تنش میان کلمات
نخستین رمانِ هرمان بروخ با عنوان «خوابگردها» که شاهکار نویسندهاش بهشمار میرود، نهتنها مرثیهای برای فروپاشی ارزشهای پیشین اروپا است بلکه شیوه نوینی از رماننویسی را بنیان میگذارد که هانا آرنت، متفکر برجسته آن را یک نقطه عطف میداند و آن را در نسبتِ هرمان بروخ و رمان مدرن مطرح میکند. بروخ رمان «خوابگردها» را سال 1928 آغاز کرد و در سال 1932 به پایان رساند. سه مقطع زمانی که رمانِ بروخ آن را روایت میکند، به سالهای 1888، 1903 و 1918 مربوط است که به گمان او در این مقاطع تاریخی سنتها و ارزشهای قدیم در اروپا رو به فروپاشی گذاشته و بیرمق شدهاند و به تعبیر علیاصغر حداد، مترجم «خوابگردها» درهمآمیختگی زندگی با عناصر رؤیایی، با تصورات و تخیلات خوابگونه هرچه بیشتر آشکار میشود، درحالیکه دوران رمانتیک رؤیایی هنوز به خوابوخیال چندان میدان نمیدهد، در دوره اغتشاش واقعگرایانه ارزشها، خوابوخیال عنانگسیخته و به خود رهاشده عملا به امری واقعنگرانه بدل میشود. حداد در پیشگفتار کتاب توضیح داده است که رمانِ «خوابگردها» بر اساس پسزمینه تاریخی و اجتماعی زمانه نوشته شده و به آن دسته از مسائل بشری
پرداخته که دانش از کنار آنها عبور میکند: «بروخ میدان عمل رمان و کلا ادبیات را در محدوده بهاصطلاح دیگر نه و هنوز نه دانش جای میدهد. به عقیده بروخ ادبیات، عرصه پرداختن به مسائلی است که بیرون از حیطه عقل تجربه میشوند، جایی که امر غیرعقلانی در قالب عمل ظاهر میشود و در نتیجه، امکان طرح و بیان هنری پیدا میکند. بروخ میگوید رمان محق است چنین وظیفهای را بر عهده بگیرد و به این مسائل بپردازد، چون حاصل کار نویسنده، برخلاف حاصل کار دانشمند، در بطن کلماتی تحقق نمییابد که روی کاغذ نقش زده میشوند بلکه در تنشی شکل میگیرد که میان کلمات و جملات ایجاد میشود».
تنشی که بروخ از آن میگوید از مشخصاتِ ممیزه رمان مدرن است که هانا آرنت در مقاله خود درباره بروخ آن را در رمانهای مهمِ قرن بیستم، «در جستوجوی زمان ازدسترفته»ی پروست به زبان فرانسه، «اولیسِ» جویس به زبان انگلیسی و «خوابگردها»ی هرمان بروخ به زبان آلمانی، جستوجو میکند. او معتقد است رمان مدرن که یکسر از رمان قرن نوزدهمی متمایز میشود، دیگر در خدمتِ سرگرمی نیست و قصد ندارد نصیحت کند یا به تعبیر بنیامین رمان مدرن دیگر توصیهای برای خواننده آماده نکرده است بلکه خواننده را مستقیما با مسائل و فرمهایی روبهرو میکند که فقط بر کسی مکشوف میشوند که خود خواهان مواجهه با آنهاست. «بهاینترتیب رمان، این همهفهمترین فرم هنری که تاکنون از بیشترین مخاطب برخوردار بوده است، ناگهان به پیچیدهترین و اسرارآمیزترین فرم هنری بدل میشود». ازجمله دیگر مشخصاتِ رمان مدرن که «خوابگردها» نیز در خود دارد، ارائه فرم و سبک نو در رماننویسی است، گویی هر رمان مدرن برای جداشدن از سنتها نیازمند طرح نویی است که مفهوم رمان و ادبیات را از نو بازسازی و تعریف کند. رمان «خوابگردها»ی بروخ نیز فرم و سبک خاصی از رماننویسی به دست میدهد،
خاصه در دفتر سوم چنان با فلسفه درهم آمیخته است که بیشتر به جستارهای فلسفی شبیه است. علیاصغر حداد معتقد است آنچه دفتر سوم را متمایز میکند و وجهِ داستانی کمرنگتری به آن میبخشد، پرداختن صریح به «بیماری فرهنگ اروپا» و «فروپاشی ارزشها» است که دفتر سوم را به اثری فلسفی نزدیک کرده است.
