|

مقاله‌های دهه هفتاد پازولینی

شرق: پیر پائولو پازولینی، روزنامه‌نگار، رمان‌نویس، شاعر و فیلم‌ساز مشهور ایتالیایی است که در سال 1922 در بولونیا متولد شد. پازولینی اگرچه بیشتر به‌خاطر فیلم‌هایش مشهور است؛ اما پیش از آنكه به‌عنوان كارگردان وارد عرصه سینما شود، شاعر بود و از كودكی به سرودن شعر می‌پرداخت. پازولینی اگرچه عمر نسبتا كوتاهی داشت و در پنجاه‌وسه‌سالگی كشته شد، اما در طول حیاتش در فرم‌های مختلف ادبی و هنری به خلق اثر پرداخت و امروز تعداد زیادی رمان، شعر، نمایش‌نامه، نقاشی، فیلم و مقاله و جستار از او به جا مانده است. سیاست وجه دیگری از فعالیت‌های پازولینی بود و تأثیر این وجه از شخصیت او در آثارش هم دیده می‌شود.
به‌تازگی کتابی از پازولینی با عنوان «نامه‌های لوتری» با ترجمه احمد حسینی در نشر مانیاهنر منتشر شده که مجموعه‌ای است از مقاله‌ها و متن‌هایی که پازولینی در دهه هفتاد میلادی نوشته است. در بخشی از مقدمه مترجم انگلیسی این کتاب به تأثیری که جنگ جهانی دوم بر زندگی و فعالیت‌های پازولینی داشت اشاره شده است. زمانی که پازولینی دانشجوی تاریخ هنر و ادبیات بود جنگ آغاز می‌شود و او مجبور می‌شود تحصیل را رها کند و به استان فریولی که در مرز مشترک ایتالیا، اتریش و یوگسلاوی است برود. مادر پازولینی اصالتا اهل فریولی بود و پازولینی در اینجا زبان فریولی را می‌آموزد و در واقع حضورش در این روستا تأثیر مهمی بر شکل‌گیری افکار او می‌گذارد. در اینجاست که او با دیدن درگیری‌های میان روستاییان و اربابانشان گرایشی سیاسی پیدا می‌کند و به مارکسیسم علاقه‌مند می‌شود، البته مارکسیسمی که هنوز تحت تأثیر کلیساست. این ویژگی را می‌توان در «نامه‌های لوتری» هم مشاهده کرد. اولین دفتر شعر پازولینی در سال 1942، یعنی زمانی که 20ساله بود، منتشر شد. این دفتر شعر، شامل اشعاری به گویش فریولی بود. پازولینی خود درباره آموختن زبان فریولی و تأثیری که حضور در این روستا بر او گذاشته، گفته بود: «اما من پس از آشنایی با این لهجه، خیلی زود سخت تحت تأثیرش قرار گرفتم، هرچند که از آغاز تنها به دلایل ادبی به آن روی کرده بودم. به زودی دریافتم که با چیزی زنده و حقیقی در ارتباط قرار گرفته‌ام. به این ترتیب ماجرا چرخ خورد و وارونه شد: با زبان فریولی شروع کردم به درک دنیای واقعی دهقانان... از آن پس لهجه را نه به‌عنوان افزاری هرمتیک و هنری، بلکه هرچه بیشتر به‌عنوان عنصری عینی و واقعی به کار بردم».
در بخشی از کتاب «نامه‌های لوتری» می‌خوانیم: «هیچ هنری مانند فیلم‌سازی، تا این حد انسان را وادار نمی‌کند تا به پدیده‌ای چشم بدوزد. زمانی که یک نویسنده به منظره شهری یا روستایی نگاه می‌کند، ناچار باید از میان انبوهی از اشیا و پدیده‌ها، تنها آنهایی را در اثرش بیاورد که یا منبع الهام و احساسات او هستند یا به کارش می‌آیند. اما وقتی که مؤلفی به چشم یک کارگردان به همان منظره می‌نگرد، چاره‌ای ندارد جز اینکه حواسش به تمام چیزهای موجود در آن چشم‌انداز باشد (و حتی فهرستی از تمام موارد موجود در صحنه را تهیه کند). در واقع درحالی‌که تقدیر پدیده‌ها در نزد نویسنده، تبدیل‌شدن به کلمه یا همان نماد است؛ اما درباره کارگردان یک فیلم، پدیده‌ها به همان شکل باقی می‌مانند. به عبارت دیگر، دال‌های نظام زبانی نمادین و قراردادی هستند درحالی‌که دال‌های نظام سینمایی و تصویری، خود پدیده‌ها در عین واقعیت مادی‌شان هستند. درست است که این پدیده‌ها هم در نهایت به دال تبدیل می‌شوند اما آنها را می‌توان دال‌هایی زنده از خودشان نامید. تمام این مسائل بخشی از یک علم به نام نشانه‌شناسی است که گناریلو، اگر می‌خواهی گفته‌های مرا دنبال کنی و صحبت‌هایم را راجع به زبان نخستین اشیا و کمبودهای آموزش از این طریق، بفهمی، باید حداقل در حد نامش این علم را بشناسی و اطلاعاتی درباره آن داشته باشی».
