|

نگاهی به فیلم «My Mother»، ساخته نانی مُرتی

در مسیر بیمارستان

محمدعلی افتخاری: داستان فیلم با قراردادن دو ماجرای موازی در کنار هم پیش می‌رود؛ مارگریتا قرار است فیلمی درباره اعتراض کارگران به کارخانه‌دار بسازد و مادرش روز‌های پایانیِ عمر خود را سپری می‌کند. نانی مرتی با انتخاب موضوع حقوق کارگران ستمدیده ورود تماشاگر به ناتوانی مورد‌نظرش را مهیا می‌کند. مارگریتا در مواجهه با خبرنگاری که واکنش کارگردان به مشکلات اجتماعی را ستایش می‌کند، این ضعف را به‌روشنی بروز می‌دهد: «مسئولیت سینما! چرا سال‌هاست دارم این حرف رو می‌زنم؟ همه فکر می‌کنن که من هر اتفاقی رو می‌تونم درک کنم. واقعیت رو به تصویر بکشم. اما من هیچی نمی‌فهمم...». فیلم «مادر من» درباره سینماست. اما نه اینکه ادای دینی به تاریخ سینما یا فیلمی در ستایش سینما باشد و نه حتی هجویه‌ای که بخواهد سینما را به استهزا بکشاند‌ بلکه سرگشتگی و حیرانی یک کارگردان است در برابر واقعیتی که همواره سینما در پی بازنمایی‌اش بوده و هست. سرگشتگی در برابر صنعتی که با گذر از پیچ‌و‌خم‌های فراوان و تجربه‌های بسیار، حالا به نهایت بی‌مایگی و ندانم‌کاری رسیده است. فیلم‌نامه در تلاش است که مرز میان توانایی و ناتوانی مارگریتا برای یافتن واقعیت را نشان دهد و در روند شکل‌گیری رابطه مارگریتا و مادرش، او را در ابتدای راهی قرار می‌دهد که مارگریتای ناتوان باید تلاش کند تا قدرت واردشدن به این مسیر ناشناس را داشته باشد؛ اما هر راه تازه‌ای او را سرگردان‌تر از پیش می‌کند. هر‌چند نانی مرتی در طراحی این سرگشتگی موفق است و با انتخاب یک داستان ساده، نگاه تماشاگر را به زندگی یک کارگردان هدایت می‌کند‌ اما پذیرفتن یک پایان‌بندی آگاهانه و پیام‌رسان و قراردادن شخصیت اصلی در موقعیتی که به کلی در تضاد با منشِ اوست، دور از انتظار است. جایگاه شخصیت مارگریتا در فیلم‌نامه «مادر من»، عامل بروز نوعی تنفر از سینماست. تنفر از صنعتی با قدمتی بیش از صد سال که بازیگر خودشیفته بی‌حافظه، با حضورش در فیلم، آن را رهبری می‌کند. او تمام افتخارش این است که تا یک قدمی بازی در فیلم کوبریک رفته و حتی خواب‌هایش هم سینمایی است: «... داشتم خواب می‌دیدم. کوین اسپیسی می‌خواست منو بکشه!». او در خیابان نام روسلینی و فلینی را با هیجانی نوستالژیک فریاد می‌زند. اگر شعارزدگی لحن نانی مرتی را در نظر نگیریم، می‌شود این فریاد را به‌عنوان فریاد زیرمتن و دشنامی به سینما پذیرفت. مارگریتا تلاش می‌کند واقعیت زندگی را ببیند اما گویی خاصیت سینما و تکنیک‌های فرمایشیِ ناکارآمد آن، اجازه ارائه تصویری از واقعیت موجود نمی‌دهد.
