|

برداشتن نقاب جنگ

شرق: جنگ و تبعات آن در جامعه پس از جنگ از مضامین مهم و پررنگِ آثار هاینریش بل است چراکه او در دورانی به دنیا آمد که جنگ جهانی اول هنوز تمام نشده بود، سال‌ها بعد خود او در بحبوحه جنگ از نزدیک با فاجعه و مرگ و ویرانی بارها مواجه شد و این تجربیات تلخ در رمان‌هایش ثبت شد. تجربه زیستن در میانه دو جنگ جهانی موجب شد تا جنگ‌ستیزی و نفرت از تباهی جنگ بر تمام آثار هاینریش بل به‌نوعی سایه بیندازد. از این‌رو این نویسنده قَدَر آلمانی را می‌توان از چهره‌های شاخص ادبیات قرن بیستم دانست که در ایران نیز نامی آشناست و آثارش بارها به زبان فارسی برگردانده شده است. از آثار مشهور این نویسنده «عقاید یک دلقک» و «بیلیارد در ساعت نه‌ونیم» اخیرا در قالب مجموعه «ادبیات بزرگان» در قطع پالتویی با ترجمه سارنگ ملکوتی منتشر شده و در مدت کوتاهی چندین بار تجدید چاپ شده است. «عقاید یک دلقک» روایت سرگذشت دلقکی به نام شنیر است که در زندگی عاطفی و شخصی خود شکست تلخی را تجربه کرده و به الکل پناه آورده است. او بعد از آنکه از کار بی‌کار می‌شود به انزوا و گوشه‌نشینی روی آورده و با مرور خاطرات گذشته زندگی می‌گذراند. هاینریش بل سراغ لحظات سخت در زندگی فردی یک دلقک می‌رود تا با نمایشِ وجه به‌شدت جمعیِ روزگار دلقک، چهره فاشیسم و سایه آن بر عقاید سیاسی و فرهنگی آلمان بعد از جنگ را برملا کند. وجه استعاری شخصیت دلقک به جامعه‌ای برمی‌گردد که نقاب ریاکاری بر چهره دارد و بعد از جنگی خانمان‌سوز به انحطاط اخلاقی دچار شده است و سعی دارد این انحطاط را پشت نقاب اخلاقیات و کلیسا و مذهب و روابط قدرت پنهان کند. پرده‌برداشتن از نقاب جامعه بعد از جنگ و نمایش فضای تاریک آن روزگار که سویه‌های انتقادی آشکار دارد، موجب شده تا «عقاید یك دلقك» نه‌تنها به عنوان یکی از آثار ماندگار ادبیات آلمانی بلکه اثری مهم در ادبیات جهان به شمار رود که با موشکافی و رویکردی انتقادی وضعیت آلمان پس از جنگ را به تصویر می‌کشد و زندگی اجتماعی-سیاسی آن دوران را روایت می‌کند. سراسر داستان روایت چند ساعتی است که هانس شنیر از بوخوم به زادگاهش شهر بن باز‌می‌گردد و بعد از شکست عاطفی و حس تنهایی و فقری که به آن دچار شده، به ایستگاه راه‌آهن بن می‌رود تا با گیتارنواختن روزگار را سر کند. رمان با ورود هانس شنیر به شهر بُن آغاز می‌شود: «زمانی که وارد شهر بُن شدم، هوا تاریک شده بود. سعی کردم ورودم به صورت همیشگی نباشد، یعنی چنان به چشم نیاید که در رفت‌وآمدهای پنج‌ساله‌‌ام شکل گرفته بود: پایین‌آمدن از پله‌های ایستگاه راه‌آهن، بالارفتن از پلکان، بر زمین نهادن ساک سفر، بلیت را از جیب به درآوردن، دوباره ساک را به دست‌گرفتن، تحویل‌دادن بلیت، رفتن به طرف دکۀ روزنامه و خریدن روزنامۀ عصر، بیرون‌رفتن و برای گرفتن تاکسی دست تکان‌دادن. پنج سال متوالی از جایی آمده‌ام و به جایی رفته‌ام، صبح‌ها از پله‌ها بالا و پایین رفته‌ام و بعدازظهرها از پله‌ها پایین و بالا رفته‌ام، برای گرفتن تاکسی دستی تکان داده‌ام، در جیبم دنبال پولی گشته‌ام که به راننده بدهم، از دکه‌ها روزنامۀ عصر خریده‌ و در گوشه‌ای از ذهنم از این کردار سنجیده و طبیعی خود لذت برده‌ام».
