|

یادداشتی بر «پاییز سن هوزه» احمد شاملو

دعوت ِ مقاومت‌ناپذیر

گویا این ویژگی شاعران بزرگ است که هنگام خواندن شعرهاشان، حضور آنان را نمی‌توان نادیده انگاشت. درواقع، شخصیت شاعر آنچنان بر دنیای ذهنی و فرهنگی خواننده مسلط است که کیفیت‌های ویژه­ خود شعر پشت پرده‌ای از مه پنهان می‌ماند. شاملو چنین شاعری است. او طی سال‌ها پیگیری مداوم در کار ادبیات، زیستن و درگیر بودن با تاریخ و جامعه و هم‌درد بودن با مردم، از «خویشتن خویش بارویی» پی افکنده است. و این درگیری و پیگیری از او چنان شاعری بزرگ ساخته است که هست.
این ویژگی حضور مسلط زمانی شدت می‌یابد که زبان و بیان شاعر نیز به یاری آن برخاسته باشد، چنان‌که شاملو در بعضی از شعرهایش، از طریق زبان و بیانی که برگزیده، تسلط «من» را بر شعر دو چندان کرده است. و فراتر از آن، گاهی این «من» بیشتر خود شاعر است، تا شخص‌گانه‌ای که هویتش با مصالح شعر و در ساختار شعر مشخص می‌شود.
من آخرین بازمانده فرزانگان زمینم؟-
من آن غول زیبایم که در استوای شب ایستاده است
غریق زلالی همه آب‌های جهان،
و چشم‌انداز شیطنتش
خاستگاه ستاره‌یی‌ست.
خوشبختانه این حکم را نمی‌توان بر تمام شعرهای شاملو جاری کرد. در بسیاری از شعرها «من» شعر حصار منّیت را شکسته و تبدیل به انسانی کلی و جهانی شده است. در بعضی از شعرها هم اصولا منی در کار نیست و اگر هست، در خدمت طراحی و شکل‌بندی درون‌مایه شعر است. شعر «پاییز سن‌هوزه» که در این نوشته با هم می‌خوانیم، از شعرهای دسته­ اخیر است.
شعر «پاییز سن‌هوزه » تصویر برخورد، در لحظه توصیف‌ناپذیر است (لحظه جاری تعلیق و تعادل) که به عملی ناممکن منتهی می‌شود (عمل درآمیختن).
موقعیت عملی
زمان، صبح زود روز اول پاییز، درازای شب و روز یکسان و «همه‌چیز در خاموشی مطلق» و «تعادل محض» است. مکان، خانه‌ای است در شهر «سن‌هوزه». شخص گانه شعر که لابد میهمان است، از خواب بیدار می‌شود، این حالت تعادل و آرامش طبیعت را درمی‌یابد و با فروکردن محتاطانه انگشتش در آب (در آمیختن)، به «احساس عمیق مشارکت» دست می‌یابد.
ساختار معنایی
شعر از سه بخش تشکیل شده است: بخش اول توصیف ذهنی یا بازسازی لحظه حاضر؛ بخش دوم توصیف عینی دیدار یا وصف حضور؛ و بخش سوم درآمیختن، به منظور مشارکت.
در توصیف بخش اول شعر، آن لحظه توصیف‌ناکردنی می‌تواند هر یک از لحظه‌ها باشد و اینجا صبح زود روز اول پاییز است؛ لحظه شاخصی که بتواند بر تمامی لحظه‌ها گسترش یابد؛ لحظه ایده‌آل، «ایده» یا مثال تمامی لحظه‌ها: «تعادل محض است و / همه چیز در خاموشی مطلق»، اما سکون نیست، شب در گذر است و روز در راه است و زمین «سبکپای / از دروازه­‌ی پاییز / می‌گذرد» زمان، زمان حال است. زمان حالی‌که حضور محض است، که همیشه و تنها زمانی است که حضور دارد. تن به گذشته و آینده نمی‌دهد و در عین‌حال گذشته و آینده را با خود حمل می‌کند. تن به توصیف نمی‌دهد و با این همه تنها لحظه‌ای است از زمان که حس‌شدنی است.