هرمان بروخ زندگی پرفرازونشیبی داشته است و مانند بسیاری دیگر از نویسندگانی که در دوران جنگ جهانی زیستند، اتفاقات هولناکی را تجربه کرد که بخشی از آن را در «خوابگردها» روایت کرده است. حداد معتقد است در تاریخ هنر و ادبیات، هنرمندان و نویسندگان بسیاری زندگی تراژیک داشتهاند و بهخصوص قرن نوزدهم از این نویسندگان و هنرمندان پر است. اما بروخ در ادبیات آلمانیزبان جزو آخرین نویسندگانی است که مانند نویسنده هموطنش روبرت موزیل زندگی تراژیکی داشته است. بروخ در این دوران یکباره از یک کارخانهدار به یک نویسنده و فیلسوف بدل شد و به روایت حداد این زمانی است که فاشیستها در آلمان کمکم قدرت میگیرند و پایان کار نوشتن «خوابگردها» عملا با آغاز کار فاشیستها همزمان میشود. «خوابگردها» سال 1932 منتشر میشود و درست یک سال بعد هیتلر به قدرت میرسد. در این وضعیت رمان بروخ دیده نمیشود و حدودا دو دهه بعد، در سال 1950است که «خوابگردها» تازه مورد توجه قرار میگیرد. درواقع پس از اینکه ترجمه انگلیسی این رمان در آمریکا چاپ میشود، اهمیتش آشکار میشود. با سرکارآمدن فاشیستها بروخ تا مرز خودکشی هم پیش میرود و به این باور میرسد
که در چنین زمانهای اصلا نمیتوان رمان و داستان نوشت. به همین دلیل نوشتن رمان بعدیاش، «مرگ ویرژیل»، پانزده سال طول میکشد و بعد از پانزده سال بروخ نوشتنش را از سر میگیرد. حداد، مترجم مطرح زبان آلمانی معتقد است گرچه رمان «خوابگردها» را در کنار مهمترین رمانهای قرن بیستم یعنی «در جستوجوی زمان از دسترفته» پروست، «اولیس» جویس نشاندهاند اما وقتی امروز به ادبیات آلمانیزبان نگاه میکنیم بروخ در دسته نویسندگان بسیار مشهور مثل توماس مان و گونتر گراس و هرمان هسه قرار نمیگیرد و بخشی از این موضوع البته به این هم مربوط است که بروخ اساسا نویسنده مخاطبگریزی است و سبک خاص رماننویسیاش باعث شده که آثارش برای خوانندگانی که به رمان قرن نوزده و نویسندگانی چون بالزاک عادت کردهاند، دیریاب باشد. بااینحال در ادبیات آلمانیزبان بروخ نویسنده کاملا شناختهشدهای بهشمار میرود و جایگاه معتبری دارد اما هیچوقت به شهرتی که مستحقش بوده نرسیده است.
نخستین رمانِ هرمان بروخ با عنوان «خوابگردها» که شاهکار نویسندهاش بهشمار میرود، نهتنها مرثیهای برای فروپاشی ارزشهای پیشین اروپا است بلکه شیوه نوینی از رماننویسی را بنیان میگذارد که هانا آرنت، متفکر برجسته آن را یک نقطه عطف میداند و آن را در نسبتِ هرمان بروخ و رمان مدرن مطرح میکند. بروخ رمان «خوابگردها» را سال 1928 آغاز کرد و در سال 1932 به پایان رساند. سه مقطع زمانی که رمانِ بروخ آن را روایت میکند، به سالهای 1888، 1903 و 1918 مربوط است که به گمان او در این مقاطع تاریخی سنتها و ارزشهای قدیم در اروپا رو به فروپاشی گذاشته و بیرمق شدهاند و به تعبیر علیاصغر حداد، مترجم «خوابگردها» درهمآمیختگی زندگی با عناصر رؤیایی، با تصورات و تخیلات خوابگونه هرچه بیشتر آشکار میشود، درحالیکه دوران رمانتیک رؤیایی هنوز به خوابوخیال چندان میدان نمیدهد، در دوره اغتشاش واقعگرایانه ارزشها، خوابوخیال عنانگسیخته و به خود رهاشده عملا به امری واقعنگرانه بدل میشود. حداد در پیشگفتار کتاب توضیح داده است که رمانِ «خوابگردها» بر اساس پسزمینه تاریخی و اجتماعی زمانه نوشته شده و به آن دسته از مسائل بشری
پرداخته که دانش از کنار آنها عبور میکند: «بروخ میدان عمل رمان و کلا ادبیات را در محدوده بهاصطلاح دیگر نه و هنوز نه دانش جای میدهد. به عقیده بروخ ادبیات، عرصه پرداختن به مسائلی است که بیرون از حیطه عقل تجربه میشوند، جایی که امر غیرعقلانی در قالب عمل ظاهر میشود و در نتیجه، امکان طرح و بیان هنری پیدا میکند. بروخ میگوید رمان محق است چنین وظیفهای را بر عهده بگیرد و به این مسائل بپردازد، چون حاصل کار نویسنده، برخلاف حاصل کار دانشمند، در بطن کلماتی تحقق نمییابد که روی کاغذ نقش زده میشوند بلکه در تنشی شکل میگیرد که میان کلمات و جملات ایجاد میشود».