تکه‌های گذشته
رمان «بیلیارد در ساعت نه‌ونیم» برخلاف غالب آثار هاینریش بل روایتی سرراست و خطی از وقایع داستان ندارد. در این رمان که برای بار نخست در سال 1959 به چاپ رسید، یازده راوی با یادآوری خاطرات‌شان از گذشته وقایع رمان را بازگو می‌کنند و داستان را پیش می‌برند. «بیلیارد در ساعت نه‌ونیم» روایت سرگذشت خانواده فهمل است از اواخر قرن نوزدهم تا ششم سپتامبر سال 1958. هاینریش بل این داستان را از بُرش‌هایی از مقاطع مختلف زندگی این خانواده می‌سازد که با یادآوری خاطرات راویان هر قطعه کنار قطعه دیگر می‌نشیند و پازلی ساخته می‌شود که تصویرگر دوران مختلف تاریک آلمان است. هاینریش بل در این رمان، شخصیت‌های متعددی خلق می‌کند که با نقل خاطرات دور و نزدیک‌شان رمان را پیش می‌برند. داستان در ۶ سپتامبر ۱۹۵۸ اتفاق می‌افتد؛ وقتی جنگ جهانی به پایان رسیده است. خانواده سرشناس فهمل در روز تولد هشتادسالگی پدربزرگ خانواده، هاینریش فهمل جمع شده‌اند. راویان متعدد رمان داستان با بیان خاطراتی از گذشته، چشم‌اندازی از فضای پر از خفقان و سیاه آلمان تصویر می‌کنند. محور اصلی داستان صومعه‌ای است که پدربزرگ پیش از جنگ آن را ساخته است و نسل‌های بعدی خاندان فهمل دست به تخریب و بازسازی مجدد آن می‌زنند. در ابتدای داستان «بیلیارد در ساعت نه‌ونیم» می‌خوانیم: «امروز فِهْمِل برای اولین بار با او بی‌ادبانه و تقریباً تند برخورد کرد. حدود ساعت یازده‌ونیم به او زنگ زد و لحن صدایش به‌تنهایی نشانۀ چیزی ناخوشایند بود، برای او این تغییر حالت غیرعادی نبود زیرا کلماتش درست ادا می‌شدند و این لحن صدا او را ترسانده بود، تمام آداب تکلمش تا حد فرمول تنزل یافته و گویی به جای آب H2o را تعارفش کرده باشند. فهمل گفت: لطفاً از درون میز تحریرتان آن کارت قرمزی را که چهار سال پیش به شما داده‌ام بیرون بیاورید. او با دست راستش کشوی میز تحریر را گشود و یک بسته شکلات و پارچۀ پشمی گردگیری و مایع تمیزکنندۀ ظروف برنجی را به گوشه‌ای راند و کارت قرمز را بیرون کشید. لطفاً مطلبی را که بر روی کارت نوشته شده برایم بخوانید. او با صدایی لرزان متن کارت را خواند: در تمام اوقات جز برای مادر، پدر، دختر و پسرم و آقای شرلا برای هیچکس در دسترس نمی‌باشم. لطفاً جمله را تکرار کنید. و آن را تکرار کرد: برای هیچ کس... در ضمن از کجا می‌دانستید آن شماره تلفنی که به شما داده‌ام شمارۀ تلفن هتل پرنس هاینریش بوده؟ او سکوت کرد. من میل دارم بر این نکته تأکید کنم که شما باید از اوامر من پیروی کنید حتی اگر این دستورات به چهار سال پیش بر‌گردند. او ساکت ماند. بی‌شعور!. آیا او این بار لطفاً را فراموش کرده بود؟ سر و صدایی شنید و صدایی که تاکسی می‌خواست و بعد صدای بوق تلفن و گوشی را قطع کرد».