وقتی پرستار بیمارستان از مارگریتا می‌خواهد که برای پیداشدن پسرش کاری کند، او مجبور است این درد را در خواب و به گوش مادر مرده‌اش بخواند و در حالی از خواب می‌پرد که کنایه‌ای سینمازده در خانه‌اش اتفاق افتاده است. آب‌گرفتگی خانه در اینجا، اشاره مستقیمی به کنایه اصلی فیلم دارد. واقعیتی که گریبان مارگریتا را گرفته و هیچ شباهتی به رؤیاپردازی یک کارگردان سینما ندارد. این استیصال، مارگریتا را در رنجی مداوم میان تشخیص رئالیسم و سینما گرفتار کرده است. مارگریتا در روند تولید فیلمش به سرگشتگی خاص انسان امروزی می‌رسد و گویی تنها واقعیت موجود در زندگی او مادر بیمارش است که به‌هیچ‌وجه نمی‌تواند شکلی نمادین داشته باشد. با توجه به رابطه مارگریتا و مادرش، فیلم «مادر من» و طراحیِ شخصیتی که روایت را منسجم می‌سازد، نمی‌شود حضور نانی مرتی و نسخه‌پیچی او برای مارگریتا در صحنه پایانی فیلم را نادیده گرفت. حضوری که بیشتر شبیه یک روان‌شناس بالینی است. نانی مرتی با این انتخاب روان‌شناسانه فاصله عمیقی با آنچه از ابتدای فیلم تا این لحظه ساخته می‌گیرد. بعید است آنچه منش مارگریتای فیلم «مادر من» را شکل می‌دهد، بتواند پاسخ سؤالش را از مادر پیری که روزی معلم دلسوزی بوده بگیرد. در سکانسی که مارگاریتا به‌روشنی در مقابل پرسش خبرنگاران از جنبه‌های شخصی کار خود سخن می‌گوید، د‌رواقع یک کارگردان زن وضعیت سینما را به جلسه پرسش و پاسخ دعوت می‌کند. شاید در این لحظه او در مقابل دوربین نانی مرتی حاضر می‌شود و امکان تماشای زندگی بیرون از سینما درست در نشستی که برای سینما و یک فیلم تازه شکل گرفته است، برای نانی مرتی فراهم می‌شود.

محمدعلی افتخاری: داستان فیلم با قراردادن دو ماجرای موازی در کنار هم پیش می‌رود؛ مارگریتا قرار است فیلمی درباره اعتراض کارگران به کارخانه‌دار بسازد و مادرش روز‌های پایانیِ عمر خود را سپری می‌کند. نانی مرتی با انتخاب موضوع حقوق کارگران ستمدیده ورود تماشاگر به ناتوانی مورد‌نظرش را مهیا می‌کند. مارگریتا در مواجهه با خبرنگاری که واکنش کارگردان به مشکلات اجتماعی را ستایش می‌کند، این ضعف را به‌روشنی بروز می‌دهد: «مسئولیت سینما! چرا سال‌هاست دارم این حرف رو می‌زنم؟ همه فکر می‌کنن که من هر اتفاقی رو می‌تونم درک کنم. واقعیت رو به تصویر بکشم. اما من هیچی نمی‌فهمم...». فیلم «مادر من» درباره سینماست. اما نه اینکه ادای دینی به تاریخ سینما یا فیلمی در ستایش سینما باشد و نه حتی هجویه‌ای که بخواهد سینما را به استهزا بکشاند‌ بلکه سرگشتگی و حیرانی یک کارگردان است در برابر واقعیتی که همواره سینما در پی بازنمایی‌اش بوده و هست. سرگشتگی در برابر صنعتی که با گذر از پیچ‌و‌خم‌های فراوان و تجربه‌های بسیار، حالا به نهایت بی‌مایگی و ندانم‌کاری رسیده است. فیلم‌نامه در تلاش است که مرز میان توانایی و ناتوانی مارگریتا برای یافتن واقعیت را نشان دهد و در روند شکل‌گیری رابطه مارگریتا و مادرش، او را در ابتدای راهی قرار