شاید این همان لحظه‌ای است که آلیس بزرگ‌تر از آنی است که بوده است و کوچک‌تر از آنی است که خواهد شد. ژیل دولوز (Gilles Deleuz) این لحظه را لحظه «شدن» می‌نامد، اما تعریف دیگری از آن دارد:
«او، آلیس، اکنون بزرگتر است؛ او پیش از این کوچک‌تر بود. اما لحظه‌ای که کسی بزرگ‌تر از آنچه بود می‌شود همان لحظه‌ای است که کوچک‌تر از آنی است که خواهد شد. این هم زمانی‌شدن است که مه‌اش گریز از حال است. شدن، تا از حال گریزان است، جدایی یا تمایز بین قبل و بعد، یا گذشته و آینده را تحمل نمی‌کند. تعلق به جوهرِشدن دارد تا در یک زمان در هر دو جهت حرکت کند یا کشیده شود: آلیس رشد نمی‌کند بی‌آنکه کوچک شود و بالعکس. عقل سالم تصدیق می‌کند که در تمام چیزها حس یا جهت قابل تشخیصی وجود دارد؛ اما تناقص (Paradox) قضیه در این است که تصدیق هر دو حس یا هر دو جهت در یک زمان امکان‌پذیر می‌نماید.»1
چنین تناقضی شاید تنها در شعر بتواند به واقعیت بپیوندد و شاید معجزه شعر همین باشد. اما دولوز در جای دیگری می‌گوید:
«فقط حال در زمان وجود دارد و گذشته و آینده را جذب یا با هم جمع می‌کند. اما تنها گذشته و آینده در زمان (یا در زمان بودن) اصرار می‌ورزند و الی‌الابد هر حالی را تقسیم می‌کنند. گذشته و حال و آینده سه بعد پی‌درپی نیستند، بلکه برداشت‌های مقارنی از زمانند.»2
به نظر دولوز، «گذشته و آینده» یک نوع خواندن زمان است و «حال» نوعی دیگر؛ منتها، این دو نوع خواندن، همزمان هستند. دایرک اشتون در نوشته‌ای با عنوان «احساس زمان: تصویر زمان و تاثیر زیباشناختی دولوز» برداشت دولوز و برگسون را از مفهوم زمان خطی چنین توضیح می‌دهد:
«برای دولوز و برگسون، مفهوم زمانِ خطی ـ تاریخی (که در آن، زمان چون خطی است با «گذشته» پشت سر، «آینده» پیش‌رو و «حال» که در امتداد این خط به سمت آینده در حرکت است) بی‌معناست. «گذشته» از دید آنان تنها چون خاطره وجود دارد و به طور کامل مجازی است. تنها زمان حال واقعی است و سنجش، محاسبه، یا جداکردن آن از گذشته مجازی ناممکن است. گذشته و حال، هر دو، در هر لحظه از زمان حال وجود دارند و یکدیگر را دوبرابر می‌کنند یا بازمی‌تابانند. از یکدیگر متمایز، اما غیرقابل تشخیص هستند. علاوه بر این، درحالی که «گذشته»، به‌عنوان خاطره، مجازیست، «دریافت» واقعی است و در زمان حال رخ می‌دهد. بنا بر این ما در هر لحظه، همزمان، در «خاطره / گذشته / مجازی» و «دریافت / حال / واقعی» مداوم و پیوسته زندگی می‌کنیم. این شاید ناسازه یا پارادوکس بنیادین هستی ما باشد.»3
خیام بزرگ خودمان، همین بحث پیچیده را در بیتی چه خوش گشوده است:
از نامده و رفته دگر یاد مکن
حالی خوش باش، زانکه مقصود اینست.
(و جالب اینجا است که خط اول شعر شاملو: «گرما و سرما در تعادل محض است و» یادآور این مصرع خیام است: «روزیست خوش و هوا نه گرم است و نه سرد»)
اما این لحظه، که شاعر «پگاه»اش نامیده است و در آن، شب در گذر است و روز در راه، با وجود تمام جدل‌های فلسفی در شعر هستی پیدا می‌کند؛ می‌توانیم لحظه «حال» بنامی‌اش، که تن به گذشته و آینده نمی‌دهد، یا از «نامده» نمی‌گوید و «رفته» را از یاد می‌برد تا حضوری محض بیابد؛ و می‌توانیم لحظه «شدن»ش بخوانیم که از حال می‌گریزد و به گذشته و آینده وابسته است.
در چنین لحظه‌ای تفاوت از میان فصل‌ها هم برمی‌‌خیزد و درخت لیموترش در پاییز شکوفه می‌کند. مساله این نیست که درخت در واقعیت غرق شکوفه شده (چنانکه که از سخن آیدا، در سرلوحه­ شعر برمی‌آید) یا نشده است. مهم این است که درخت لیموترش شعر می‌تواند و باید در پاییز شکوفه کند تا عطرش «یورت همسایگان» را «با هم بپیوندد»؛ چون همه‌چیز در حال تعادل است و تفاوت‌ها از میان برخاسته است. حتی ماه هم، شاید به اعتبار شکوفه‌دادن درخت لیموترش، بدر کامل بوده است، این اعتبار هم که نباشد، در چنین لحظه یگانه‌‌ای نمی‌توان تصور کرد «زمین مادر»، در گذر «از دروازه پاییز»، مانع رسیدن بخشی از نور خورشید به ماه شود. پس بخش دوم شعر وصف دیدار است، پیکریافته در چشم‌گشودنی به «عطر شکوفه‌ها» و جهانی از تصویر و تخیل که در سکوت‌های میان سطرها و واژه‌ها گسترده است.
دیدار بخش دوم شعر، به ناگزیر در بخش سوم و نهایی به درآمیختن منتهی می‌شود. در چنین لحظه‌ای رسیدن از (دیدار) «عطر شکوفه‌ها» به آب، یا «به دعوت مقاومت‌ناپذیر آب» طبیعی است تا یگانگی جزء‌ها و عنصرهای طبیعت برقرار بماند. شاملو در این بخش پایانی مُهر نگاه و رفتارش را، در برابر جهان و کردار جهان، بر شعر می‌زند. کردار جهان، اما این‌بار مهربانانه و رفتار شاملو در آمیختن و درگیرشدن است. اینجا با تصویری وسوسه‌انگیز روبه‌روییم که با ترکیب‌هایی چون «دعوت مقاومت‌ناپذیر آب»، «سایه سوزان اندام (آب) » و... شکل گرفته است. شاملو با رفتاری که دیگر، پس از این همه سال، درگیری و درآمیختن با جهان و حوادث آن، جزیی از وجودش شده است، چاره‌ای جز آن ندارد که «دعوت مقاومت‌ناپذیر آب» را لبیک گوید وبا او که لطیف‌ترین عنصر «جهان مهربان» است، هم در کنار او، یعنی جهان، درآمیزد، تا بر اساس سطری اضافی که شعر را پایان می‌دهد، «احساس عمیق مشارکت» کند. بعد از آن بیان دراماتیک، این سطر آخر، چیزی جز محدودکردن خواننده و احساس او از شعر به‌صورت دنبالچه‌ای اضافی نیست که از دُم یا دُم‌های تکامل‌نیافته اجداد شعر بر انتهایش باقی مانده است. شاعر می‌توانست، بدون این سطر آخر، خواننده را در برداشتش از شعر آزاد بگذارد.