پازولینی به گرامشی هم علاقه زیادی داشت و شعرهایی در سوگ او گفته بود. مدتی پیش دفتر شعری از او با عنوان «خاکسترهای گرامشی» با ترجمه مهین تاری در نشر حکمت کلمه منتشر شد که در واقع گزیده‌ای از دفتر شعری از پازولینی با همین عنوان است. مترجم كتاب در بخشی از یادداشت ابتدایی كتاب درباره این دفتر شعر نوشته:‌ «او پیش از هر چیز صدای پرولتاریاست و اهمیت او درست به این دلیل است كه از تمام تناقضات دورانش سخن می‌گوید. پازولینی در خاكسترهای گرامشی نزدیكی فیزیكی و احساسی‌اش را به خلق، اصطلاحی كه آن را از ماكسیم گوركی وام می‌گیرد، به‌خوبی نمایان می‌كند. در حد فاصل دفتر شعر بلبل كلیسای كاتولیك و خاكسترهای گرامشی در 1957 جهان شعری پازولینی شاهد تغییری شگرف است. در خاكسترهای گرامشی، روزهای سخت و عذاب‌آوری را كه ایتالیا سپری می‌كند، تداعی می‌كند و بر نقشی كه همه روشنفكران متعهد باید ایفا كنند، تأكید می‌كند. هم‌زمان با جهان شعری كه در آن دیگر از مناظر بهشت‌آسای فریولی نشانی نیست، سبك نوشتاری او نیز تغییر می‌كند. دیالكتیك‌های فریولی جای خود را به زبانی خودمانی و ساده می‌بخشد. در اینجا او سنت ایدئولوژیك و فرهنگی بورژوازی را در شعر می‌شكند. پازولینی در خاكسترهای گرامشی از مسیر عذاب‌آور و ناخوشایند زندگی سیاسی‌اش سخن می‌گوید. از ناامیدی‌اش درباره تغییر وضع زندگی كارگران تستاچو، از تنها دارایی برجامانده‌اش كه تاریخ است، تاریخی كه در دل خود مبارزه طبقاتی و ضرورت آن را با الهام از گرامشی تكرار می‌كند». در بخشی از شعر «خاكسترهای گرامشی» می‌خوانیم: «دو گل شمعدانی احاطه كرده خاكستردان‌های كنار قبرت را، دو سرخی ناهمگون، همچون شالی سرخ كه پارتیزان‌ها دور گردن‌شان می‌بندند./ و تو اینجا/ مطرود مانده‌ای به خاطر جان‌سختی‌ات/ تو از تبار كاتولیك‌ها نیستی/ اما نامت اینجاست/ میان این مردگان بیگانه:‌ خاكسترهای گرامشی.../ بر باد رفته میان امید و بدگمانی‌ام،/ نزدیك‌تر می‌آیم/ من به ناگهان سر از اینجا درآورده‌ام، از این گلخانه ظریف/ در برابر مزارت/ و روح تو كه اینجا آرمیده است/ در اعماق زمین/ میان مردم آزاد.../ در این سرزمین كه هرگز بر آرزومندی‌ات درنگ نكرد...». پازولینی در شعرهای این دفتر، «محله‌ها و گذرگاه‌های رمی» را پس‌زمینه اشعارش قرار داده است؛ گورستان كاتولیك‌ها كه به گورستان بیگانگان و شاعران و نویسندگان هم شهرت دارد؛ جایی كه چهره محبوبش آنتونیو گرامشی در آنجا دفن شده است.

