آثار مهمی از نویسندگان مهم ادبیات فرانسه به فارسی ترجمه کرد و آندره ژید ازجمله نویسندگانی بود که او چندین اثر از او ترجمه کرده بود. «مائدههای زمینی»، «دخمههای واتیکان»، «سمفونی پاستورال» و «داستایفسکی» برخی از آثار آندره ژید هستند که با ترجمه ذکاء منتشر شدهاند.
ژید چند مقاله و سخنرانی درباره داستایفسکی دارد که همه آنها در یک کتاب با نام «داستایفسکی» گرد آمدهاند. «هیکل عظیم تالستوی هنوز هم افق را فراگرفته است؛ اما - همچنان که در مناطق کوهستانی پیش میآید که هر قدر از آن دورتر شویم، بلندترین قله که پشت قله مجاورش مخفی است، دوباره از بالای نزدیکترین قله ظاهر میشود- شاید از هماکنون برخی از متفکران پیشرو، ظاهرشدن و بزرگترشدن داستایفسکی را در پشت سر تالستوی غولآسا مشاهده کنند. اوست که هنوز قله نیمهمخفی و گره مرموز این سلسله است و برخی از سخاوتمندترین رودها از آن سرچشمه میگیرند و اروپا میتواند امروزه عطشهای تازه خود را از آن سیراب سازد. نام اوست و نه تالستوی که باید در کنار ایبسن و نیچه قرار گیرد که به اندازه آنها بزرگ و شاید هم مهمترین این سه نفر است». این بخشی از مقاله مفصلی است که آندره ژید در سال 1908 و به مناسبت انتشار کتاب «نامههای داستایفسکی» نوشته است. «داستایفسکی از روی نامههایش» عنوان این مقاله است که بعدها در کنار مقالات دیگری در قالب یک کتاب با عنوان «داستایفسکی» به چاپ رسید. ژید در سال 1911 به مناسبت اینکه قرار بود «برادران کارامازوف» در
تماشاخانهای در پاریس اجرا شود، مقالهای دیگر درباره داستایفسکی نوشت که در روزنامه فیگارو به چاپ رسید. همچنین در سال 1922 شش سخنرانی درباره داستایفسکی انجام داد که بعد متن آنها در مجله «هفتهنامه» به چاپ رسید. سرانجام در سال 1923 بود که همه این مقالات و سخنرانیها در کنار هم در کتاب «داستایفسکی» منتشر شدند. در این زمان غالب آثار ژید منتشر شده بود و او دیگر نویسندهای کاملا مشهور بهشمار میرفت. ذکاء در بخشی از پیشگفتار کتاب درباره این اثر ژید نوشته: «آندره ژید در این کتاب عدم اطلاع و عدم درک جامعه فرانسوی آن زمان را از آثار نویسنده بزرگ روس مطرح و دلیل آن را تفاوت طرز فکر فرانسویها و روسها ذکر میکند؛ اما درعینحال علت دیگری هم برای این امر تشخیص میدهد و مسئولیت آن را به گردن آقای دو وو گوئه میگذارد؛ زیرا او اولین کسی بود که در کتاب خود به نام رمان روس، داستایفسکی را به فرانسویان معرفی کرد و نوعی نبوغ برای او قائل شد؛ اما آثارش را قابل مطالعه و شایسته اعتبار ندانست؛ اما انتشار کتاب نامههای داستایفسکی فرصتی به دست داد تا ژید سیمای پرتضاد این نویسنده روس را ترسیم و مقالات و سخنرانیهایی درباره شخصیت و
آثار او ارائه دهد و به بررسی شخصیت و نقد و تشریح آثارش پرداخته، موضوع و انگیزه اصلی هریک از آنها را آشکار سازد. نکتهای که بهخصوص بر آن تأکید میکند ملیگرایی (ناسیونالیسم) خاص داستایفسکی است؛ ولی اضافه میکند که این ناسیونالیسم نهتنها نفی انترناسیونالیسم نیست؛ بلکه به نحوی متضمن آن هم هست. مسئله دیگری که مطرح میکند، برداشت اصیل و سنتگرایانه داستایفسکی از مسیحیت است که از جهاتی کفرآمیز هم به نظر میرسد. در مطاوی سخنرانیهای خود میکوشد به طرز بدیعی ویژگیهای انسانی را، نه بر طبق قواعد روانشناسی مرسوم، بلکه با غوررسی در پیچیدگیها و دودلیها و ابهامات روح انسانی نمایان سازد».