شرق: جنگ و تبعات آن در جامعه پس از جنگ از مضامین مهم و پررنگِ آثار هاینریش بل است چراکه او در دورانی به دنیا آمد که جنگ جهانی اول هنوز تمام نشده بود، سال‌ها بعد خود او در بحبوحه جنگ از نزدیک با فاجعه و مرگ و ویرانی بارها مواجه شد و این تجربیات تلخ در رمان‌هایش ثبت شد. تجربه زیستن در میانه دو جنگ جهانی موجب شد تا جنگ‌ستیزی و نفرت از تباهی جنگ بر تمام آثار هاینریش بل به‌نوعی سایه بیندازد. از این‌رو این نویسنده قَدَر آلمانی را می‌توان از چهره‌های شاخص ادبیات قرن بیستم دانست که در ایران نیز نامی آشناست و آثارش بارها به زبان فارسی برگردانده شده است. از آثار مشهور این نویسنده «عقاید یک دلقک» و «بیلیارد در ساعت نه‌ونیم» اخیرا در قالب مجموعه «ادبیات بزرگان» در قطع پالتویی با ترجمه سارنگ ملکوتی منتشر شده و در مدت کوتاهی چندین بار تجدید چاپ شده است. «عقاید یک دلقک» روایت سرگذشت دلقکی به نام شنیر است که در زندگی عاطفی و شخصی خود شکست تلخی را تجربه کرده و به الکل پناه آورده است. او بعد از آنکه از کار بی‌کار می‌شود به انزوا و گوشه‌نشینی روی آورده و با مرور خاطرات گذشته زندگی می‌گذراند. هاینریش بل سراغ لحظات سخت در زندگی فردی یک دلقک می‌رود تا با نمایشِ وجه به‌شدت جمعیِ روزگار دلقک، چهره فاشیسم و سایه آن بر عقاید سیاسی و فرهنگی آلمان بعد از جنگ را برملا کند. وجه استعاری شخصیت دلقک به جامعه‌ای برمی‌گردد که نقاب ریاکاری بر چهره دارد و بعد از جنگی خانمان‌سوز به انحطاط اخلاقی دچار شده است و سعی دارد این انحطاط را پشت نقاب اخلاقیات و کلیسا و مذهب و روابط قدرت پنهان کند. پرده‌برداشتن از نقاب جامعه بعد از جنگ و نمایش فضای تاریک آن روزگار که سویه‌های انتقادی آشکار دارد، موجب شده تا «عقاید یك دلقك» نه‌تنها به عنوان یکی از آثار ماندگار ادبیات آلمانی بلکه اثری مهم در ادبیات جهان به شمار رود که با موشکافی و رویکردی انتقادی وضعیت آلمان پس از جنگ را به تصویر می‌کشد و زندگی اجتماعی-سیاسی آن دوران را روایت می‌کند. سراسر داستان روایت چند ساعتی است که هانس شنیر از بوخوم به زادگاهش شهر بن باز‌می‌گردد و بعد از شکست عاطفی و حس تنهایی و فقری که به آن دچار شده، به ایستگاه راه‌آهن بن می‌رود تا با گیتارنواختن روزگار را سر کند. رمان با ورود هانس شنیر به شهر بُن آغاز می‌شود: «زمانی که وارد شهر بُن شدم، هوا تاریک شده بود. سعی کردم ورودم به صورت همیشگی نباشد، یعنی چنان به چشم نیاید که در رفت‌وآمدهای پنج‌ساله‌‌ام شکل گرفته بود: پایین‌آمدن از پله‌های ایستگاه راه‌آهن، بالارفتن از پلکان، بر زمین نهادن ساک سفر، بلیت را از جیب به درآوردن، دوباره ساک را به دست‌گرفتن، تحویل‌دادن بلیت، رفتن به طرف دکۀ روزنامه و خریدن روزنامۀ عصر، بیرون‌رفتن و برای گرفتن تاکسی دست تکان‌دادن. پنج سال متوالی از جایی آمده‌ام و به جایی رفته‌ام، صبح‌ها از پله‌ها بالا و پایین رفته‌ام و بعدازظهرها از پله‌ها پایین و بالا رفته‌ام، برای گرفتن تاکسی دستی تکان داده‌ام، در جیبم دنبال پولی گشته‌ام که به راننده بدهم، از دکه‌ها روزنامۀ عصر خریده‌ و در گوشه‌ای از ذهنم از این کردار سنجیده و طبیعی خود لذت برده‌ام».