تنشی که بروخ از آن میگوید از مشخصاتِ ممیزه رمان مدرن است که هانا آرنت در مقاله خود درباره بروخ آن را در رمانهای مهمِ قرن بیستم، «در جستوجوی زمان ازدسترفته»ی پروست به زبان فرانسه، «اولیسِ» جویس به زبان انگلیسی و «خوابگردها»ی هرمان بروخ به زبان آلمانی، جستوجو میکند. او معتقد است رمان مدرن که یکسر از رمان قرن نوزدهمی متمایز میشود، دیگر در خدمتِ سرگرمی نیست و قصد ندارد نصیحت کند یا به تعبیر بنیامین رمان مدرن دیگر توصیهای برای خواننده آماده نکرده است بلکه خواننده را مستقیما با مسائل و فرمهایی روبهرو میکند که فقط بر کسی مکشوف میشوند که خود خواهان مواجهه با آنهاست. «بهاینترتیب رمان، این همهفهمترین فرم هنری که تاکنون از بیشترین مخاطب برخوردار بوده است، ناگهان به پیچیدهترین و اسرارآمیزترین فرم هنری بدل میشود». ازجمله دیگر مشخصاتِ رمان مدرن که «خوابگردها» نیز در خود دارد، ارائه فرم و سبک نو در رماننویسی است، گویی هر رمان مدرن برای جداشدن از سنتها نیازمند طرح نویی است که مفهوم رمان و ادبیات را از نو بازسازی و تعریف کند. رمان «خوابگردها»ی بروخ نیز فرم و سبک خاصی از رماننویسی به دست میدهد،
خاصه در دفتر سوم چنان با فلسفه درهم آمیخته است که بیشتر به جستارهای فلسفی شبیه است. علیاصغر حداد معتقد است آنچه دفتر سوم را متمایز میکند و وجهِ داستانی کمرنگتری به آن میبخشد، پرداختن صریح به «بیماری فرهنگ اروپا» و «فروپاشی ارزشها» است که دفتر سوم را به اثری فلسفی نزدیک کرده است.
هرمان بروخ زندگی پرفرازونشیبی داشته است و مانند بسیاری دیگر از نویسندگانی که در دوران جنگ جهانی زیستند، اتفاقات هولناکی را تجربه کرد که بخشی از آن را در «خوابگردها» روایت کرده است. حداد معتقد است در تاریخ هنر و ادبیات، هنرمندان و نویسندگان بسیاری زندگی تراژیک داشتهاند و بهخصوص قرن نوزدهم از این نویسندگان و هنرمندان پر است. اما بروخ در ادبیات آلمانیزبان جزو آخرین نویسندگانی است که مانند نویسنده هموطنش روبرت موزیل زندگی تراژیکی داشته است. بروخ در این دوران یکباره از یک کارخانهدار به یک نویسنده و فیلسوف بدل شد و به روایت حداد این زمانی است که فاشیستها در آلمان کمکم قدرت میگیرند و پایان کار نوشتن «خوابگردها» عملا با آغاز کار فاشیستها همزمان میشود. «خوابگردها» سال 1932 منتشر میشود و درست یک سال بعد هیتلر به قدرت میرسد. در این وضعیت رمان بروخ دیده نمیشود و حدودا دو دهه بعد، در سال 1950است که «خوابگردها» تازه مورد توجه قرار میگیرد. درواقع پس از اینکه ترجمه انگلیسی این رمان در آمریکا چاپ میشود، اهمیتش آشکار میشود. با سرکارآمدن فاشیستها بروخ تا مرز خودکشی هم پیش میرود و به این باور میرسد
که در چنین زمانهای اصلا نمیتوان رمان و داستان نوشت. به همین دلیل نوشتن رمان بعدیاش، «مرگ ویرژیل»، پانزده سال طول میکشد و بعد از پانزده سال بروخ نوشتنش را از سر میگیرد. حداد، مترجم مطرح زبان آلمانی معتقد است گرچه رمان «خوابگردها» را در کنار مهمترین رمانهای قرن بیستم یعنی «در جستوجوی زمان از دسترفته» پروست، «اولیس» جویس نشاندهاند اما وقتی امروز به ادبیات آلمانیزبان نگاه میکنیم بروخ در دسته نویسندگان بسیار مشهور مثل توماس مان و گونتر گراس و هرمان هسه قرار نمیگیرد و بخشی از این موضوع البته به این هم مربوط است که بروخ اساسا نویسنده مخاطبگریزی است و سبک خاص رماننویسیاش باعث شده که آثارش برای خوانندگانی که به رمان قرن نوزده و نویسندگانی چون بالزاک عادت کردهاند، دیریاب باشد. بااینحال در ادبیات آلمانیزبان بروخ نویسنده کاملا شناختهشدهای بهشمار میرود و جایگاه معتبری دارد اما هیچوقت به شهرتی که مستحقش بوده نرسیده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.