اما اگر سپهری بود، لابد به تماشای آب قانع می‌شد؛ انگشت در آب فرو نمی‌کرد، مبادا آرامش آب را برهم زند، از شکوفه‌های لیمو در پاییز تعجب نمی‌کرد و با آن لحظه ناب تعادل و آرامش درنمی‌آمیخت، زیرا از پیش به آن پیوسته بود؛ جزیی از آن بود.
به سراغ من اگر می‌آیید،
نرم و آهسته بیایید، مبادا که ترک بردارد
چینی نازک تنهایی من.
پشت هیچستانی که او مقام دارد، همه‌چیز از ابتدا و همیشه در حال تعادل است.
جهان‌بینی شاملو به فروغ نزدیک‌تر است، یا نگاه فروغ به شاملو. تفاوتی نمی‌کند. در این مقایسه، سلسله‌مراتبی در کار نیست،‌گیریم، رفتار شاملو مردانه و رفتار فروغ زنانه است فروغ می‌گوید، «نهایت تمامی نیروها پیوستن است، پیوستن / به اصل روشن خورشید». شاملو نه‌تنها می‌پیوندد، درگیر هم می‌شود، درمی‌آمیزد، زیرا انسان را موجودی مستقل می‌داند که در صورت لزوم، در برابر کائنات می‌ایستد. سپهری شاید شعر را در پایان بخش دوم تمام می‌کرد، تا راز ماه و شکوفه‌های لیمو همچنان سربسته بماند. اما شاملو نمی‌تواند دست‌کم انگشتی در آب فرو نکند. نمونه­ آرمانی انسان شاملو، پرومته است. در «مرد مصلوب...» فروغ هم، از «روزگار تلخ و سیاه» به جان می‌آید و تباهی‌ها را به تصویر می‌کشد، اما دست‌آخر ناله برمی‌دارد که، «آه،‌ای صدای زندانی / آیا شکوه یأس تو هرگز / از هیچ سوی این شب منفور / نقبی بسوی نور نخواهد زد؟» و شاملو حتا آنجا که «بر میز عمل چاربند» است «باید نعره‌­ای» برکشد و «چاشت سر پزشک را... . به کامش زهر افعی» کند.
ساختار زبانی
در این شعر، جز آن لحظه‌ای که گفتیم، با لحظه­‌ای دیگری نیز رو‌به‌روییم که تحقق (شعری) لحظه­ اول را امکان‌پذیر می‌سازد. هیلیس میلر (J. Hillis Miller) آن را لحظه­ زبانی (linguistic moment) می‌نامد:
«آنچه را که من لحظه‌­ی زبانی می‌نامم لحظه‌‌ای است که شعر یا درواقع هر متنی به خود بازمی‌گردد و رسانه خود را مورد سوال قرار می‌دهد، به نحوی که (گویی) در شعر نیرویی فزاینده برای بازپرسی از نشانه (sign)‌های آنچنانی وجود دارد. این نیرو ممکن است لحظه‌ای گذرا را چنان گسترده کند که تمام زمان را در بال‌زدنی بی‌انتها معلق نگاه دارد.»4
این لحظه زبانی در شعر هر شاعری شکلی متفاوت به خود می‌گیرد. در شعر شاملو نیروی استفاده حداکثر از امکانات خود زبان است که رسانه شعر یا ساختارهای ازپیش‌‌فرض‌شده و کلام- مرکزی (logocentric) آن را مورد سوال قرار می‌دهد. این ساختارها از وزن و قافیه گرفته تا صنایع شعری کلیشه‌شده مدرن و حتا بنیاد ارجاعی یا زیربنایی فرازبانی را در برمی‌گیرند.
جدا از بحث دولوز در مورد زمان، از دید من، مفهوم هستی انسان در زمان قابل درک است و زمان گریزپاست. تعریف قابل درک ما از زمان، همیشه فضایی است. به عبارت دیگر، زمان همیشه بین دو فضا، یا بگوییم، دو مکان قابل بیان است. (مثلا زمان بین موقعیت‌های مختلف عقربه‌های ساعت یا برگ‌ها و ستون‌های تقویم) این بیان فضایی زمان در شعر، مسیر یا ترتیب واژه‌ها در عمل زمان‌مند خواندن است. در این شعر، شاملو بیش از هرچیز از صنعت واج‌آرایی استفاده می‌کند اما از آن فراتر می‌رود، کامل‌ترش می‌کند و بدین‌گونه مورد سوالش قرار می‌دهد و از این طریق آن زمان وصف‌ناشدنی لحظه تعلیق یا تعادل محض را (که با عمل زمان‌مند خواندن در تضاد است) در شعر محقق می‌کند.
در بخش اول شعر، گذشته از تسلط صدای کشیده «الف» که با آرامش و تعادلِ تصویرشده، هم‌آهنگ است (و با تکرارشدن در دو بخش دیگر، «لحظه» را در سراسر شعر گسترش می‌دهد)، با تقابل‌هایی رو‌به‌روییم که از طریق تجانس آوایی به‌نوعی هماهنگی و تعادل می‌رسند:
گرما ـ سرما؛ همه‌چیز ـ هیچ‌چیز؛ پارسنگ ـ همسنگی
اما عناصر تقابل اصلی، یعنی شب و روز، دارای تجانس آوایی نیستند. شاملو این مشکل را با دگرگون‌کردن و در واقع مورد سوال قراردادن صنعت واج‌آرایی حل کرده است. در سطری بالاتر واژه «شبانه‌روزی» را داریم که چشم و گوش ما را آماده می‌کند تا «شب» و «روز» سطر بعدتر را به صورتی هم‌آوا ببینیم یا بشنویم. ارگانیسم ادراکی ما به صورتی ناخودآگاه، هم‌آوایی بین «شبانه‌روز» و «شب و روز» را به رابطه بین «شب» و «روز» منتقل و این رابطه را تبدیل به هم‌آوایی می‌کند تا تعادل درخواستی شعر برقرار شود:
لحظات شبانه روزی کامل را
دادگرانه
میان شب و روزی که یکی در گذر است و یکی در راه
تقسیم می‌کند
و بعد:
و اکنون
زمین مادر
در مدارش
سبکپای
از دروازه پاییز
می‌گذرد.