شرق: پیر پائولو پازولینی، روزنامه‌نگار، رمان‌نویس، شاعر و فیلم‌ساز مشهور ایتالیایی است که در سال 1922 در بولونیا متولد شد. پازولینی اگرچه بیشتر به‌خاطر فیلم‌هایش مشهور است؛ اما پیش از آنكه به‌عنوان كارگردان وارد عرصه سینما شود، شاعر بود و از كودكی به سرودن شعر می‌پرداخت. پازولینی اگرچه عمر نسبتا كوتاهی داشت و در پنجاه‌وسه‌سالگی كشته شد، اما در طول حیاتش در فرم‌های مختلف ادبی و هنری به خلق اثر پرداخت و امروز تعداد زیادی رمان، شعر، نمایش‌نامه، نقاشی، فیلم و مقاله و جستار از او به جا مانده است. سیاست وجه دیگری از فعالیت‌های پازولینی بود و تأثیر این وجه از شخصیت او در آثارش هم دیده می‌شود.
به‌تازگی کتابی از پازولینی با عنوان «نامه‌های لوتری» با ترجمه احمد حسینی در نشر مانیاهنر منتشر شده که مجموعه‌ای است از مقاله‌ها و متن‌هایی که پازولینی در دهه هفتاد میلادی نوشته است. در بخشی از مقدمه مترجم انگلیسی این کتاب به تأثیری که جنگ جهانی دوم بر زندگی و فعالیت‌های پازولینی داشت اشاره شده است. زمانی که پازولینی دانشجوی تاریخ هنر و ادبیات بود جنگ آغاز می‌شود و او مجبور می‌شود تحصیل را رها کند و به استان فریولی که در مرز مشترک ایتالیا، اتریش و یوگسلاوی است برود. مادر پازولینی اصالتا اهل فریولی بود و پازولینی در اینجا زبان فریولی را می‌آموزد و در واقع حضورش در این روستا تأثیر مهمی بر شکل‌گیری افکار او می‌گذارد. در اینجاست که او با دیدن درگیری‌های میان روستاییان و اربابانشان گرایشی سیاسی پیدا می‌کند و به مارکسیسم علاقه‌مند می‌شود، البته مارکسیسمی که هنوز تحت تأثیر کلیساست. این ویژگی را می‌توان در «نامه‌های لوتری» هم مشاهده کرد. اولین دفتر شعر پازولینی در سال 1942، یعنی زمانی که 20ساله بود، منتشر شد. این دفتر شعر، شامل اشعاری به گویش فریولی بود. پازولینی خود درباره آموختن زبان فریولی و تأثیری که حضور در این روستا بر او گذاشته، گفته بود: «اما من پس از آشنایی با این لهجه، خیلی زود سخت تحت تأثیرش قرار گرفتم، هرچند که از آغاز تنها به دلایل ادبی به آن روی کرده بودم. به زودی دریافتم که با چیزی زنده و حقیقی در ارتباط قرار گرفته‌ام. به این ترتیب ماجرا چرخ خورد و وارونه شد: با زبان فریولی شروع کردم به درک دنیای واقعی دهقانان... از آن پس لهجه را نه به‌عنوان افزاری هرمتیک و هنری، بلکه هرچه بیشتر به‌عنوان عنصری عینی و واقعی به کار بردم».
در بخشی از کتاب «نامه‌های لوتری» می‌خوانیم: «هیچ هنری مانند فیلم‌سازی، تا این حد انسان را وادار نمی‌کند تا به پدیده‌ای چشم بدوزد. زمانی که یک نویسنده به منظره شهری یا روستایی نگاه می‌کند، ناچار باید از میان انبوهی از اشیا و پدیده‌ها، تنها آنهایی را در اثرش بیاورد که یا منبع الهام و احساسات او هستند یا به کارش می‌آیند. اما وقتی که مؤلفی به چشم یک کارگردان به همان منظره می‌نگرد، چاره‌ای ندارد جز اینکه حواسش به تمام چیزهای موجود در آن چشم‌انداز باشد (و حتی فهرستی از تمام موارد موجود در صحنه را تهیه کند). در واقع درحالی‌که تقدیر پدیده‌ها در نزد نویسنده، تبدیل‌شدن به کلمه یا همان نماد است؛ اما درباره کارگردان یک فیلم، پدیده‌ها به همان شکل باقی می‌مانند. به عبارت دیگر، دال‌های نظام زبانی نمادین و قراردادی هستند درحالی‌که دال‌های نظام سینمایی و تصویری، خود پدیده‌ها در عین واقعیت مادی‌شان هستند. درست است که این پدیده‌ها هم در نهایت به دال تبدیل می‌شوند اما آنها را می‌توان دال‌هایی زنده از خودشان نامید. تمام این مسائل بخشی از یک علم به نام نشانه‌شناسی است که گناریلو، اگر می‌خواهی گفته‌های مرا دنبال کنی و صحبت‌هایم را راجع به زبان نخستین اشیا و کمبودهای آموزش از این طریق، بفهمی، باید حداقل در حد نامش این علم را بشناسی و اطلاعاتی درباره آن داشته باشی».