می‌دهد که مارگریتای ناتوان باید تلاش کند تا قدرت واردشدن به این مسیر ناشناس را داشته باشد؛ اما هر راه تازه‌ای او را سرگردان‌تر از پیش می‌کند. هر‌چند نانی مرتی در طراحی این سرگشتگی موفق است و با انتخاب یک داستان ساده، نگاه تماشاگر را به زندگی یک کارگردان هدایت می‌کند‌ اما پذیرفتن یک پایان‌بندی آگاهانه و پیام‌رسان و قراردادن شخصیت اصلی در موقعیتی که به کلی در تضاد با منشِ اوست، دور از انتظار است. جایگاه شخصیت مارگریتا در فیلم‌نامه «مادر من»، عامل بروز نوعی تنفر از سینماست. تنفر از صنعتی با قدمتی بیش از صد سال که بازیگر خودشیفته بی‌حافظه، با حضورش در فیلم، آن را رهبری می‌کند. او تمام افتخارش این است که تا یک قدمی بازی در فیلم کوبریک رفته و حتی خواب‌هایش هم سینمایی است: «... داشتم خواب می‌دیدم. کوین اسپیسی می‌خواست منو بکشه!». او در خیابان نام روسلینی و فلینی را با هیجانی نوستالژیک فریاد می‌زند. اگر شعارزدگی لحن نانی مرتی را در نظر نگیریم، می‌شود این فریاد را به‌عنوان فریاد زیرمتن و دشنامی به سینما پذیرفت. مارگریتا تلاش می‌کند واقعیت زندگی را ببیند اما گویی خاصیت سینما و تکنیک‌های فرمایشیِ ناکارآمد آن، اجازه ارائه تصویری از واقعیت موجود نمی‌دهد.
وقتی پرستار بیمارستان از مارگریتا می‌خواهد که برای پیداشدن پسرش کاری کند، او مجبور است این درد را در خواب و به گوش مادر مرده‌اش بخواند و در حالی از خواب می‌پرد که کنایه‌ای سینمازده در خانه‌اش اتفاق افتاده است. آب‌گرفتگی خانه در اینجا، اشاره مستقیمی به کنایه اصلی فیلم دارد. واقعیتی که گریبان مارگریتا را گرفته و هیچ شباهتی به رؤیاپردازی یک کارگردان سینما ندارد. این استیصال، مارگریتا را در رنجی مداوم میان تشخیص رئالیسم و سینما گرفتار کرده است. مارگریتا در روند تولید فیلمش به سرگشتگی خاص انسان امروزی می‌رسد و گویی تنها واقعیت موجود در زندگی او مادر بیمارش است که به‌هیچ‌وجه نمی‌تواند شکلی نمادین داشته باشد. با توجه به رابطه مارگریتا و مادرش، فیلم «مادر من» و طراحیِ شخصیتی که روایت را منسجم می‌سازد، نمی‌شود حضور نانی مرتی و نسخه‌پیچی او برای مارگریتا در صحنه پایانی فیلم را نادیده گرفت. حضوری که بیشتر شبیه یک روان‌شناس بالینی است. نانی مرتی با این انتخاب روان‌شناسانه فاصله عمیقی با آنچه از ابتدای فیلم تا این لحظه ساخته می‌گیرد. بعید است آنچه منش مارگریتای فیلم «مادر من» را شکل می‌دهد، بتواند پاسخ سؤالش را از مادر پیری که روزی معلم دلسوزی بوده بگیرد. در سکانسی که مارگاریتا به‌روشنی در مقابل پرسش خبرنگاران از جنبه‌های شخصی کار خود سخن می‌گوید، د‌رواقع یک کارگردان زن وضعیت سینما را به جلسه پرسش و پاسخ دعوت می‌کند. شاید در این لحظه او در مقابل دوربین نانی مرتی حاضر می‌شود و امکان تماشای زندگی بیرون از سینما درست در نشستی که برای سینما و یک فیلم تازه شکل گرفته است، برای نانی مرتی فراهم می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.