سبک‌پایی این گذشتن با زنجیره‌ای از تجانس آوایی بین واژه‌های «مادر»، «در»، «مدار»، « دروازه » و «می‌گذرد» که از میان دو واژه هم آوای دیگر، یعنی «... پای» و «پاییز» عبور می‌کند، مورد تاکید قرار می‌گیرد. جالب اینکه از واژه‌های دسته اول، واژه «دروازه » درست پس از «... . پای» و پیش از «پاییز» (یا بین این دو) قرار دارد، تا عبور را ملموس‌تر کند.
بخش دوم با واژه «پگاه» آغاز می‌شود، تا حرف «پ» تاکیدی باشد به آنچه در بخش پیشین می‌گذرد و ارتباطی باشد با «پاییز» در آن بخش. اما در این بخش اتفاق نادری می‌افتد: شخص‌گانه شعر عطر شکوفه‌های لیمو را می‌بیند. البته شاعر این را نمی‌گوید. (چنین بیانی هم با طبیعت زبان که به هر حال از واقعیت گریزی ندارد و هم با طبیعت حواس پنج‌گانه ما در تضاد است.) اما آوردن «عطر شکوفه‌ها... » بلافاصله پس از «چون چشم می‌گشایم»، بی‌آنکه تخلفی نسبت به طبیعت زبان رخ داده شده باشد، احساس این اتفاق نادر، یعنی دیدن عطر شکوفه‌ها را به وجود می‌آورد و نه‌تنها زبان که واقعیت را نیز زیر سوال می‌برد. تکرار «چ» و «ش» در سطرهای دوم و سوم این بخش، به ظاهر عملکرد زیباشناسانه دارد. اما تکرار صدای الف کشیده در، «یورت همسایگان را / به ناز / با هم پیوسته است.» (علاوه بر آنکه همراه با صداهای کشیده دیگر در این بخش، گسترش «لحظه» را که از آن سخن گفتیم میسر می‌کند)، با هم پیوستن غریب «یورت همسایگان» (به‌وسیله عطر لیموی ترش) را تحقق می‌بخشد. تکرار صدای «سین» از واژه «همسایگان» در واژه «پیوسته» تاکیدی بر تحقق این اتفاق است.
تشخیص عملکرد صنایع زبانی را در ادامه بخش دوم (مثلا تکرار صداهای کشیده بخش اول و صدای صامت «ب» در «... یابم»، «شب»، «... باید»، «بدر»، «بوده» و «باشد») و در بخش سوم (تکرار همان صداها و صدای «سین» در «سایه»، «سوزان» و «احساس» و صدای «ش» در «اندامش»، «انگشت» و «مشارکت») به عهده خوانندگان می‌گذاریم.
گفتیم شعر «پاییز سن‌هوزه» تصویر برخورد در لحظه‌‌ای توصیف‌ناپذیر است که به عملی ناممکن منتهی می‌شود. کاوش در اسرار زمان‌مندی انسان یکی از درون‌مایه‌های ازلی شعر است. تعلیق زمان (شاید به خاطر دور نگاه داشتن پیری و مرگ) و رسیدن به تعادل و آرامش از آرزوهای دیرین بشری است. در شعر «پاییز سن‌هوزه » زمان در لحظه تعادل معلق می‌ماند و شخص‌گانه شعر با طبیعت درمی‌آمیزد تا خود به تعادل و آرامش برسد. اما این همه، تنها در زبان تحقق می‌یابد، یا می‌رود که تحقق یابد. شعر همیشه در مرز رسیدن به ناممکن است، تا زندگی بتواند ادامه یابد و شاعران بتوانند باز هم شعر بسرایند.
20 ژوییه 1992، زوترمیر، هلند
1- The Deleuze Reader, ed: Constantin V. Boundas, Coombia University Press, Colombia, 1993, p 39
2- Ibid, p 43
3- rhizomes. 16 summer 2008, Feeling Time: Deleuze's Time-Image and Aesthetic Effect, Dyrk Ashton
4- J. Hillis Miller, The Linguistic Moment (From Wordsworth to Stevens) , N. J. Princeton, Princeton University Press, Chicago, 1985
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
پاییز ِ سن‌هوزه
آیدا با حیرت گفت: - درخت ِ لیـــمو ترش را
ببین که این وقتِ سال غرق ِ شکوفه شده!
مگر پاییز نیست؟
گرما و سرما در تعادل ِ محض است و
همه‌چیزی در خاموشی مطلق
تا هیچ‌چیز پارسنگِ کفه‌ها نشود
و شاهینک میزان
به وسواس ِتمام
لحظات شبانه‌روزی کامل را
دادگرانه
میانِ روز و شبی که یکی در گذر است و یکی در راه تقسیم کند
و اکنون
زمین ِ مادر
در مدارش
سبک پای
از دروازه پاییز
می‌گذرد.
پگاه چون چشم می‌گشایم
عطر ِ شکوفه‌های چتر ِ بی‌ادعای لیموی تُرش
یورت ِ همسایگان را
به ناز
با هم پیوسته است.
آن‌گاه درمی یابم
به یقین
که ماه نیز
شبِ دوش
می‌باید
بَدرِ تمام
بوده باشد!
کنار جهان ِمهربان
به مور مور اغواگر ِ برکه می‌نگرم،
چشم بر هم می‌نهم
و برانگیخته از بلوغی رخوتناک
به دعوت ِ مقاومت‌ناپذیر ِ آب
محتاطانه
به سایه سوزان اندامش
انگشت
فرو می‌برم.
