|

یادآوری رنج زنان نان‌آور

سیمین کاظمی

در ایران بر ‌اساس آخرین سرشماری نفوس و مسکن که پنج سال از آن گذشته، 12 درصد خانوارها زن‌سرپرست هستند؛ یعنی نان‌آور خانواده زن است. تعداد خانوارهای زن‌سرپرست با گذشت زمان و تغییرات اجتماعی رو به افزایش است و این پدیده‌ای موقتی نیست که بتوان چشم بر آن فروبست. اکنون گزارش‌های متعدد رسمی و غیررسمی و مطالعات و تحقیقات مختلف نشان می‌دهند زنانی که سرپرستی خانوار را بر ‌عهده دارند، در تأمین معاش با مشکلات و موانعی پیدا و پنهان روبه‌رو هستند و مشکلات آنها در سال‌های اخیر و با وقوع همه‌گیری کووید‌19 پیچیده‌تر هم شده است.

زنان سرپرست خانوار برخلاف آنچه سنت‌های پیشین جامعه برای زنان و مردان مقدر کرده، نقش نان‌آوری را عهده‌دار شده‌اند. بر‌ اساس عرف جامعه سنتی، مردان و زنان در خانواده نقش‌های متفاوتی را بر عهده دارند؛ مردان نقش نان‌آور و زنان نقش خانه‌دار. بر ‌اساس این تقسیم کار مبتنی بر جنسیت، زن برای حوزه خصوصی مناسب تشخیص داده می‌شود و مرد برای حوزه عمومی. بنابراین راه ورود زنان به حوزه عمومی و مشارکت اجتماعی و فعالیت اقتصادی مسدود یا دشوار است و حوزه عمومی طوری سازمان می‌یابد که زنان نمی‌توانند در آن، همان جایگاهی را داشته باشند که مردان دارند.
حال با چنین تقسیم کار جنسیتی، اگر زن چه به صورت اجباری و چه اختیاری بخواهد نقش نان‌آوری را بر عهده بگیرد، چون حوزه عمومی برای او مناسب نیست، احتمال شکست و ناکامی و درماندگی او بیش از مردان است. شواهد آماری، این درماندگی و ناکامی زنان در سرپرستی خانوار را تأیید می‌کند؛ چنان‌که اکنون نسبت خانوارهای‌ زن‌سرپرست فقیر بیش از خانوارهای فقیری است که تحت سرپرستی مردان هستند و این وضعیت در روستاها وخیم‌تر از شهرها است.
بخشی از زنان سرپرست خانوار، زنان فاقد مهارت هستند که به دلیل فوت، ناتوانی، ناپدیدشدن و زندانی‌بودن سرپرست مرد یا به دلیل طلاق مجبور به تأمین معاش خانوار شده‌اند. این دسته از زنان عمدتا مشاغلی نصیب‌شان می‌شود که دستمزد اندکی دارند، موقتی و ناپایدار هستند و از بیمه و مزایای شغلی نیز محروم‌اند. در مواقع بحران اقتصادی اولین دسته‌ای که شغل‌شان را از دست می‌دهند، همین زنان کارگر در مشاغل با دستمزد کم و ناپایدار هستند. زنان حتی اگر با داشتن مهارت، کسب‌وکارهای کوچک و خانگی راه بیندازند، باز هم در بحران اقتصادی بیشترین آسیب متوجه آنها خواهد بود. در بحران اقتصادی هم‌زمان با همه‌گیری کووید‌19، حدود 15.3 درصد از زنان شاغل بی‌کار شده‌اند و زنان 9 برابر بیشتر از مردان شغل‌شان را از دست داده‌اند. این بی‌کاری عظیم برای زنان که با مشقت می‌توانند در میدان تماما مردانه اشتغال، شغلی دست‌و‌پا کنند و انتخاب‌های‌شان محدود است، دلالت‌های دردناکی دارد که اغلب پنهان می‌مانند. زنان سرپرست خانوار در شرایط عادی هم از بالاترین میزان فقر، ناامنی غذایی، مشکل مسکن و فقدان دسترسی به امکانات بهداشتی و درمانی رنج می‌برند و این خود حدیث مفصلی به دست می‌دهد از رنج و ادباری که در دوره بحران اقتصادی و همه‌گیری گریبان‌گیر این دسته از زنان می‌شود. نباید از یاد برد که همه‌گیری کووید نه‌تنها زنان را بی‌کار و فقیرتر می‌کند، بلکه سلامت آنها و خانواده‌های‌شان را که کمتر به امکانات تشخیصی و درمانی دسترسی دارند، به خطر می‌اندازد. بسیاری از این زنان در صورت بروز علائم از کار اخراج می‌شوند و حتی قادر به پرداخت هزینه تست کووید نیستند، چه برسد به پرداخت هزینه‌های درمانی.