ذکاء همچنین به این نکته اشاره میکند که ژید در مقالات و سخنرانیهای این کتاب از سادهسازیهای منتقدان آن دوره درباره آثار داستایفسکی فاصله میگیرد و از این نظر نقش مهمی در شناخت و توجه به این نویسنده روس ایفا میکند. ژید در این کتاب هم به بررسی وجوه مختلف داستایفسکی در آثار مختلفش میپردازد و هم جایگاه او را در ادبیات جهانی نشان میدهد و «شباهت و تجانس» داستایفسکی با نویسندگان بزرگی مانند بلیک، براونینگ و نیچه را مورد بررسی قرار میدهد. ژید را به اعتبار شناخت و تسلطی که بر ادبیات جهانی داشته و همچنین به این خاطر که مترجم آثار کسانی مانند شکسپیر و کنراد و رابیندرانات تاگور بوده، میتوان «منتقد ادبی تمامعیاری» دانست و از این حیث نظریات او درباره داستایفسکی اهمیت مضاعفی پیدا میکند. ژید در بخشی از مقاله خواندنی «داستایفسکی از روی نامههایش» درباره عقاید نویسنده روس مینویسد: «داستایفسکی محافظهکار است؛ اما نه سنتگرا، طرفدار تزار است؛ اما دموکرات، مسیحی است؛ اما نه کاتولیک رومی، لیبرال است؛ اما نه ترقیخواه. خلاصه کسی است که نمیتوان فهمید چگونه باید از او استفاده کرد. چیزهایی در او هست که هر حزبی را ناراضی
میکند؛ چون هرگز به این اطمینان دست نیافته است که هوشمندیاش بیشتر از وظیفه و کاری است که برعهده دارد - یا برای حفظ منافع نزدیک خود، حق دارد این آلت بینهایت ظریف هوشمندی را طور دیگری به کار برد و نوای دیگری از آن بیرون بیاورد».
«دخمههای واتیکان» ترجمه دیگر ذکاء از آندره ژید است. این رمان نوعی هجو و انتقاد از آرمانها، اندیشههای جزمی و اعتقادات و فرضیات جامعه در حال دگرگونی غرب است. آندره ژید در این رمان به پیچیدگیهای زندگی درونی انسان پرداخت. «دخمههای واتیکان» و آثاری مانند «مائدههای زمینی»، «ضد اخلاق» و «در تنگ» در دورهای از تحولات ژید پس از سفر او به آفریقا و تجربیات تازه این نویسنده نوشته شد.
این رمان با طنزی ظریف، عقاید جزمی اواخر قرن نوزدهم را به نقد میکشد. کتاب شامل پنج بخش است که چهار بخش آن مربوط به شخصیتهای متفاوتی است که درعینحال با یکدیگر مرتبط هستند. و یک بخش آن در رابطه با توطئه و کلاهبرداری گروهی به نام هزارپا است که سرکرده آنان شخصی به نام «پروتوس» است. بخش اول کتاب درباره محققی به نام آنتیم «آرمان دوبوا» است که کافر است و از مذهب بهویژه مسیحیت انزجار دارد و درواقع یک فراماسون است؛ اما شبی که بر اثر عصبانیت یک دست مجسمه حضرت مریم را میشکند و بعد او در خواب به دیدارش میآید و لنگی پایش معالجه میشود. از آن پس آنتیم دست از عقایدش برمیدارد و به کلیسا ایمان میآورد. سیروس ذکاء، در یادداشتی بر چاپ اول کتاب نوشته، کتاب «دخمههای واتیکان» که در سال 1914 منتشر شد، شهرتش را مدیون یکی از شخصیتهای کتاب به نام لافکادیو قهرمان عمل بیهوده است. موضوع عمل بیهوده مدتها در ادبیات موجب بحثهای فراوان بوده. البته در این کتاب نباید به دنبال واقعیت گشت. نویسنده خود آن را یک «سوتی» نامیده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.