احساس ِ عمیق ِ مشارکت.
گویا این ویژگی شاعران بزرگ است که هنگام خواندن شعرهاشان، حضور آنان را نمی‌توان نادیده انگاشت. درواقع، شخصیت شاعر آنچنان بر دنیای ذهنی و فرهنگی خواننده مسلط است که کیفیت‌های ویژه­ خود شعر پشت پرده‌ای از مه پنهان می‌ماند. شاملو چنین شاعری است. او طی سال‌ها پیگیری مداوم در کار ادبیات، زیستن و درگیر بودن با تاریخ و جامعه و هم‌درد بودن با مردم، از «خویشتن خویش بارویی» پی افکنده است. و این درگیری و پیگیری از او چنان شاعری بزرگ ساخته است که هست.
این ویژگی حضور مسلط زمانی شدت می‌یابد که زبان و بیان شاعر نیز به یاری آن برخاسته باشد، چنان‌که شاملو در بعضی از شعرهایش، از طریق زبان و بیانی که برگزیده، تسلط «من» را بر شعر دو چندان کرده است. و فراتر از آن، گاهی این «من» بیشتر خود شاعر است، تا شخص‌گانه‌ای که هویتش با مصالح شعر و در ساختار شعر مشخص می‌شود.
من آخرین بازمانده فرزانگان زمینم؟-
من آن غول زیبایم که در استوای شب ایستاده است
غریق زلالی همه آب‌های جهان،
و چشم‌انداز شیطنتش
خاستگاه ستاره‌یی‌ست.
خوشبختانه این حکم را نمی‌توان بر تمام شعرهای شاملو جاری کرد. در بسیاری از شعرها «من» شعر حصار منّیت را شکسته و تبدیل به انسانی کلی و جهانی شده است. در بعضی از شعرها هم اصولا منی در کار نیست و اگر هست، در خدمت طراحی و شکل‌بندی درون‌مایه شعر است. شعر «پاییز سن‌هوزه» که در این نوشته با هم می‌خوانیم، از شعرهای دسته­ اخیر است.
شعر «پاییز سن‌هوزه » تصویر برخورد، در لحظه توصیف‌ناپذیر است (لحظه جاری تعلیق و تعادل) که به عملی ناممکن منتهی می‌شود (عمل درآمیختن).
موقعیت عملی
زمان، صبح زود روز اول پاییز، درازای شب و روز یکسان و «همه‌چیز در خاموشی مطلق» و «تعادل محض» است. مکان، خانه‌ای است در شهر «سن‌هوزه». شخص گانه شعر که لابد میهمان است، از خواب بیدار می‌شود، این حالت تعادل و آرامش طبیعت را درمی‌یابد و با فروکردن محتاطانه انگشتش در آب (در آمیختن)، به «احساس عمیق مشارکت» دست می‌یابد.
ساختار معنایی
شعر از سه بخش تشکیل شده است: بخش اول توصیف ذهنی یا بازسازی لحظه حاضر؛ بخش دوم توصیف عینی دیدار یا وصف حضور؛ و بخش سوم درآمیختن، به منظور مشارکت.
در توصیف بخش اول شعر، آن لحظه توصیف‌ناکردنی می‌تواند هر یک از لحظه‌ها باشد و اینجا صبح زود روز اول پاییز است؛ لحظه شاخصی که بتواند بر تمامی لحظه‌ها گسترش یابد؛ لحظه ایده‌آل، «ایده» یا مثال تمامی لحظه‌ها: «تعادل محض است و / همه چیز در خاموشی مطلق»، اما سکون نیست، شب در گذر است و روز در راه است و زمین «سبکپای / از دروازه­‌ی پاییز / می‌گذرد» زمان، زمان حال است. زمان حالی‌که حضور محض است، که همیشه و تنها زمانی است که حضور دارد. تن به گذشته و آینده نمی‌دهد و در عین‌حال گذشته و آینده را با خود حمل می‌کند. تن به توصیف نمی‌دهد و با این همه تنها لحظه‌ای است از زمان که حس‌شدنی است.
شاید این همان لحظه‌ای است که آلیس بزرگ‌تر از آنی است که بوده است و کوچک‌تر از آنی است که خواهد شد. ژیل دولوز (Gilles Deleuz) این لحظه را لحظه «شدن» می‌نامد، اما تعریف دیگری از آن دارد:
«او، آلیس، اکنون بزرگتر است؛ او پیش از این کوچک‌تر بود. اما لحظه‌ای که کسی بزرگ‌تر از آنچه بود می‌شود همان لحظه‌ای است که کوچک‌تر از آنی است که خواهد شد. این هم زمانی‌شدن است که مه‌اش گریز از حال است. شدن، تا از حال گریزان است، جدایی یا تمایز بین قبل و بعد، یا گذشته و آینده را تحمل نمی‌کند. تعلق به جوهرِشدن دارد تا در یک زمان در هر دو جهت حرکت کند یا کشیده شود: آلیس رشد نمی‌کند بی‌آنکه کوچک شود و بالعکس. عقل سالم تصدیق می‌کند که در تمام چیزها حس یا جهت قابل تشخیصی وجود دارد؛ اما تناقص (Paradox) قضیه در این است که تصدیق هر دو حس یا هر دو جهت در یک زمان امکان‌پذیر می‌نماید.»1
چنین تناقضی شاید تنها در شعر بتواند به واقعیت بپیوندد و شاید معجزه شعر همین باشد. اما دولوز در جای دیگری می‌گوید:
«فقط حال در زمان وجود دارد و گذشته و آینده را جذب یا با هم جمع می‌کند. اما تنها گذشته و آینده در زمان (یا در زمان بودن) اصرار می‌ورزند و الی‌الابد هر حالی را تقسیم می‌کنند. گذشته و حال و آینده سه بعد پی‌درپی نیستند، بلکه برداشت‌های مقارنی از زمانند.»2