تردیدی نیست که وضعیت زنان سرپرست خانوار به‌طور خاص نیازمند توجه و مداخله است. ارائه راهکار برای حل مسئله زنان سرپرست خانوار لازم است مبتنی بر واقعیات جامعه و به دور از ساده‌اندیشی، تعصب و نمایش تبلیغاتی باشد؛ مثلا اینکه نمی‌توان راه‌حل تأمین معاش زنان سرپرست خانوار را به ازدواج موکول کرد؛ چون بیش از 60 درصد زنان سرپرست خانوار بالای 50 سال هستند و برای بخش بزرگی از آنها ازدواج غیرممکن است. و نیز اینکه مداخلات مقطعی و رویکرد خیریه‌ای هم کمکی به حل مشکل زنان سرپرست خانوار نمی‌کند. سال‌هاست از زبان مسئولان مختلف اظهارنظرها و قول و قرارهایی برای رسیدگی به مشکلات زنان خانوار می‌شود که عمدتا بی‌نتیجه یا محدود بوده‌اند.
سیاست اصلی برای رفع مشکل زنان سرپرست خانوار، تحت عنوان موجه «توانمندسازی»، بر مشاغل و کسب‌وکارهای خانگی که هم سرمایه اندکی می‌خواهند و هم با اصل خانه‌نشینی زنان ناسازگاری ندارد، متمرکز بوده است. پس از گذشت سال‌ها از دنبال‌کردن چنین سیاستی نه نشانی از توانمند‌شدن زنان به چشم می‌خورد و نه تغییر معناداری در فقرزدایی از خانواده‌های زن‌سرپرست ایجاد شده است. به‌طور کلی رویکرد فعلی در مورد مسئله زنان سرپرست خانوار این است که مشکلات و نیازهای آنها ناچیز و دست‌کم گرفته می‌شود که گویا با وام‌های ناچیز حل‌شدنی است، ثانیا جای این بخش از نیروی کار، عمدا و عمدتا در بازار کار غیررسمی (که قسمتی از آن همان کسب‌وکارهای خانگی است) تعیین می‌شود و نامش را هم توانمندسازی می‌گذارند؛ چنان‌که گویا زنان نمی‌توانند حقی و جایگاهی در بازار کار رسمی داشته باشند. حتی وقتی قرار است زنان سرپرست خانوار به‌عنوان کارگر به کار گرفته شوند، آن کسی که مشمول عنایت و حمایت دولتی مانند وام کم‌بهره و حق بیمه قرار می‌گیرد، کارفرمایی است که از نیروی کار ارزان زنان فقیر بهره‌مند می‌شود. چنین رویکردی نه‌تنها به بهبود وضعیت اشتغال زنان سرپرست خانوار کمکی نمی‌کند، بلکه موجب تخریب بیشتر موقعیت آنها در بازار کار و فراهم‌آوردن زمینه استثمار آنان می‌شود.
برای حل مشکلات زنان سرپرست خانوار لازم است هم برنامه‌ریزی طولانی و آینده‌نگر صورت گیرد و هم مداخله عاجل. در برنامه‌ریزی آینده‌محور لازم است اشتغال زنان به اندازه مردان جدی گرفته شود، زمینه‌های اشتغال زنان فراهم شود و برنامه‌هایی تدوین شود که از بی‌کاری زنان بکاهد. توجه به امر اشتغال زنان مهم است؛ چون وضعیت زنان سرپرست خانوار تابعی از وضعیت کلی زنان در حوزه اشتغال است. در واقع با محقق‌شدن برابری جنسیتی و حق اشتغال برابر برای زنان، کمتر احتمال دارد مشکلی به اسم زنان سرپرست خانوار بروز کند. علاوه ‌بر ‌این و با توجه به وضعیت اقتصادی کنونی لازم است حمایتی عاجل و مداوم از خانوارهای فقیر زن‌سرپرست صورت گیرد. برای آنها یارانه‌های متناسب با نرخ تورم در نظر گرفته شود، بیمه‌های درمانی برای‌شان فراهم شود، برای یافتن شغل مناسب و با حقوق کافی و وضعیت پایدار از آنها حمایت شود، مشکل مسکن و ناامنی غذایی و نیز آموزش فرزندان آنها مورد توجه قرار گیرد. با چنین حمایت‌هایی می‌توان امیدوار بود از مشکلات زنان سرپرست خانوار، یعنی فقیرترین فقرای جامعه اندکی کاسته شود. بدیهی است که در صورت بی‌توجهی و نادیده‌گرفتن آنها، آسیب‌های اجتماعی مختلف و متعددی دامن‌گیر این قشر و خانواده‌های تحت سرپرستی‌شان خواهد شد.