پازولینی به گرامشی هم علاقه زیادی داشت و شعرهایی در سوگ او گفته بود. مدتی پیش دفتر شعری از او با عنوان «خاکسترهای گرامشی» با ترجمه مهین تاری در نشر حکمت کلمه منتشر شد که در واقع گزیده‌ای از دفتر شعری از پازولینی با همین عنوان است. مترجم كتاب در بخشی از یادداشت ابتدایی كتاب درباره این دفتر شعر نوشته:‌ «او پیش از هر چیز صدای پرولتاریاست و اهمیت او درست به این دلیل است كه از تمام تناقضات دورانش سخن می‌گوید. پازولینی در خاكسترهای گرامشی نزدیكی فیزیكی و احساسی‌اش را به خلق، اصطلاحی كه آن را از ماكسیم گوركی وام می‌گیرد، به‌خوبی نمایان می‌كند. در حد فاصل دفتر شعر بلبل كلیسای كاتولیك و خاكسترهای گرامشی در 1957 جهان شعری پازولینی شاهد تغییری شگرف است. در خاكسترهای گرامشی، روزهای سخت و عذاب‌آوری را كه ایتالیا سپری می‌كند، تداعی می‌كند و بر نقشی كه همه روشنفكران متعهد باید ایفا كنند، تأكید می‌كند. هم‌زمان با جهان شعری كه در آن دیگر از مناظر بهشت‌آسای فریولی نشانی نیست، سبك نوشتاری او نیز تغییر می‌كند. دیالكتیك‌های فریولی جای خود را به زبانی خودمانی و ساده می‌بخشد. در اینجا او سنت ایدئولوژیك و فرهنگی بورژوازی را در شعر می‌شكند. پازولینی در خاكسترهای گرامشی از مسیر عذاب‌آور و ناخوشایند زندگی سیاسی‌اش سخن می‌گوید. از ناامیدی‌اش درباره تغییر وضع زندگی كارگران تستاچو، از تنها دارایی برجامانده‌اش كه تاریخ است، تاریخی كه در دل خود مبارزه طبقاتی و ضرورت آن را با الهام از گرامشی تكرار می‌كند». در بخشی از شعر «خاكسترهای گرامشی» می‌خوانیم: «دو گل شمعدانی احاطه كرده خاكستردان‌های كنار قبرت را، دو سرخی ناهمگون، همچون شالی سرخ كه پارتیزان‌ها دور گردن‌شان می‌بندند./ و تو اینجا/ مطرود مانده‌ای به خاطر جان‌سختی‌ات/ تو از تبار كاتولیك‌ها نیستی/ اما نامت اینجاست/ میان این مردگان بیگانه:‌ خاكسترهای گرامشی.../ بر باد رفته میان امید و بدگمانی‌ام،/ نزدیك‌تر می‌آیم/ من به ناگهان سر از اینجا درآورده‌ام، از این گلخانه ظریف/ در برابر مزارت/ و روح تو كه اینجا آرمیده است/ در اعماق زمین/ میان مردم آزاد.../ در این سرزمین كه هرگز بر آرزومندی‌ات درنگ نكرد...». پازولینی در شعرهای این دفتر، «محله‌ها و گذرگاه‌های رمی» را پس‌زمینه اشعارش قرار داده است؛ گورستان كاتولیك‌ها كه به گورستان بیگانگان و شاعران و نویسندگان هم شهرت دارد؛ جایی كه چهره محبوبش آنتونیو گرامشی در آنجا دفن شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.