به نظر دولوز، «گذشته و آینده» یک نوع خواندن زمان است و «حال» نوعی دیگر؛ منتها، این دو نوع خواندن، همزمان هستند. دایرک اشتون در نوشته‌ای با عنوان «احساس زمان: تصویر زمان و تاثیر زیباشناختی دولوز» برداشت دولوز و برگسون را از مفهوم زمان خطی چنین توضیح می‌دهد:
«برای دولوز و برگسون، مفهوم زمانِ خطی ـ تاریخی (که در آن، زمان چون خطی است با «گذشته» پشت سر، «آینده» پیش‌رو و «حال» که در امتداد این خط به سمت آینده در حرکت است) بی‌معناست. «گذشته» از دید آنان تنها چون خاطره وجود دارد و به طور کامل مجازی است. تنها زمان حال واقعی است و سنجش، محاسبه، یا جداکردن آن از گذشته مجازی ناممکن است. گذشته و حال، هر دو، در هر لحظه از زمان حال وجود دارند و یکدیگر را دوبرابر می‌کنند یا بازمی‌تابانند. از یکدیگر متمایز، اما غیرقابل تشخیص هستند. علاوه بر این، درحالی که «گذشته»، به‌عنوان خاطره، مجازیست، «دریافت» واقعی است و در زمان حال رخ می‌دهد. بنا بر این ما در هر لحظه، همزمان، در «خاطره / گذشته / مجازی» و «دریافت / حال / واقعی» مداوم و پیوسته زندگی می‌کنیم. این شاید ناسازه یا پارادوکس بنیادین هستی ما باشد.»3
خیام بزرگ خودمان، همین بحث پیچیده را در بیتی چه خوش گشوده است:
از نامده و رفته دگر یاد مکن
حالی خوش باش، زانکه مقصود اینست.
(و جالب اینجا است که خط اول شعر شاملو: «گرما و سرما در تعادل محض است و» یادآور این مصرع خیام است: «روزیست خوش و هوا نه گرم است و نه سرد»)
اما این لحظه، که شاعر «پگاه»اش نامیده است و در آن، شب در گذر است و روز در راه، با وجود تمام جدل‌های فلسفی در شعر هستی پیدا می‌کند؛ می‌توانیم لحظه «حال» بنامی‌اش، که تن به گذشته و آینده نمی‌دهد، یا از «نامده» نمی‌گوید و «رفته» را از یاد می‌برد تا حضوری محض بیابد؛ و می‌توانیم لحظه «شدن»ش بخوانیم که از حال می‌گریزد و به گذشته و آینده وابسته است.
در چنین لحظه‌ای تفاوت از میان فصل‌ها هم برمی‌‌خیزد و درخت لیموترش در پاییز شکوفه می‌کند. مساله این نیست که درخت در واقعیت غرق شکوفه شده (چنانکه که از سخن آیدا، در سرلوحه­ شعر برمی‌آید) یا نشده است. مهم این است که درخت لیموترش شعر می‌تواند و باید در پاییز شکوفه کند تا عطرش «یورت همسایگان» را «با هم بپیوندد»؛ چون همه‌چیز در حال تعادل است و تفاوت‌ها از میان برخاسته است. حتی ماه هم، شاید به اعتبار شکوفه‌دادن درخت لیموترش، بدر کامل بوده است، این اعتبار هم که نباشد، در چنین لحظه یگانه‌‌ای نمی‌توان تصور کرد «زمین مادر»، در گذر «از دروازه پاییز»، مانع رسیدن بخشی از نور خورشید به ماه شود. پس بخش دوم شعر وصف دیدار است، پیکریافته در چشم‌گشودنی به «عطر شکوفه‌ها» و جهانی از تصویر و تخیل که در سکوت‌های میان سطرها و واژه‌ها گسترده است.
دیدار بخش دوم شعر، به ناگزیر در بخش سوم و نهایی به درآمیختن منتهی می‌شود. در چنین لحظه‌ای رسیدن از (دیدار) «عطر شکوفه‌ها» به آب، یا «به دعوت مقاومت‌ناپذیر آب» طبیعی است تا یگانگی جزء‌ها و عنصرهای طبیعت برقرار بماند. شاملو در این بخش پایانی مُهر نگاه و رفتارش را، در برابر جهان و کردار جهان، بر شعر می‌زند. کردار جهان، اما این‌بار مهربانانه و رفتار شاملو در آمیختن و درگیرشدن است. اینجا با تصویری وسوسه‌انگیز روبه‌روییم که با ترکیب‌هایی چون «دعوت مقاومت‌ناپذیر آب»، «سایه سوزان اندام (آب) » و... شکل گرفته است. شاملو با رفتاری که دیگر، پس از این همه سال، درگیری و درآمیختن با جهان و حوادث آن، جزیی از وجودش شده است، چاره‌ای جز آن ندارد که «دعوت مقاومت‌ناپذیر آب» را لبیک گوید وبا او که لطیف‌ترین عنصر «جهان مهربان» است، هم در کنار او، یعنی جهان، درآمیزد، تا بر اساس سطری اضافی که شعر را پایان می‌دهد، «احساس عمیق مشارکت» کند. بعد از آن بیان دراماتیک، این سطر آخر، چیزی جز محدودکردن خواننده و احساس او از شعر به‌صورت دنبالچه‌ای اضافی نیست که از دُم یا دُم‌های تکامل‌نیافته اجداد شعر بر انتهایش باقی مانده است. شاعر می‌توانست، بدون این سطر آخر، خواننده را در برداشتش از شعر آزاد بگذارد.