در ایران بر ‌اساس آخرین سرشماری نفوس و مسکن که پنج سال از آن گذشته، 12 درصد خانوارها زن‌سرپرست هستند؛ یعنی نان‌آور خانواده زن است. تعداد خانوارهای زن‌سرپرست با گذشت زمان و تغییرات اجتماعی رو به افزایش است و این پدیده‌ای موقتی نیست که بتوان چشم بر آن فروبست. اکنون گزارش‌های متعدد رسمی و غیررسمی و مطالعات و تحقیقات مختلف نشان می‌دهند زنانی که سرپرستی خانوار را بر ‌عهده دارند، در تأمین معاش با مشکلات و موانعی پیدا و پنهان روبه‌رو هستند و مشکلات آنها در سال‌های اخیر و با وقوع همه‌گیری کووید‌19 پیچیده‌تر هم شده است.

زنان سرپرست خانوار برخلاف آنچه سنت‌های پیشین جامعه برای زنان و مردان مقدر کرده، نقش نان‌آوری را عهده‌دار شده‌اند. بر‌ اساس عرف جامعه سنتی، مردان و زنان در خانواده نقش‌های متفاوتی را بر عهده دارند؛ مردان نقش نان‌آور و زنان نقش خانه‌دار. بر ‌اساس این تقسیم کار مبتنی بر جنسیت، زن برای حوزه خصوصی مناسب تشخیص داده می‌شود و مرد برای حوزه عمومی. بنابراین راه ورود زنان به حوزه عمومی و مشارکت اجتماعی و فعالیت اقتصادی مسدود یا دشوار است و حوزه عمومی طوری سازمان می‌یابد که زنان نمی‌توانند در آن، همان جایگاهی را داشته باشند که مردان دارند.
حال با چنین تقسیم کار جنسیتی، اگر زن چه به صورت اجباری و چه اختیاری بخواهد نقش نان‌آوری را بر عهده بگیرد، چون حوزه عمومی برای او مناسب نیست، احتمال شکست و ناکامی و درماندگی او بیش از مردان است. شواهد آماری، این درماندگی و ناکامی زنان در سرپرستی خانوار را تأیید می‌کند؛ چنان‌که اکنون نسبت خانوارهای‌ زن‌سرپرست فقیر بیش از خانوارهای فقیری است که تحت سرپرستی مردان هستند و این وضعیت در روستاها وخیم‌تر از شهرها است.
بخشی از زنان سرپرست خانوار، زنان فاقد مهارت هستند که به دلیل فوت، ناتوانی، ناپدیدشدن و زندانی‌بودن سرپرست مرد یا به دلیل طلاق مجبور به تأمین معاش خانوار شده‌اند. این دسته از زنان عمدتا مشاغلی نصیب‌شان می‌شود که دستمزد اندکی دارند، موقتی و ناپایدار هستند و از بیمه و مزایای شغلی نیز محروم‌اند. در مواقع بحران اقتصادی اولین دسته‌ای که شغل‌شان را از دست می‌دهند، همین زنان کارگر در مشاغل با دستمزد کم و ناپایدار هستند. زنان حتی اگر با داشتن مهارت، کسب‌وکارهای کوچک و خانگی راه بیندازند، باز هم در بحران اقتصادی بیشترین آسیب متوجه آنها خواهد بود. در بحران اقتصادی هم‌زمان با همه‌گیری کووید‌19، حدود 15.3 درصد از زنان شاغل بی‌کار شده‌اند و زنان 9 برابر بیشتر از مردان شغل‌شان را از دست داده‌اند. این بی‌کاری عظیم برای زنان که با مشقت می‌توانند در میدان تماما مردانه اشتغال، شغلی دست‌و‌پا کنند و انتخاب‌های‌شان محدود است، دلالت‌های دردناکی دارد که اغلب پنهان می‌مانند. زنان سرپرست خانوار در شرایط عادی هم از بالاترین میزان فقر، ناامنی غذایی، مشکل مسکن و فقدان دسترسی به امکانات بهداشتی و درمانی رنج می‌برند و این خود حدیث مفصلی به دست می‌دهد از رنج و ادباری که در دوره بحران اقتصادی و همه‌گیری گریبان‌گیر این دسته از زنان می‌شود. نباید از یاد برد که همه‌گیری کووید نه‌تنها زنان را بی‌کار و فقیرتر می‌کند، بلکه سلامت آنها و خانواده‌های‌شان را که کمتر به امکانات تشخیصی و درمانی دسترسی دارند، به خطر می‌اندازد. بسیاری از این زنان در صورت بروز علائم از کار اخراج می‌شوند و حتی قادر به پرداخت هزینه تست کووید نیستند، چه برسد به پرداخت هزینه‌های درمانی.
