|

نقد «نقدنویسان»

بهرام دبیری

روزهای تدارک این آخرین نمایشگاهم در گالری سیحون، مسوول گالری پرسید آیا علاقه‌مند هستی کسی درباره این نمایشگاه بنویسد؟ گفتم هر کسی حق دارد بنویسد. گفت برای نوشتن پول می‌‌گیرد. خنده‌ام گرفت، تشکر کردم و نخواستم. چند روز قبل، پس از پایان نمایشگاه یکی از همین آقایان «آقای منتقد چاق» که پول خواسته بود و نداده بودیم، به من تلفن کرد و گفت این نمایشگاه شما بسیار نمایشگاه بدی بود و من می‌‌خواهم درباره‌اش بنویسم، گفتم چه‌قدر پول می‌‌خواهید برای این کار؟ نمی‌‌دانم چرا از سوال من ناراحت شد. به هرحال گفت‌وگوی او به نظرم مضحک و تهدیدآمیز آمد و من از او به دلیل اینکه نقاش خوبی نیستم عذرخواهی کردم و مکالمه را هم تمام.
تاریخ برخی از آنانی که به نام نقد هنر می‌‌نویسند، تاریخ بامزه و در عین حال غم‌انگیزی‌است. آنچه این نوع کسان گفتند و نوشتند، درباره امپرسیونیست‌ها، فوویست‌ها، کوبیست‌ها و همه نوآوران دنیای هنر، سیاهه عبرت‌آموزی است. آدم‌های متوسطی که خود را قیم سلیقه مردم می‌‌دانند. یکی از علاقه‌مندان به شعر «نیما» به او نامه نوشت که درباره تو زیاد بد می‌‌گویند. چرا هیچ نمی‌‌گویی، نیما گفت زمان پس از ما طولانی‌ست و من نخواهم بود که از خودم دفاع کنم، شعر من باید بتواند از خود دفاع کند. از این سیاه‌کاری‌ها در مقوله نقد هنر کم نیست. به یاد بیاوریم آنچه درباره «شاملو» گفته‌اند و هنوز هم می‌‌نویسند و خودنمایی می‌‌کنند.
گفته بودم نقد هنر کار یاوه‌ای است. گفته بودم تنها کسانی که صاحب نگاه و دانش و سلیقه هستند ممکن است بتوانند کار هنرمند را برای مخاطب رمزگشایی کنند و او را در درک لایه‌های پنهان اثر راهنمایی کنند، اما نیک و بد کردن اثر هنری و گزینش یا رد آن از هیچ آدمیزادی ساخته نیست. این تنها از عهده ملت‌ها، فرهنگ‌ها و در طول زمان برمی‌آید، نه خودنمایانی‌هایی که خود را نماینده سلیقه مردم می‌‌دانند و گمان می‌‌برند در جایگاه تاریخ نشسته‌اند. گفته‌ام که این کسان جز آدرس غلط دادن، خودنمایی کردن و ادای هنرشناسان را درآوردن هرگز خاصیت دیگری نداشته‌اند. ساده‌ترین پیشنهاد من به آنان این است که در فکر شغل آبرومندی برای خود باشند و به جوانان اینکه هرگز نپذیرند که در ازای پولی که به اینها می‌‌دهند درباره‌شان بنویسند. این شهرت‌های روزمره ضامن بقای شما در ذهن و روح فرهنگ و ملت شما نخواهد بود. هنر اگر هنر است باید ستایش کرد و اگر نیست باید درباره‌اش سکوت کرد. نامه «نیما» به «احسان طبری» درمورد نقد شعر را بخوانید. یاد باد آن روزگاران و آن کسان که گهگاه در این مقوله قلم می‌زدند، نوشته «ابراهیم گلستان» با عنوان «هوشنگ پزشک یا نقاش» در «دفترهای زمانه». نوشته «بهمن محصص» درباره پیکاسو در فصلنامه «بخارا». نوشته‌های «نجف دریابندری» و «میم آزاد» و «پرویز مرزبان» و دیگران درباره من. و حالا و حالا این هیچکسان که با تبختر می‌‌گویند تعرفه دارند برای نوشتن و چون دعانویسان برای شهرت و رستگاری هنرمندان طلب دستمزد می‌‌کنند.