اما اگر سپهری بود، لابد به تماشای آب قانع می‌شد؛ انگشت در آب فرو نمی‌کرد، مبادا آرامش آب را برهم زند، از شکوفه‌های لیمو در پاییز تعجب نمی‌کرد و با آن لحظه ناب تعادل و آرامش درنمی‌آمیخت، زیرا از پیش به آن پیوسته بود؛ جزیی از آن بود.
به سراغ من اگر می‌آیید،
نرم و آهسته بیایید، مبادا که ترک بردارد
چینی نازک تنهایی من.
پشت هیچستانی که او مقام دارد، همه‌چیز از ابتدا و همیشه در حال تعادل است.
جهان‌بینی شاملو به فروغ نزدیک‌تر است، یا نگاه فروغ به شاملو. تفاوتی نمی‌کند. در این مقایسه، سلسله‌مراتبی در کار نیست،‌گیریم، رفتار شاملو مردانه و رفتار فروغ زنانه است فروغ می‌گوید، «نهایت تمامی نیروها پیوستن است، پیوستن / به اصل روشن خورشید». شاملو نه‌تنها می‌پیوندد، درگیر هم می‌شود، درمی‌آمیزد، زیرا انسان را موجودی مستقل می‌داند که در صورت لزوم، در برابر کائنات می‌ایستد. سپهری شاید شعر را در پایان بخش دوم تمام می‌کرد، تا راز ماه و شکوفه‌های لیمو همچنان سربسته بماند. اما شاملو نمی‌تواند دست‌کم انگشتی در آب فرو نکند. نمونه­ آرمانی انسان شاملو، پرومته است. در «مرد مصلوب...» فروغ هم، از «روزگار تلخ و سیاه» به جان می‌آید و تباهی‌ها را به تصویر می‌کشد، اما دست‌آخر ناله برمی‌دارد که، «آه،‌ای صدای زندانی / آیا شکوه یأس تو هرگز / از هیچ سوی این شب منفور / نقبی بسوی نور نخواهد زد؟» و شاملو حتا آنجا که «بر میز عمل چاربند» است «باید نعره‌­ای» برکشد و «چاشت سر پزشک را... . به کامش زهر افعی» کند.
ساختار زبانی
در این شعر، جز آن لحظه‌ای که گفتیم، با لحظه­‌ای دیگری نیز رو‌به‌روییم که تحقق (شعری) لحظه­ اول را امکان‌پذیر می‌سازد. هیلیس میلر (J. Hillis Miller) آن را لحظه­ زبانی (linguistic moment) می‌نامد:
«آنچه را که من لحظه‌­ی زبانی می‌نامم لحظه‌‌ای است که شعر یا درواقع هر متنی به خود بازمی‌گردد و رسانه خود را مورد سوال قرار می‌دهد، به نحوی که (گویی) در شعر نیرویی فزاینده برای بازپرسی از نشانه (sign)‌های آنچنانی وجود دارد. این نیرو ممکن است لحظه‌ای گذرا را چنان گسترده کند که تمام زمان را در بال‌زدنی بی‌انتها معلق نگاه دارد.»4
این لحظه زبانی در شعر هر شاعری شکلی متفاوت به خود می‌گیرد. در شعر شاملو نیروی استفاده حداکثر از امکانات خود زبان است که رسانه شعر یا ساختارهای ازپیش‌‌فرض‌شده و کلام- مرکزی (logocentric) آن را مورد سوال قرار می‌دهد. این ساختارها از وزن و قافیه گرفته تا صنایع شعری کلیشه‌شده مدرن و حتا بنیاد ارجاعی یا زیربنایی فرازبانی را در برمی‌گیرند.
جدا از بحث دولوز در مورد زمان، از دید من، مفهوم هستی انسان در زمان قابل درک است و زمان گریزپاست. تعریف قابل درک ما از زمان، همیشه فضایی است. به عبارت دیگر، زمان همیشه بین دو فضا، یا بگوییم، دو مکان قابل بیان است. (مثلا زمان بین موقعیت‌های مختلف عقربه‌های ساعت یا برگ‌ها و ستون‌های تقویم) این بیان فضایی زمان در شعر، مسیر یا ترتیب واژه‌ها در عمل زمان‌مند خواندن است. در این شعر، شاملو بیش از هرچیز از صنعت واج‌آرایی استفاده می‌کند اما از آن فراتر می‌رود، کامل‌ترش می‌کند و بدین‌گونه مورد سوالش قرار می‌دهد و از این طریق آن زمان وصف‌ناشدنی لحظه تعلیق یا تعادل محض را (که با عمل زمان‌مند خواندن در تضاد است) در شعر محقق می‌کند.
در بخش اول شعر، گذشته از تسلط صدای کشیده «الف» که با آرامش و تعادلِ تصویرشده، هم‌آهنگ است (و با تکرارشدن در دو بخش دیگر، «لحظه» را در سراسر شعر گسترش می‌دهد)، با تقابل‌هایی رو‌به‌روییم که از طریق تجانس آوایی به‌نوعی هماهنگی و تعادل می‌رسند:
گرما ـ سرما؛ همه‌چیز ـ هیچ‌چیز؛ پارسنگ ـ همسنگی
اما عناصر تقابل اصلی، یعنی شب و روز، دارای تجانس آوایی نیستند. شاملو این مشکل را با دگرگون‌کردن و در واقع مورد سوال قراردادن صنعت واج‌آرایی حل کرده است. در سطری بالاتر واژه «شبانه‌روزی» را داریم که چشم و گوش ما را آماده می‌کند تا «شب» و «روز» سطر بعدتر را به صورتی هم‌آوا ببینیم یا بشنویم. ارگانیسم ادراکی ما به صورتی ناخودآگاه، هم‌آوایی بین «شبانه‌روز» و «شب و روز» را به رابطه بین «شب» و «روز» منتقل و این رابطه را تبدیل به هم‌آوایی می‌کند تا تعادل درخواستی شعر برقرار شود:
لحظات شبانه روزی کامل را
دادگرانه
میان شب و روزی که یکی در گذر است و یکی در راه
تقسیم می‌کند
و بعد:
و اکنون
زمین مادر
در مدارش
سبکپای
از دروازه پاییز
می‌گذرد.