تردیدی نیست که وضعیت زنان سرپرست خانوار به‌طور خاص نیازمند توجه و مداخله است. ارائه راهکار برای حل مسئله زنان سرپرست خانوار لازم است مبتنی بر واقعیات جامعه و به دور از ساده‌اندیشی، تعصب و نمایش تبلیغاتی باشد؛ مثلا اینکه نمی‌توان راه‌حل تأمین معاش زنان سرپرست خانوار را به ازدواج موکول کرد؛ چون بیش از 60 درصد زنان سرپرست خانوار بالای 50 سال هستند و برای بخش بزرگی از آنها ازدواج غیرممکن است. و نیز اینکه مداخلات مقطعی و رویکرد خیریه‌ای هم کمکی به حل مشکل زنان سرپرست خانوار نمی‌کند. سال‌هاست از زبان مسئولان مختلف اظهارنظرها و قول و قرارهایی برای رسیدگی به مشکلات زنان خانوار می‌شود که عمدتا بی‌نتیجه یا محدود بوده‌اند.
سیاست اصلی برای رفع مشکل زنان سرپرست خانوار، تحت عنوان موجه «توانمندسازی»، بر مشاغل و کسب‌وکارهای خانگی که هم سرمایه اندکی می‌خواهند و هم با اصل خانه‌نشینی زنان ناسازگاری ندارد، متمرکز بوده است. پس از گذشت سال‌ها از دنبال‌کردن چنین سیاستی نه نشانی از توانمند‌شدن زنان به چشم می‌خورد و نه تغییر معناداری در فقرزدایی از خانواده‌های زن‌سرپرست ایجاد شده است. به‌طور کلی رویکرد فعلی در مورد مسئله زنان سرپرست خانوار این است که مشکلات و نیازهای آنها ناچیز و دست‌کم گرفته می‌شود که گویا با وام‌های ناچیز حل‌شدنی است، ثانیا جای این بخش از نیروی کار، عمدا و عمدتا در بازار کار غیررسمی (که قسمتی از آن همان کسب‌وکارهای خانگی است) تعیین می‌شود و نامش را هم توانمندسازی می‌گذارند؛ چنان‌که گویا زنان نمی‌توانند حقی و جایگاهی در بازار کار رسمی داشته باشند. حتی وقتی قرار است زنان سرپرست خانوار به‌عنوان کارگر به کار گرفته شوند، آن کسی که مشمول عنایت و حمایت دولتی مانند وام کم‌بهره و حق بیمه قرار می‌گیرد، کارفرمایی است که از نیروی کار ارزان زنان فقیر بهره‌مند می‌شود. چنین رویکردی نه‌تنها به بهبود وضعیت اشتغال زنان سرپرست خانوار کمکی نمی‌کند، بلکه موجب تخریب بیشتر موقعیت آنها در بازار کار و فراهم‌آوردن زمینه استثمار آنان می‌شود.
برای حل مشکلات زنان سرپرست خانوار لازم است هم برنامه‌ریزی طولانی و آینده‌نگر صورت گیرد و هم مداخله عاجل. در برنامه‌ریزی آینده‌محور لازم است اشتغال زنان به اندازه مردان جدی گرفته شود، زمینه‌های اشتغال زنان فراهم شود و برنامه‌هایی تدوین شود که از بی‌کاری زنان بکاهد. توجه به امر اشتغال زنان مهم است؛ چون وضعیت زنان سرپرست خانوار تابعی از وضعیت کلی زنان در حوزه اشتغال است. در واقع با محقق‌شدن برابری جنسیتی و حق اشتغال برابر برای زنان، کمتر احتمال دارد مشکلی به اسم زنان سرپرست خانوار بروز کند. علاوه ‌بر ‌این و با توجه به وضعیت اقتصادی کنونی لازم است حمایتی عاجل و مداوم از خانوارهای فقیر زن‌سرپرست صورت گیرد. برای آنها یارانه‌های متناسب با نرخ تورم در نظر گرفته شود، بیمه‌های درمانی برای‌شان فراهم شود، برای یافتن شغل مناسب و با حقوق کافی و وضعیت پایدار از آنها حمایت شود، مشکل مسکن و ناامنی غذایی و نیز آموزش فرزندان آنها مورد توجه قرار گیرد. با چنین حمایت‌هایی می‌توان امیدوار بود از مشکلات زنان سرپرست خانوار، یعنی فقیرترین فقرای جامعه اندکی کاسته شود. بدیهی است که در صورت بی‌توجهی و نادیده‌گرفتن آنها، آسیب‌های اجتماعی مختلف و متعددی دامن‌گیر این قشر و خانواده‌های تحت سرپرستی‌شان خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.