روزهای تدارک این آخرین نمایشگاهم در گالری سیحون، مسوول گالری پرسید آیا علاقه‌مند هستی کسی درباره این نمایشگاه بنویسد؟ گفتم هر کسی حق دارد بنویسد. گفت برای نوشتن پول می‌‌گیرد. خنده‌ام گرفت، تشکر کردم و نخواستم. چند روز قبل، پس از پایان نمایشگاه یکی از همین آقایان «آقای منتقد چاق» که پول خواسته بود و نداده بودیم، به من تلفن کرد و گفت این نمایشگاه شما بسیار نمایشگاه بدی بود و من می‌‌خواهم درباره‌اش بنویسم، گفتم چه‌قدر پول می‌‌خواهید برای این کار؟ نمی‌‌دانم چرا از سوال من ناراحت شد. به هرحال گفت‌وگوی او به نظرم مضحک و تهدیدآمیز آمد و من از او به دلیل اینکه نقاش خوبی نیستم عذرخواهی کردم و مکالمه را هم تمام.
تاریخ برخی از آنانی که به نام نقد هنر می‌‌نویسند، تاریخ بامزه و در عین حال غم‌انگیزی‌است. آنچه این نوع کسان گفتند و نوشتند، درباره امپرسیونیست‌ها، فوویست‌ها، کوبیست‌ها و همه نوآوران دنیای هنر، سیاهه عبرت‌آموزی است. آدم‌های متوسطی که خود را قیم سلیقه مردم می‌‌دانند. یکی از علاقه‌مندان به شعر «نیما» به او نامه نوشت که درباره تو زیاد بد می‌‌گویند. چرا هیچ نمی‌‌گویی، نیما گفت زمان پس از ما طولانی‌ست و من نخواهم بود که از خودم دفاع کنم، شعر من باید بتواند از خود دفاع کند. از این سیاه‌کاری‌ها در مقوله نقد هنر کم نیست. به یاد بیاوریم آنچه درباره «شاملو» گفته‌اند و هنوز هم می‌‌نویسند و خودنمایی می‌‌کنند.
گفته بودم نقد هنر کار یاوه‌ای است. گفته بودم تنها کسانی که صاحب نگاه و دانش و سلیقه هستند ممکن است بتوانند کار هنرمند را برای مخاطب رمزگشایی کنند و او را در درک لایه‌های پنهان اثر راهنمایی کنند، اما نیک و بد کردن اثر هنری و گزینش یا رد آن از هیچ آدمیزادی ساخته نیست. این تنها از عهده ملت‌ها، فرهنگ‌ها و در طول زمان برمی‌آید، نه خودنمایانی‌هایی که خود را نماینده سلیقه مردم می‌‌دانند و گمان می‌‌برند در جایگاه تاریخ نشسته‌اند. گفته‌ام که این کسان جز آدرس غلط دادن، خودنمایی کردن و ادای هنرشناسان را درآوردن هرگز خاصیت دیگری نداشته‌اند. ساده‌ترین پیشنهاد من به آنان این است که در فکر شغل آبرومندی برای خود باشند و به جوانان اینکه هرگز نپذیرند که در ازای پولی که به اینها می‌‌دهند درباره‌شان بنویسند. این شهرت‌های روزمره ضامن بقای شما در ذهن و روح فرهنگ و ملت شما نخواهد بود. هنر اگر هنر است باید ستایش کرد و اگر نیست باید درباره‌اش سکوت کرد. نامه «نیما» به «احسان طبری» درمورد نقد شعر را بخوانید. یاد باد آن روزگاران و آن کسان که گهگاه در این مقوله قلم می‌زدند، نوشته «ابراهیم گلستان» با عنوان «هوشنگ پزشک یا نقاش» در «دفترهای زمانه». نوشته «بهمن محصص» درباره پیکاسو در فصلنامه «بخارا». نوشته‌های «نجف دریابندری» و «میم آزاد» و «پرویز مرزبان» و دیگران درباره من. و حالا و حالا این هیچکسان که با تبختر می‌‌گویند تعرفه دارند برای نوشتن و چون دعانویسان برای شهرت و رستگاری هنرمندان طلب دستمزد می‌‌کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.