سبک‌پایی این گذشتن با زنجیره‌ای از تجانس آوایی بین واژه‌های «مادر»، «در»، «مدار»، « دروازه » و «می‌گذرد» که از میان دو واژه هم آوای دیگر، یعنی «... پای» و «پاییز» عبور می‌کند، مورد تاکید قرار می‌گیرد. جالب اینکه از واژه‌های دسته اول، واژه «دروازه » درست پس از «... . پای» و پیش از «پاییز» (یا بین این دو) قرار دارد، تا عبور را ملموس‌تر کند.
بخش دوم با واژه «پگاه» آغاز می‌شود، تا حرف «پ» تاکیدی باشد به آنچه در بخش پیشین می‌گذرد و ارتباطی باشد با «پاییز» در آن بخش. اما در این بخش اتفاق نادری می‌افتد: شخص‌گانه شعر عطر شکوفه‌های لیمو را می‌بیند. البته شاعر این را نمی‌گوید. (چنین بیانی هم با طبیعت زبان که به هر حال از واقعیت گریزی ندارد و هم با طبیعت حواس پنج‌گانه ما در تضاد است.) اما آوردن «عطر شکوفه‌ها... » بلافاصله پس از «چون چشم می‌گشایم»، بی‌آنکه تخلفی نسبت به طبیعت زبان رخ داده شده باشد، احساس این اتفاق نادر، یعنی دیدن عطر شکوفه‌ها را به وجود می‌آورد و نه‌تنها زبان که واقعیت را نیز زیر سوال می‌برد. تکرار «چ» و «ش» در سطرهای دوم و سوم این بخش، به ظاهر عملکرد زیباشناسانه دارد. اما تکرار صدای الف کشیده در، «یورت همسایگان را / به ناز / با هم پیوسته است.» (علاوه بر آنکه همراه با صداهای کشیده دیگر در این بخش، گسترش «لحظه» را که از آن سخن گفتیم میسر می‌کند)، با هم پیوستن غریب «یورت همسایگان» (به‌وسیله عطر لیموی ترش) را تحقق می‌بخشد. تکرار صدای «سین» از واژه «همسایگان» در واژه «پیوسته» تاکیدی بر تحقق این اتفاق است.
تشخیص عملکرد صنایع زبانی را در ادامه بخش دوم (مثلا تکرار صداهای کشیده بخش اول و صدای صامت «ب» در «... یابم»، «شب»، «... باید»، «بدر»، «بوده» و «باشد») و در بخش سوم (تکرار همان صداها و صدای «سین» در «سایه»، «سوزان» و «احساس» و صدای «ش» در «اندامش»، «انگشت» و «مشارکت») به عهده خوانندگان می‌گذاریم.
گفتیم شعر «پاییز سن‌هوزه» تصویر برخورد در لحظه‌‌ای توصیف‌ناپذیر است که به عملی ناممکن منتهی می‌شود. کاوش در اسرار زمان‌مندی انسان یکی از درون‌مایه‌های ازلی شعر است. تعلیق زمان (شاید به خاطر دور نگاه داشتن پیری و مرگ) و رسیدن به تعادل و آرامش از آرزوهای دیرین بشری است. در شعر «پاییز سن‌هوزه » زمان در لحظه تعادل معلق می‌ماند و شخص‌گانه شعر با طبیعت درمی‌آمیزد تا خود به تعادل و آرامش برسد. اما این همه، تنها در زبان تحقق می‌یابد، یا می‌رود که تحقق یابد. شعر همیشه در مرز رسیدن به ناممکن است، تا زندگی بتواند ادامه یابد و شاعران بتوانند باز هم شعر بسرایند.
20 ژوییه 1992، زوترمیر، هلند
1- The Deleuze Reader, ed: Constantin V. Boundas, Coombia University Press, Colombia, 1993, p 39
2- Ibid, p 43
3- rhizomes. 16 summer 2008, Feeling Time: Deleuze's Time-Image and Aesthetic Effect, Dyrk Ashton
4- J. Hillis Miller, The Linguistic Moment (From Wordsworth to Stevens) , N. J. Princeton, Princeton University Press, Chicago, 1985
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
پاییز ِ سن‌هوزه
آیدا با حیرت گفت: - درخت ِ لیـــمو ترش را
ببین که این وقتِ سال غرق ِ شکوفه شده!
مگر پاییز نیست؟
گرما و سرما در تعادل ِ محض است و
همه‌چیزی در خاموشی مطلق
تا هیچ‌چیز پارسنگِ کفه‌ها نشود
و شاهینک میزان
به وسواس ِتمام
لحظات شبانه‌روزی کامل را
دادگرانه
میانِ روز و شبی که یکی در گذر است و یکی در راه تقسیم کند
و اکنون
زمین ِ مادر
در مدارش
سبک پای
از دروازه پاییز
می‌گذرد.
پگاه چون چشم می‌گشایم
عطر ِ شکوفه‌های چتر ِ بی‌ادعای لیموی تُرش
یورت ِ همسایگان را
به ناز
با هم پیوسته است.
آن‌گاه درمی یابم
به یقین
که ماه نیز
شبِ دوش
می‌باید
بَدرِ تمام
بوده باشد!
کنار جهان ِمهربان
به مور مور اغواگر ِ برکه می‌نگرم،
چشم بر هم می‌نهم
و برانگیخته از بلوغی رخوتناک
به دعوت ِ مقاومت‌ناپذیر ِ آب
محتاطانه
به سایه سوزان اندامش
انگشت
فرو می‌برم.
احساس ِ عمیق ِ مشارکت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.