تکه‌های گذشته
رمان «بیلیارد در ساعت نه‌ونیم» برخلاف غالب آثار هاینریش بل روایتی سرراست و خطی از وقایع داستان ندارد. در این رمان که برای بار نخست در سال 1959 به چاپ رسید، یازده راوی با یادآوری خاطرات‌شان از گذشته وقایع رمان را بازگو می‌کنند و داستان را پیش می‌برند. «بیلیارد در ساعت نه‌ونیم» روایت سرگذشت خانواده فهمل است از اواخر قرن نوزدهم تا ششم سپتامبر سال 1958. هاینریش بل این داستان را از بُرش‌هایی از مقاطع مختلف زندگی این خانواده می‌سازد که با یادآوری خاطرات راویان هر قطعه کنار قطعه دیگر می‌نشیند و پازلی ساخته می‌شود که تصویرگر دوران مختلف تاریک آلمان است. هاینریش بل در این رمان، شخصیت‌های متعددی خلق می‌کند که با نقل خاطرات دور و نزدیک‌شان رمان را پیش می‌برند. داستان در ۶ سپتامبر ۱۹۵۸ اتفاق می‌افتد؛ وقتی جنگ جهانی به پایان رسیده است. خانواده سرشناس فهمل در روز تولد هشتادسالگی پدربزرگ خانواده، هاینریش فهمل جمع شده‌اند. راویان متعدد رمان داستان با بیان خاطراتی از گذشته، چشم‌اندازی از فضای پر از خفقان و سیاه آلمان تصویر می‌کنند. محور اصلی داستان صومعه‌ای است که پدربزرگ پیش از جنگ آن را ساخته است و نسل‌های بعدی خاندان فهمل دست به تخریب و بازسازی مجدد آن می‌زنند. در ابتدای داستان «بیلیارد در ساعت نه‌ونیم» می‌خوانیم: «امروز فِهْمِل برای اولین بار با او بی‌ادبانه و تقریباً تند برخورد کرد. حدود ساعت یازده‌ونیم به او زنگ زد و لحن صدایش به‌تنهایی نشانۀ چیزی ناخوشایند بود، برای او این تغییر حالت غیرعادی نبود زیرا کلماتش درست ادا می‌شدند و این لحن صدا او را ترسانده بود، تمام آداب تکلمش تا حد فرمول تنزل یافته و گویی به جای آب H2o را تعارفش کرده باشند. فهمل گفت: لطفاً از درون میز تحریرتان آن کارت قرمزی را که چهار سال پیش به شما داده‌ام بیرون بیاورید. او با دست راستش کشوی میز تحریر را گشود و یک بسته شکلات و پارچۀ پشمی گردگیری و مایع تمیزکنندۀ ظروف برنجی را به گوشه‌ای راند و کارت قرمز را بیرون کشید. لطفاً مطلبی را که بر روی کارت نوشته شده برایم بخوانید. او با صدایی لرزان متن کارت را خواند: در تمام اوقات جز برای مادر، پدر، دختر و پسرم و آقای شرلا برای هیچکس در دسترس نمی‌باشم. لطفاً جمله را تکرار کنید. و آن را تکرار کرد: برای هیچ کس... در ضمن از کجا می‌دانستید آن شماره تلفنی که به شما داده‌ام شمارۀ تلفن هتل پرنس هاینریش بوده؟ او سکوت کرد. من میل دارم بر این نکته تأکید کنم که شما باید از اوامر من پیروی کنید حتی اگر این دستورات به چهار سال پیش بر‌گردند. او ساکت ماند. بی‌شعور!. آیا او این بار لطفاً را فراموش کرده بود؟ سر و صدایی شنید و صدایی که تاکسی می‌خواست و بعد صدای بوق تلفن و گوشی را قطع کرد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.